Көрші елдер деп тұрғанымыз – Қырғызстан мен Өзбекстан. Мұндағы салық резиденттігінің шарттары сырт көзге шынымен де тартымды болып көрінеді. Мысалы, осы елдердегі ҚҚС базалық мөлшерлемесі 12%. Олар да бизнес үшін жаңа, тартымды жағдайлар қалыптастыруға жанталасып жатыр. Мысалы, қырғыз елінде ШОБ үшін салық салудың жалпақ жүйесі мен арнайы салық режімдері жұмыс істейді. Бұған қоса, Қырғызстан мен Ресей арасында қосарланған салық салуды болдырмау туралы келісім бар. Бұл екі юрисдикцияда да бір рет табыс салығын есептеуге мүмкіндік береді. Мұндай жағдай ресейлік кәсіпкерлер үшін оның ішінде кейінгі жылдары біздің елге көшіп келгендерге тиімді болып көрінеді.
Қаржы министрлігінің ұстанымынша, қазақ бизнесі көрші елдерге көшіп кетеді деп қауіптенуге негіз жоқ. Вице-министр Ержан Біржановтың уәжімен айтсақ, бұл – жаңсақ пікір. Себебі өсіп-өнген өңірін тастап, ешкім де бөтен елге бармайды. Әрі Өзбекстанда немесе Қырғызстанда кәсіпкерлік ашып, тауарларды елімізге әкеп сатса, шығын тіптен көп болады. Тауарларды елге әкелуге 16% ҚҚС төленеді. Оның үстіне резидент емес деген мәселе де көлденең шығады.
Өзбекстанда да бизнестің өсуі қарқынды: 2025 жылы шағын кәсіпорындардың саны 1,2 млн-нан асқан, шетелдік компаниялардың саны 30%-ға артқан. Біздің елдің компаниялары Өзбекстандағы шетелдік кәсіпорындардың 6,8%-ын ғана құрайды.
Дегенмен де еліміздің бизнесі көрші елдерге жаппай көшу үдерісі байқалмайды. Ұлттық статистика бюросының деректеріне сәйкес, өткен жылдың қаңтар-қараша айларында елімізде шағын және орта кәсіпкерлік субъектілерінің саны азаймаған, керісінше ұлғайған. Ресми статистика да бизнестің сырт елдерге қоныс аударуын әзірге растаған жоқ.
Алайда сарапшылар салық реформасында даулы тұстар кәсіпкерлікке салмақ түсіруі мүмкін екенін айтады. Соның ішінде жеткізу тізбектерінің бұзылуына, шоттардың жабылуы мен есеп берудегі жаппай қателіктерге алып келетінін ескертті. Олардың айтуынша, бизнес 2026 жылғы ақпан-сәуір айларында бизнестегі операциялық үдерістердің құлдырау қаупімен бетпе-бет келеді. Еліміздің Сауда желілері одағы басқарма төрағасының орынбасары Эльбеги Әбдиевтің айтуынша, көптеген жергілікті өндірушілер жаңа ережелер бойынша жұмыс істей алмайды. Олар не жабылады, не өндірісін елден тыс жерлерге ауыстырады. «Нәтижесінде, дүкендердің сөрелері ресейлік, өзбекстандық, белорустық тауарлармен толығуы мүмкін. Салдарынан халықтың күн көріске жұмсаған ақшасы импортқа кетеді, дейді ол.
Экономистер болса, басқа елге көшуді тек салықтық өзгерістерден деп қарамау керектігін ескертеді. Оның да тиімді тұстары бар, жаңа нарық неғұрлым тиімді немесе неғұрлым бәсекелі болуы мүмкін, ережелердегі жылдам өзгерістер мемлекеттің рөлін жоғарылатады, елімізде инвесторлар үшін үлкен жеңілдіктер бар.
Сарапшылардың айтуынша, көрші елдер салық жүйесінде тәртіп орнатуды енді ғана қолға алды, сондықтан төмен салықтарды ұсына отырып, қолынан келгеннің бәрін көлеңкеден шығаруға тырысады. Одан кейін бұл бәрібір салық пайызының көтерілуіне алып келеді. Стандартты әлемдік жол осы. «Бизнестің ауысуы – жай ғана салықтық шешім емес. Нарықтың ауысуы сұраныстың, бәсекелестіктің, институционалдық ортаның өзгеруіне әкелетінін есте сақтау қажет», дейді сарапшылар.
Сарапшы Андрей Чеботарев үш елдегі салық жүйесі мен бизнес жүргізу шарттарын мұқият талдау керектігін айтады. Нақты салықтар мен пайда туралы пайымдауды тереңдетпес бұрын алдымен жалпы көріністі қараған жөн. «Елімізде орташа салық жүктемесі 19,5 пайызды құрайды, ал Өзбекстанда ол айтарлықтай жоғары – 24,7. Бұл елде ҚҚС жүйесі өте қатаң. Егер жеке кәсіпкер айналымы 1 млрд сомға жетсе (бұл шамамен 43 млн теңге), ол бірден ҚҚС-ға көшуге міндетті. Ал бізде жағдай басқаша: жеңілдетілген декларация негізінде арнайы салық режімі бойынша жұмыс істейтін бизнес үшін ҚҚС бойынша шек мүлдем жоқ», дейді А.Чеботарев.
Оның пікірінше, төмен мөлшерлеме басында тартымды көрінуі мүмкін, бірақ бизнесті ұзақ жоспарлауға келмейді. Осы тұрғыдан алғанда, отандық модель ұзақ жылдарға жоспарланған бизнес үшін өте тиімді. Сондықтан кәсіпкерлер бүгінгі дамуды емес, ертеңгі өркендеуді ойлау керек.
Инвесторлар үшін де айырмашылықтар бар. Елімізде салық жеңілдіктері (корпоративтік табыс салығы, жер және мүлік салықтары) 8–10 жыл қолданылуы мүмкін. Өзбекстанда мұндай жеңілдіктер ең көп дегенде үш жыл ғана қолданылады, дейді сарапшы.
Сарапшылардың айтуынша, салық жүйесіндегі өзгерістерден үркудің қажеті жоқ. Алғашқы жартыжылдықта жүйенің даму траекториясының беталысы анықталады. Жаңартылған құжат салықтық бәсекеге қабілеттілігімізді жоғалтуға жол бермейді. Дәл қазір бізге бизнес релокациясы емес, экономикалық ландшафттың құрылымы маңызды.
Сарапшы Сапарбай Жобаевтың айтуынша, біз бірінші кезекте салықтық бәсекелестік туралы емес, дамудың түрлі модельдері туралы ойлауымыз керек. Өзбекстан нарықты белсенді түрде кеңейтіп, төмен база мен демографияның әсеріне сүйене отырып, институттар құрып жатыр. Ал біз институттардың сапасына, бизнестің сенімі мен ережелердің болжамдылығына көбірек мән беріп отырмыз. Ұзақмерзімді перспективада мөлшерлемесі төмен немесе жоғары елдер емес, ережесі бәріне түсінікті елдер ғана ұтады. Бизнес үшін бәсекелестіктің негізгі желісінің аражігі осы жерде айқындалады.
С.Жобаевтың пікірінше, салық жүйесіндегі өзгерістер бизнеске қысым көрсету емес, елдің қаржылық-инвестициялық тұрақтылығын сақтау үшін қабылданған мәжбүрлі қадам. Макроэкономикалық жағдай тұрақты. Бірақ мемлекеттің кірістері мен шығыстарындағы жинақталған ауытқуларды енді елемеуге болмайды. Былтырғы қыркүйектегі жағдай бойынша Қазақстанда 7 190 өзбек заңды тұлғасы тіркелген, олардың 5 473-і жұмыс істеп тұр. Өзбекстан еліміздің әсіресе сауда, логистика және қызмет көрсету саласындағы негізгі инвесторларының бірі, шетелдік компаниялар санының жалпы азаюына қарамастан инвестициялар көлемі бойынша топ-5 елдің қатарына кіреді.
«Жұмысы жолға қойылған, нарықта өзіндік үлесі бар бизнеске аяқ астынан басқа жаққа көшіп кету оңай емес. Бизнесті көшіру – бұл жай ғана салықтық шешім емес, нарықты ауыстыру деген сөз. Ол үшін тұтынушы нарығын, сұраныс құрылымын, бәсекелестік ортаны, жеткізу тізбегін, институционалдық ортаның бәрін өзгерту қажет. Бұл – оңай мәселе емес. Сондықтан салықтағы өзгерістерге байланысты кәсіпкерлер көрші елдерге үдере көшеді деген – миф. Әрі жаңа Салық кодексіндегі негізгі өзгерістер бизнесті жасанды түрде бөлшектеуге жол бермейді», дейді сарапшы.
АЛМАТЫ
