![Қарашүңгілден басталған мұнай қайнары](/media/2024/08/30/infografika-29-08-2024-qazaq-munayy.jpg)
Инфографиканы жасаған – Амангелді Қияс, «EQ»
Кен орындарында қанша мұнай бар?
Міне, содан бері қазақтың кең жазиралы даласындағы табиғи байлықты өндіру әсте тоқтаған емес. Қазір еліміздің әр өңірінде мұнай өндіріп жатқан 289 кен орны бар. Бұл кен орындарынан алынатын мұнайдың қоры 4,38 млрд тоннаға бағаланып отыр. Мұнай қорының басым бөлігі батыс өңірлердегі кен орындарының қойнауында жатыр.
Әлемдік нарықта баррельмен бағаланған құны сан құбылатын «қара алтынның» басым бөлігі Атырау облысының аумағындағы кен орындарынан өндіріліп келеді. Қазір бұл өңірдегі «Теңіз», «Қашаған» секілді ірі кен орындары шетел инвесторларымен бірге игеріліп жатыр. Атырау облысындағы осындай және өзге де кен орындарынан өндірілетін 3,2 млрд тонна «қара алтын» қоры бар. Бұл елімізде өндірілуге тиіс мұнай қорының 73 пайызын құрайды.
Бұдан кейінгі көмірсутекті шикізаттың мол қоры мұнайлы түбек атанған Маңғыстау облысындағы кен орындарында барланған. Мұндағы мұнайдың қоры – 0,56 млрд тонна. Ақтөбе облысында 0,36 млрд, Қызылорда өңірінде 0,12 млрд тонна «қара алтын» бар деп есептеледі. Батыс Қазақстан облысының кен орындарынан алынатын «қара алтынның» қоры 0,09 млрд тоннаны құрап отыр. Еліміздің өзге өңірлеріндегі табиғи байлықтың үлесі – 0,05 млрд тонна.
«ҚазМұнайГаз» АҚ баспасөз қызметінің мәліметінше, биыл 6 айда мұнай және газ конденсатын өндіру көлемі 1,1 пайызға артып, 11 млн 989 мың тоннаға жетті. Алайда «Теңіз» кен орнында мұнай өндіру 3,7 пайызға азайып, 2 млн 872 мың тоннамен шектелген. Бұл – тәулігіне 126 мың баррель. Аталған кеніште ілеспе газ өндіру көлемі 4,2 пайызға төмендеп, 1 млрд 587 млн текше метрді құрады. Кен орнындағы көрсеткіштердің төмендеуі осы жылдың мамыр айында шикі газ айдау нысандарындағы күрделі жөндеу жүргізуге байланысты болды.
«Теңіз» кен орнында биылғы сәуірде ұңғы ернеуіндегі қысымды басқару жобасының нысандарын пайдалануға беру бойынша жұмыстар басталған. Жаңартылған кестеге сәйкес келешек кеңейту жобасын іске қосу 2025 жылдың екінші тоқсанына жоспарланып отыр. «Теңізшевройл» компаниясы баспасөз қызметінің дерегіне қарағанда, серіктестер бұл жобаны іске асыру жөнінде шешімді 2016 жылы қабылдаған.
«Келешек кеңею және ұңғы ернеуіндегі қысымды басқару жобасы мұнай өндіру көлемін жылына шамамен 12 млн тоннаға арттырады. Сол кезде тәулігіне 260 мың баррельге дейін мұнай өндіріледі. Мұнай өндірудің жалпы көлемі жылына шамамен 39 млн тоннаға жетеді. Бұл тәулігіне 850 мың баррельді құрайды», деп мәлім етті компанияның баспасөз қызметі.
Оңтүстік Ақсай, Шығыс Өріктау мен Рожков
Елімізде мұнаймен бірге өндірілетін ілеспе газдың қоры да баршылық. Газдың 85 пайыздан астамы батыс өңірдегі үш кен орнында өндіріледі. Кен орнының екеуі Атырау, біреуі Батыс Қазақстан облысында орналасқан.
Энергетика министрлігінің мәліметінше, «Газ және газбен жабдықтау туралы» заңға сәйкес «QazaqGaz» ҰК АҚ-мен бірге 2030 жылға дейін газдың болжамды балансы қалыптастырылған. Газ өндірудің 85 пайыздан астамын «Теңіз» (27%), «Қарашығанақ» (38%) және «Қашаған» (20%) жобалары қамтамасыз етеді. Мәселен, былтыр газ өндірісі 59,063 млрд текше метрді құрады. Оның ішінде «Теңіз» кен орнынан – 16,009 млрд текше метр, «Қарашығанақтан» – 22,385 млрд текше метр, «Қашағаннан» – 11,856 млрд текше метр, басқа кен орындарынан 8,813 млрд текше метр газ өндірілген.
Биыл газ өндіру 60,456 млрд текше метрге дейін өседі деп жоспарланған. Биылға арналған тауарлы газ өндіру жоспары – 28,054 млрд текше метр. Газдың болжамды балансына сәйкес ағымдағы ішкі тұтыну 20,9 млрд текше метрді құрайды.
Отандық кен орындарындағы табиғи газ өндіру көлемі 2030 жылға қарай күрт артады. Осыған орай «ҚазМұнайГаз» ұлттық компаниясы газ стратегиясын әзірлеп жатыр. Жаңа стратегияда «Теңіз», «Қарашығанақ» және «Қашаған» кен орындарын игеруді есепке алмағанда, 2030 жылға қарай табиғи газ өндірісін жылына 6,7 млрд текше метрге дейін арттыру қарастырылып отыр.
«Былтыр жаңадан үш кен орны өнеркәсіптік пайдалануға берілді. Олар – Оңтүстік Ақсай, Шығыс Өріктау, Рожков кен орындары. «ҚазМұнайГаз» компаниясы алдағы 3-4 жылда Орталық Өріктау кен орнында өндіру жұмыстарын бастауды жоспарлап отыр. Бұл дегеніміз – жылына шамамен 1 млрд текше метр газ. Ал 2027 жылы Батыс Прорва және Қаламқас кен орындары пайдалануға беріледі. Болжам бойынша газ өндіру көлемі жылына 1,1 млрд текше метрге дейін жетеді. Халықаралық компаниялармен бірге перспективалы 12 геологиялық барлау жобасы, сондай-ақ қолданыстағы кен орындарын жете барлау жұмыстары пысықталып жатыр», деп хабарлады компанияның баспасөз қызметі.
Өткен жылы бірнеше газ кен орны іске қосылды. Мәселен, Оңтүстік Ақсай кен орнында игеруге болатын газ қоры 1,7 млрд текше метрді құрайды. Мұнда жылына 100 млн текше метр газ өндіріледі. Былтырғы сәуірден бері бұл кен орнында өнеркәсіптік газ өндіру жүзеге асырылып жатыр. Сәуір-желтоқсан айларында 36,512 млн текше метр, биылғы қаңтар-мамыр аралығында 33,674 млн текше метр газ өндірілді.
Ақтөбе облысының Мұғалжар ауданындағы Шығыс Өріктау кен орны 2015 жылы ашылған. Мұнда өндірілетін мұнай қоры – 4,7 млн тонна. Ал мұнайда еріген газ қоры – 2,5 млрд текше метр. Кен орны былтырғы желтоқсанда өнеркәсіптік пайдалануға берілді. Биыл кен орнынан газ өндіру көлемі 46 млн текше метрді құрайды. Алайда мамандар бұл кен орнындағы шикізаттың құрамында күкіртсутектің көп мөлшерде екенін алға тартады. Шамамен 3,5 пайыз және одан да көп. Соған байланысты аталған кеніш көмірсутектерді өндіру бойынша күрделі жобалардың санатына кіреді.
Тағы бір газ қоры мол кен орнына Рожков атауы берілген. Ондағы игерілетін болжамды газ қоры – 26,9 млрд текше метр. Кен орнынан жылына 1 млрд текше метр газ өндіру жоспарланған. Биыл 346 млн текше метр газ өндірілмек. Сондай-ақ Анабай кен орнынан былтыр 6,847 млн текше метр газ алынған. Жыл соңына дейін 28,5 млн текше метр көгілдір отын өндіру көзделген.
Қара теңіз және басқа бағыттар
«Қара алтын» өндірісінің бір буыны – құбырмен тасымалдау. Бұрын ел мұнайы Атырау – Самара бағытымен ғана тасымалданған еді. Қазір қазақ жерінен өндірілген «қара алтынды» тұтынушыға жеткізетін бірнеше бағыт бар. Соның бірі – «Теңіз» кен орнының көмірсутекті шикізатын Қара теңіз жағалауына дейін тасымалдайтын «Теңіз-Новороссийск» құбыры. Оған жетекшілік етіп отырған «Каспий құбыр консорциумы» АҚ бас директоры Николай Горбанның мәліметінше, былтыр Қазақстанның аумағынан 56 млн 51 мың 967 тонна мұнай тасымалданған.
«Каспий құбыр консорциумының құбыр желісімен мұнайдың ең үлкен көлемі Қазақстан аумағынан тасымалданды. Мәселен, Атырау облысындағы «Теңіз» кен орнынан 27 млн 463 мың 81 тонна, «Қашаған» кен орнынан 17 млн 897 мың 972 тонна мұнай жеткізілді. Ал Батыс Қазақстан облысында орналасқан «Қарашығанақтан» тасымалданған мұнай көлемі – 9 млн 619 мың 452 тонна», дейді Н.Горбан.
Оның дерегінше, «Теңіз-Новороссийск» мұнай құбырымен 2001 жылдан 2024 жылғы 1 қаңтарға дейін әлемдік нарыққа 888 млн 76 мың 899 тонна мұнай жеткізіліпті. Енді аталған құбырмен Қазақстанның кен орындарынан жылына 72,5 млн тонна мұнай тасымалдау мүмкіндігі қарастырылып отыр. Ресей аумағы арқылы өтетін құбырмен жылына 83 млн тонна қазақстандық көмірсутекті шикізатты тасымалдауға дайындық жасалған. Консорциумның құбырымен биылғы қаңтар-шілде аралығында «Теңіз» кен орнынан шамамен 16 млн тонна мұнай тасымалданды. Көмірсутекті шикізат танкерлерге тиеліп, тұтынушыға жөнелтілді.
Қазір «Теңіз кен орнында өндірілетін мұнай көлемін арттыратын екі жобаны іске асыру аяқталуға таяды. Оның бірі – келешек кеңею, екіншісі – ұңғыма ернеуіндегі қысымды басқару жобасы. Бұл жобалар іске қосылған кезде кен орнынан Қара теңіз жағалауындағы Новороссийск айлағына дейін тасымалданатын мұнай көлемі ұлғаяды.
«Осыған орай Каспий құбыр консорциумы акционерлердің шешіміне сәйкес теңіз терминалында, оның ішінде «Теңіз» кен орнынан мұнайдың ұлғайтылған көлемін қабылдауды, тасымалдауды және жөнелтуді қамтамасыз ету мақсатында арнайы бағдарлама қабылданды. Консорциумның мұнай құбыры «Теңіз» мұнайын тұрақты қабылдап, қауіпсіз тасымалдауды жалғастыруға толық дайын», деп мәлімдеді Н.Горбан.
1997 жылы құрылған «ҚазТрансОйл» АҚ-ның құбырмен тасымалдаған «қара алтыны» 1 млрд 128 млн тоннаны құрап отыр. Бұл – 27 жылдағы көрсеткіш. Осы кезеңде компания жүк айналымының жалпы көлемі 825 млрд тоннадан астам шақырымды құрады. Ел аумағында 2 347 км учаскелер мен магистралдық мұнай құбырлары салынды және ауыстырылды. Сонымен қатар осы жылдары компанияның салық төлемінің сомасы 500 млрд теңгеден асты.
Қазір «ҚазТрансОйл» АҚ ұзындығы 5,4 мың шақырым магистралдық мұнай құбырының әртараптандырылған желісіне ие болып отыр. Компания шикізатты қазақстандық мұнай өңдеу зауыттарына және экспортқа 5 бағыт бойынша тасымалдайды:
- Атырау – Самара;
- Қазақстан – Қытай;
- Ақтау порты арқылы танкерлерге мұнай құю;
- «Каспий Құбыр Консорциумы» АҚ жүйесіне ауыстырып тиеу;
- Теміржол цистерналарына құю.
«Кейінгі 27 жылда магистралдық мұнай құбырының ұлттық операторы елімізде өндірілген өнімнің шамамен 40, отандық мұнай өңдеу зауыттарына жеткізілетін шикізаттың 90 пайызын тасымалдады. Құрылған күннен бері құбыр жүйелері арқылы шикізат тасымалдау көлемі екі есе өсті. 1997 жылы шамамен 23 млн тонна мұнай тасымалдаған болса, қазір бұл көрсеткіш 44 млн тоннадан асып түсті. Биылғы 6 айда «қара алтын» тасымалдау мен мұнай өнімдерін ауыстырып тиеудің шоғырландырылған көлемі 23 млн 218 мың тоннаны құрады. Бұл былтырғы көрсеткіштен 1 млн 86 мың тоннаға немесе 5 пайызға артық», деп хабарлады компанияның баспасөз қызметі.
Кейінгі жылдары қазақ мұнайын тасымалдайтын балама бағыттар таңдалды. Соның бірі – «Дружба» құбырымен Германиядағы «Шведт» мұнай өңдеу зауытына мұнай экспорттау жобасы. Энергетика министрлігінің баспасөз қызметі ұсынған ақпаратқа сүйенсек, бұрнағы жылы Германия үкіметі Қазақстанға «РСК Raffinerie» мұнай өңдеу зауытына «Дружба» мұнай құбырымен қазақстандық мұнайды жеткізу туралы өтінішпен жүгінген. Осыған байланысты қазақстандық, германдық және ресейлік тараптар арасындағы «Транснефть» жүйесі арқылы қазақстандық мұнайды тасымалдау жөніндегі уағдаластық жасалған. Тараптар уағдаластықтың шеңберінде Германияның Шведт қаласындағы мұнай өңдеу зауытына жылына 102 млн тоннаға дейін мұнай экспорттауды ұйғарды.
«Былтыр ақпанда Шведт қаласындағы мұнай өңдеу зауытына қазақстандық мұнайды жеткізу басталды. Жыл аяғында Германия бағытына 993 мың тонна мұнай тасымалданды. Биыл аталған бағытпен жылына 1,2 млн тонна мұнай тасымалдау үшін «ҚазТрансОйл» мен «Транснефть» арасында шарт жасалды. Соның аясында қаңтар-мамыр айларында 520 мың тонна шикізат жеткізілді», деп ақпарат берді министрліктің баспасөз қызметі.
Қазақ мұнайын әлем нарығына экспорттайтын тағы бір тиімді бағыт бар. Бұл – Баку – Тбилиси – Джейхан бағыты. Дәл осы бағытпен мұнай жеткізуді іске асыру үшін «ҚазМұнайГаз «ҰК» АҚ мен «SOCAR» компаниясы арасында келісімге қол қойылған. Келісімге сәйкес Әзербайжан арқылы транзиттің қосымша маршруттарын дамыту шеңберінде Баку – Тбилиси – Джейхан арқылы жылына 1,5 млн тонна көлемінде мұнай тасымалдау жөніндегі уағдаластық қамтамасыз етілді. Соның қорытындысымен мұнай айдау көлемі шамамен 1 млн тоннаны құрады. Ал Әзербайжан елі қазақстандық мұнайды қабылдау көлемін жылына 2,2 млн тоннаға дейін ұлғайтуға ниет білдіріп отыр. Ортақ меморандумды орындау шеңберінде «ҚазМұнайГаз» бен «SOCAR» компаниясының жол картасы әзірленді. Оның негізгі мақсаты – Әзербайжан Республикасының аумағымен қазақстандық мұнай транзитінің көлемін ұлғайту.
Атырау облысы