Теңгенің тегеуріні

Ұлттық банктің дерегіне сәйкес, былтыр желтоқсанда еліміздің қор биржасындағы валюта саудасының жалпы көлемі 7,9 млрд долларды құрады. Бұл қарашадағы 5,6 млрд доллармен салыстырғанда айтарлықтай жоғары.

Бірақ осы кезеңде валютаның негізгі ресми көздері керісінше, 651 млн долларға қысқарған. Ұлттық қордан сатылған валюта көлемі 2025 жылғы ең төменгі деңгейге түсіп, 400 млн доллар болды (қарашада – 600 млн доллар). Логикаға салсақ, мұндай жағдайда теңге әлсіреуге тиіс еді. Алайда керісінше болды, теңге нығайды, ал сауда көлемі күрт артты.

Сонымен бір мезгілде халық­­тың бос ақша қоры қыс­қарды, инфля­ция табыс­ты «жеп», несие жүктемесі өсті. Депозиттер бо­йынша жоға­­ры мөлшерлемелер мен қолма-қол емес құралдардың қолай­лы­лығына байланысты ке­йін­­ге қалдыруға болатын қара­­жат көбі­­несе теңгеде қала­ды. Бұл жағ­дай долларға деген сұ­ра­ныс­ты суытып, теңгенің тұ­рақ­ты­лығына қосымша дем бе­ріп жатыр.

«Теңгенің нығаюында Үкімет пен Ұлттық банктің инфля­ция­лық қысымды төмендетуге, макро­­­экономикалық ортаның бол­­­жам­дылығын арттыруға бағыт­­талған саясаты шешуші рөл атқарды», дейді Ұлттық банк өкілдері.

Дегенмен де 2025 жылы нарық­тың беталысы ұлттық ва­лю­тамызды отқа да, суға да сал­ғанын мойындау керек. Әрі бұл Ұлттық банктің интервенциясынсыз, нарық жолымен жүзеге асты. Теңгеге дем беріп жатқан факторлар да көз алдымызда қалыптасты. Оңды-солды таратылған несиелер шектелді, нарық теңгені қос алқымынан қысып келген артық ақша көле­мінен тазартылды. Осыдан кейін инвесторлар биржаға бет бұр­ды, теңге нарықтың да, еркін айна­лым­дағы күшінің де дәмін сезді.

Жұртшылық қазір жинаған табысын барынша теңгемен жинай бастағанын сарапшылар айтып жүр. Бұл бір жағынан – дұрыс шешім. Сарапшы Берлин Иришев те базалық мөлшерлеменің қазіргі деңгейі депозитті долларда емес, теңгеде сақтауға тиімді екенін айтады. Мұндай жағдайда теңгелік активтерге сұраныс жоғары болады. Бірақ теңгенің нығаюы Үкіметтің экономикалық ресурс­тар­ға де­ген саясатын қайта құ­­ру­­ға мәж­бүрлеуі мүмкін. 2026 жылға арналған бюджетте мұнай – 60 доллар, доллар – 540 теңге деп жазылды. Бұл – Үкімет болжаған көрсеткіштен 40 теңгеге жоғары.

«2025 жылғы желтоқсанда 500 теңгелік долларды ешкім болжай алмады. Теңгеден түскен қымбат жобаларды қар­жыландыруға жетпейді. Осы­дан бірер жыл бұрын мұн­дай жағдайды болжау түгі­лі, елестетудің өзі мүлдем қиын болған. Егер теңге алдағы уақытта да күшейе беретін болса, елдің бюджетін мұнай-газ экспорты емес, ішкі экономикалық ресурс­тарымыз басқарады. Біз­дің Үкіметтің экономикалық әлеуетінің қандай екенін тек теңгенің тегеуріні ғана дәлелдей алады», дейді Б.Иришев.

«AERC Beta LLP» бас директоры Ғалымжан Айтқазин бізбен әңгімесінде теңгенің әлсіреуі де, күш алуы да нарық жағдайында қалыпты құбылыс екенін айтты. Теңгенің әлсіреуі экспорттаушыларды ынта­ландырғанымен, импортталатын тауарлар бағасын қым­бат­татып, нарықтағы инфля­­циялық қысымды күшейтеді. Мәселе – Ұлттық банк инфляция мен теңгені қолдау арасында қан­шалықты тиімді тепе-теңдік жасай алатынында.

Сарапшы айтып өткендей, қазіргі жағдай теңгенің жаңа «тепе-теңдік» деңгейге «ауысуы­мен» аяқталуы мүмкін, одан кейін нарықта жаңа болжам пай­да болады. Қазіргі базалық мөл­шерлеме мен экспорттық бағаларға қатысты жағдай тең­геге «оң қабақ» танытып отыр. Мысалы, өткен жылдары Ұлттық банктің базалық мөлшерлеме деңгейі қазіргіге қарағанда төмен болды. Ұлттық банктің нарықты артық ақшадан арылтуы мен алтын құймаларын сату туралы шешімі инфляцияның тоқтап, теңгенің қосымша күш алуына әсер етті. Сол кезде Ұлттық банк­тің тек долларға ғана емес, ішкі ресурс­тарға да иек арта бас­та­ғанын сарапшылар айтқан еді.

Сарапшы Ғалымжан Айтқазин­­­­­нің сөзінше, бізге бюджетке де, экономикаға да тиім­ді болатын теңгерімді бағыт қажет.

Мамандар тағы бір маңызды факторға назар аударып отыр. Теңгенің нығаюына базалық мөл­шерлеменің көтерілуі ықпал етті. Мысалы, былтырғы қа­зан айында мөлшерлеменің 18 пайыз­ға дейін өсуі теңгелік активтердің инвестициялық тар­тымдылығына әсер етті. Оған қоса, «Bank of America» өзінің ресми хабарламасында доллар сатып, теңге алғанын мәлім­деген. Бұл халықаралық қаржы алыпсатарларының да теңге бағы­ты­на жұмыс істей бас­та­ғанын көрсетеді. Сарапшы Арман Бейсембаевтың айтуынша, қазір нарық Ұлттық банкпен тәуекелге барудың қа­жеті жоқ екенін түсінді. «Мөл­шерлемені көтеру – валюта бағамын рет­теу­дің негізгі құралдардың бірі. Ұлттық банктің жоғары мөл­шер­ле­мені инфляциямен күрес­те басты құрал етуі – дұрыс ше­шім. Былтыр на­рықта басы ар­тық ақша көлемі қа­лыпты жағ­дайдан асып кетті.

Сарапшының айтуынша, біз­дің валюта нарығымыз өте нәзік. Валюта бағамына сыртқы қаржы институттарының ық­палы басым. Экономикалық ресурс­та­рымыздың әлеуетін көтер­ген кезде нарыққа ықпал етіп отыр­ған сыртқы ойын­шылардың ықпалынан арыламыз. Былтыр жыл соңына қарай ел Үкіметі бес жылдық тәуелсіз еурооблигация­ларды орналас­тыру арқылы 1,5 млрд доллар тартқан. Бұл да теңгенің сәл де болса «еңсе тіктеп» алуына сеп болды.

Сарапшының айтуынша, теңгеге төнген қауіп әлі сейілген жоқ. Егер валютаны мемлекеттік сату «ING» агенттігі болжағандай азайса, теңге бағамына кері әсер етуі мүмкін.

А.Бейсембаевтың айтуынша, дамудың жаңа кезеңінің есігін аштық. Экономиканың ескі моделінің әлеуеті сарқылды. 25 жылғы ескі үлгі көз алдымызда бөлшектеніп жатыр. «Теңге баға­мының құбылмалы сая­са­ты елімізге өте маңызды және оны жалғастыру қажет. Қатаң контрциклдық бюджеттік ережелер енгізілгеннен кейін мұнай бағасы мен фискалдық саясатқа байланысты теңгенің құбыл­малдығы едәуір азаяды. Сонымен қатар ұлттық валю­та­ның өзгеруіне себеп болған факторлардың беті қайтқан жоқ. Қор нарығы дамы­ған жоқ, эко­номикалық ресурс әлсіз. Сон­дық­тан теңгенің тегеурінін арттыру үшін осы факторларды ескеру қажет», дейді А.Бейсембаев.

Валюта бағамы қырық құ­был­ған қалпы 2026 жылдың есі­гін ашқанын білеміз. Деген­мен де девальвацияның қаупін төндіріп тұрған болжамдар сейіле бас­та­ғанын сарапшылар айтып жатыр. Теңгені қолдауға бағыт­талған те­рең құры­лым­дық өзгерістер дер кезінде қабыл­данды. Ұлттық банк база­лық мөлшерлемені көтерді. Валюта нарығының салыстырмалы тұ­рақ­­тылығын сақтауға бағыт­тал­ған әрекеттер биыл да жалға­са­ды. Сарапшылар базалық мөл­шер­лемені қазіргі деңгейде ұстап тұру теңгеге де, инфляцияға да оң әсер етеді деген пікірде.

Жалпы, теңге тұрақтылығын сақтап қалуға Ұлттық банктің күші жеткенімен, Ұлттық қор мен БЖЗҚ қаржысы шектеулі. Үкіметтің нарыққа араласуы шектен шығып кетсе, экономиканы тұншықтырып жіберуі мүмкін екені осыған дейін талай рет айтылған.

«Үкімет пен Ұлттық банк теңге бағамын өсір­мей ұстап тұра алмайды. Биыл 1 қаңтардан бас­тап елімізде жаңа Салық кодек­сі қолданысқа енді. На­рық оның талаптарына бейім­­делгенше, теңгеге қысым бәсең­­­демейді. Биыл сәуірден кейін коммуналдық тарифтер қа­лай өзгеретіні әзірге белгісіз. Де­мек Үкімет пен Ұлттық банк нарық­тың құбылмалылығына да­­йын болуы үшін бірінші кезекте теңгемізді жаңа жағдайға бейімдеуі қажет», деп ескертеді Арман Бейсембаев.

АЛМАТЫ