ПАРЛАМЕНТ

Жайылымдық алқапты тиімді пайдалану – мал шаруашылығын дамытудың басты бағыттарының бірі Нарықтық жағдайда мал шаруа­шылығы саласын дамыту үшін, бірінші кезекте, жемшөп қорын тұрақты жолға қойып және оны нығайтуды негізге ала отырып, мал шаруашылығын интен­сивті әдіспен жүргізуге қолайлы жағдай жасау қажет. Бұл бағытта жайылымдық алқаптарды ұтымды пайдалану жолдарын нақтылап, малды неғұрлым өзіндік құны тө­мен, әрі жоғары сападағы жем­шөп­пен қамтамасыз ету керек. Сон­дай-ақ, ең бастысы – малдың пайда­лы заттарға бай, жеңіл сіңірі­летін табиғи жайылымдарға қол жеткі­зудің амалдарын ғылыми тұрғыдан және заң шеңберінде реттелетін жағдайда қалыптастыру қажет. Өкінішке қарай, біздердің тиімді пайдаланбай және жаңаша дамытпай отырғанымыз – табиғаттың бізге берген байлығы, тарихи сынақтан өткен дәстүрлі мал шаруашылығы саласы. Іс жүзінде, қолда бар 188 миллион гектар жайылымдық алқаптың 43 пайызы немесе 80 миллион гектары мал жаюға қолданылып отыр, бұл жерлердің көбі ауыл маңына жақын орналасқан, ал кейбір жайылымдық жерлер белгісіз себептермен тиімсіз пайдаланылуда. Негізінде, төрт түлік малдың басым көпшілігі ауыл маңына жақын аумақтарда ұсталады және бұл жерлердің басым бөлігі іс жүзінде бүлінген әрі тозған. Себебі, 20 миллионнан астам мал басы, оның ішінде халықтың жеке ауласындағы және шаруа (фермерлік) қожалықтарының меншігіндегі малдар осы жерде жайылады, тиісінше, бұл аймақтағы малдың тығыздығы қолданыстағы нормативтен бірнеше есе жоғары. Керісінше, шаруашылықтарды жекешелендіру кезінде ауылдан шалғай жатқан жайылымдар АҚ-тардың, ЖШС-лердің меншігіне өтіп кетсе, олар қазіргі кезде не өздері мал шаруашылығымен айналыспайды, ал малмен айналысатын шаруашылықтар мен қосалқы шаруашылықтарға пайдалануға шектеу қойып келеді. Неге десеңіздер, мұндай кедергілер заң шеңберінде нақты реттелмегендіктен қалыптасып отыр. Осыған байланысты кейбір аймақтарда жайылым жетіс­пеушілігінің күрделеніп бара жатқанын көріп жүрміз. Ал еліміз бойынша, жоғарыда айтқандай, жайылымның жартысынан көбі пайдаланылмай жатыр. Мұның бәрі жайылымдық ресурстарды пайдалану мен бөлуге, оларды басқаруға қатысты заң­на­малық нормалардың жетіл­діріл­мегендігінен, сондай-ақ, қолданыстағы құқықтық кедер­гілердің салдарынан орын алуда. Сондықтан, жайылымдық ресурс­тарды ұтымды және тұрақты басқару туралы мәселелер бүгінде аса өзекті болып отыр. Бұл туралы Елбасы өзінің «Қазақстан-2050» Стра­тегиясында отандық мал ша­руа­шылығын бұрыннан қалып­тас­қан тарихи дәстүрлерді және жаңа ғылыми-техникалық басқа­ру­ды ескере отыра қайта жандан­ды­ру керек екенін атап өткен болатын. Елімізде ауыл шаруашылығы аясындағы жер қатынастары, не­гізінен Қазақстан Респуб­ли­ка­сының Жер кодексімен және «Шаруа немесе фермер қожа­лықтарының қызметі туралы» Заңмен реттеледі. Дегенмен, жоға­рыда аталған нормативтік-құқық­тық актілер жайылым ресурс­та­рын басқару және ұтымды пайда­лану саласында туындайтын кең ауқымды мәселелерді жеткі­лік­ті деңгейде реттей алмайды. Сон­дықтан жайылымдық алқапты құқық­тық реттеудің шектеулігіне бай­ланысты, ауыл тұрғындарын жа­йы­лыммен қамтамасыз ету бү­гінде өзекті проблемаға айналған. Осыған байланысты жайылым пайдаланушылар мен жайылым меншіктерінің арасындағы құқықтық қатынастарды реттеу­ді қарастыру мақсатында жеке жайылым туралы заң қабыл­дау­дың қажеттігі туындап отыр. Осы себепті Парламент Мәжі­лі­сінің Аграрлық мәселелер коми­тетінің бір топ депутаты, мал шаруашылығы саласын дамытуды нығайту және жақсарту үшін, ел табиғатының байлығын тиімді де ұтымды пайдалануды реттейтін құқықтық аспектілер көрсетілген жайылым алқаптары туралы заң жобасын әзірлеуде. Ең бірінші, заң жобасында бұрын құқықтық алаңда анық­тал­маған жайылым алқапта­рын рет­тейтін уәкілетті органды анықтау туралы норма Үкіметке жүктелген. Іс жүзінде аса үлкен аумақтағы жайылымдық алқап­тар керекті деңгейде толық көле­мін­де реттелмеген және заң жүзін­де басқару жүйесі жетілдірілмеген болатын. Одан басқа, заң жобасында әр өңірдің табиғи жағдайларын ескере отырып, олар әр деңгейде болғандықтан, өңірлер бойынша ауыл шаруашылығы малдарын ұстап-бағудың шектегі нормативтерін бекіту құқығын уәкілетті органның меншігіне беру қарастырылған. Мұндай норманы енгізудің нәтижесін­де ауыл маңына жақын орналас­қан жайылымдық жерлерге мал­дың тығыздығынан түсетін салмақ айтарлықтай азаяды және жайылымдық жерлердің бүлінуінің, тозуының және нашарлап кетуінің алдын алуға болады. Сондай-ақ, заң жобасында жайылымды тиімді пайдалануға, жергілікті өзін өзі басқарудың құқықтарын кеңейтуге бағытталған түзетулер қарастырылған, дәлірек айтқанда, тиісті өңірлерде жайылымды басқарған және бөлген кездерде тиімді пайдалану, ауылдық елді мекендердің, аудандық маңызы бар қалалардың шекараларына жақын орналасқан жайылымдық жерлерді анықтау, жайылым пайдаланушыларға жер бөлу туралы ұсыныстар дайындау, сондай-ақ, жайылымды пайдалану мен басқару туралы жоспарды дайындау көзделген. Бұл нормалар жайылым пай­да­ланушылар мен жайылым алқаптарының меншіктері ара­сын­дағы жайылымдық учас­келерді бөлісу кезіндегі ауыл тұр­ғындарының көкейінде жүрген сұрақтарына қатысты атқару­шы органдарға, неғұрлым демо­кратиялық шешімдер қабылдау үшін халықтың ықпал етуіне жағ­дай туғызады. Ал осы арада атап көрсететін бір жайт – бүгінге дейін барлық жайылым пайдаланушылардың, жайылымды бөлу туралы проблемалық мәселелері ауыл тұрғындарының тікелей қатысуынсыз шешіліп келді. Нарық заманында өзіңнің жеке шаруашылығыңды жалғыз дамыту, тәжірибе көрсетіп отыр­ғанындай, бүгінде мүмкін емес. Осы мәселені шешу үшін заң жобасында халықтың жеке аула­сында, шаруа (фермер) қожа­лықтарында тұрған ауыл шаруа­шылығы малдарын кооперациялау арқылы тиісті әкiмшiлiк-аумақ­тық құрылым бірлігіне жататын ауыл шаруашылығы малдары иелерінің мүддесін қорғау мақсатында жайылым пайдаланушыларды біріктіру нормасы қарастырылған. Заң жүзінде елімізде басқа қорларға ауысып кеткен жайылымдық жерлер баршылық. Олардың ішінде 8,4 миллион гектар жайылым орман қорына жататын жердің құрамында және 3,0 миллион гектар жайылым ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың құрамында, сондай-ақ, 97,8 мың гектар жайы­лым су қорына жататын жердің құрамына өтіп кеткен. Ал бұл жерлерді реттейтін нормалар болмағандықтан, малды жаюға пайдалануға беру жағдайлары қарастырылмаған. Осыған байланысты Су және Орман кодекстеріне және «Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы» Заңға тиісті толықтырулар мен өзгерістер енгізу көзделіп отыр, оның ішінде орман, су қорларының жеріне және ерекше қорғалатын табиғи аумақтың құрамындағы жерге кіретін жайылымдар жеке және заңды тұлғаларға мал жаю үшін берілуі тиіс болмақ. Сондай-ақ, заң жобасына сәйкес, облыстың аудандары арасындағы және облыстар арасындағы шалғай жайылымдық учаскелерді пайдалану және бөлу тәртібі бөлек бап арқылы реттелетін болады. Сол сияқты, шалғай жайылымдықтың инфрақұрылымын жақсарту үшін жергілікті атқарушы және жергілікті өзін өзі басқару орган­да­рының уәкілеттілігі кеңейтілген. Тұтастай алғанда, заң жобасын қабылдау оң бағаланатын бірқатар әлеуметтік, экономикалық және экологиялық нәтижелерге әкеледі: біріншіден, халықты сапалы әрі арзан мал өнімдерімен қамтамасыз етуге мүмкіндік береді; екіншіден, ет экспортының әлеуетін арттырады; үшіншіден, жеке қосалқы ша­руашылықтарды және шалғайдағы мал шаруашылығын дамытуға, мал басын арттыруға, жемшөп қо­рын дайындауға, сондай-ақ, эко­логиялық тұрғыдан таза мал ша­руашылығы өнімінің өзіндік құнын төмендетуге жағдай жасайды. Жексенбай ДҮЙСЕБАЕВ, Мәжіліс депутаты, экономика ғылымдарының кандидаты.

Дағдарыс орталықтарында проблемалар бар

Тұрмыстық зорлық-зомбылық профилактикасы туралы Заңға сәйкес, бүгінгі таңда елімізде психологиялық және физикалық жәбірлеу қатерін төндіретін қолайсыз отбасылық-тұрмыстық қарым-қатынастар себебінен ауыр өмірлік жағдайға тап болған азаматтардың конституциялық құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін қорғауға бағытталған құқықтық, экономикалық және ұйымдастырушылық шаралар кешенін жүзеге асыру мақсатында он Дағдарыс орталығы жұмыс істеуде. Тұрмыстық зорлық-зомбы­лық салдарынан өмірлік қиын жағдайға ұшыраған әйелдер мен олардың кәмелетке толмаған балаларына мемлекет тарапынан кешенді әлеуметтік-оңалту көмегін көрсету Дағдарыс орта­лықтары қызметінің негізгі мақ­саты болып табылады. Сонымен қатар, қазіргі таңда Дағдарыс ор­талықтарының жұмыс істеуі бо­йынша стандарттар, регламент, ережелер және өзге де ұйым­дастыру шаралары жоқтың қасы. Осы орайда, олар өз қызмет ерекшеліктерінде көмек сұра­ған жандарға субъектілік өзге­шеліктер мен қажеттіліктерді көз­демейтін медициналық-әлеу­меттік мекемелердің арнаулы әлеу­меттік қызметтер ұсыну тәр­­тібін басшылыққа алуға мәж­­бүр. Мысалы, жүкті әйел­дер­ге және емізетін баласы бар әйел­дерге арналған тамақ­тану, жа­ңа туған балаларды гигие­на­лық жаб­дықтармен қамтама­сыз ету нормалары және тағы да басқалар. Міндетті норматив кешен­дері­нің жоқтығы салдарынан Дағдарыс орталықтары көп­теген проблемаларға тап болады. Мәселен, көп жағдайда көмек сұраған азаматтардың куәландыратын құжаттары болмайды, тұрғылықты жері бойынша тіркелмейді, сондай-ақ, құжаттарды қайта қалпына келтіру, жұмысқа орналастыру, мектепке дейінгі білім беру, медициналық ұйымдарға орналастыру бойынша шаралар кешенін және арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсетудің кепілдендірілген көлемін ұсыну кезінде қиын жағдайға әкелетін қолайсыз материалдық, физикалық, психологиялық-эмоциялық жағдайлар кездеседі. Осыған орай Үкімет өмірлік қиын жағдайға тап болған азаматтарға мемлекет тарапынан барынша толық және уақтылы көмек көрсету мақсатында стандарттарды әзірлеуді жеделдетсе, сонымен қатар, әлеуметтік қорғау, жұмысқа орналастыру, жұмыспен қамту, денсаулық сақтау, білім беру салалары бойынша мемлекеттік органдардың құзыреті мен үйлесімділігін реттейтін қолданыстағы заңна­маға тиісті өзгерістер енгізсе, көмекке мұқтаж адамдар үшін үлкен сауапты іс атқарар еді. Майра АЙСИНА, Мәжіліс депутаты.

Қазақстанда кәсіпкерлерге барлық жағдай жасалған

Мәжілістің Экономикалық реформа және өңірлік даму комитетінде өткен Сейітсұлтан Әйімбетовтің жетекшілігіндегі кеңейтілген отырыста «Бизнестің жол картасы-2020» бағдарламасы шеңберінде орта және шағын кәсіпкерлік субъектілерін қолдаудың мемлекеттік шаралары» тақырыбы талқыланды, деп хабарлады Мәжілістің баспасөз қызметі. Басқосуда Қазақстан Респуб­ликасы Ұлттық экономика ми­нистрі Ерболат Досаев баяндама жасады. «Сіздерге «Бизнестің жол картасы-2020» бағдарламасы бо­йынша шағын және орта кәсіп­керлікті мемлекеттік қолдау көр­­сетудің болашағы және нәти­же­ле­рі туралы баяндауға рұқсат етіңіздер. Бүгін «Бизнестің жол картасы-2020» бағдарламасы кәсіпкерлер арасында танымал және талап етілетін бағдарлама екені өздеріңізге белгілі. Бағдар­лама аясында кәсіпкерлерді суб­сидиялауға және екінші деңгейлі банктердің несиелері бойынша оларға кепілдеме беруге, өз­дерінің жаңа бизнес бастама­ларына грант алуына, жетпей тұр­ған инженерлік-коммуника­ция­лық ин­­фрақұрылымды салуына, соны­мен қатар, оқуға, шетелдерде тағы­­лымдама алу­ға, сервистік қолдау және маман­дандырылған консалтинг арқылы біліктілігін арттыру түріндегі қолдау құралдарын алуға мүмкін­діктері бар», деді министр. Сондай-ақ, ол бағдарламаны іске асыру үшін республикалық бюджеттен бұған дейін қаншама қаржы бөлінгенін, 2015 жылға 51,8 млрд. теңге және дағдарысқа қарсы шара ретінде ШОБ жобаларына инфрақұрылым салу үшін Ұлттық қордан 10 млрд. теңге бөлінгенін айтты. Сонымен қатар, шағын және орта бизнеске қолдау көрсету арқылы қандай нәтижелерге қол жеткізілгенін жіліктеп берді. «Бүгінгі күнге бағдарлама аясында қолдаудың барлық шараларымен 230 442 кәсіпкер қамтылған, – деді ол. – Қолдау шараларын іске асыру нәтижесінде 237 мыңнан астам жұмыс орындары құрылды және сақталды. Бағдарлама аясында 2010 жылдан бастап оған қатысушы кәсіпкерлермен 174,4 млрд. теңге салық төленіп, 2 503,3 млрд. теңгеге өнім өндірілді. Жал­пы айтсақ, «Бизнестің жол карта­сы-2020» бағдарламасы тиімді, өйткені, жоспарланған көрсет­кіш­тер бүгінгі күні орындалып отыр». Дегенмен, бағдарламаның қазіргіден де тиімді іске асырылуы әкімдіктердің іс-әрекеттеріне байланысты екені де атап көрсетілді. Сондай-ақ, министр бағдар­ламаны іске асыру тиімділігін арттыру және құралдар мен бизнесті мемлекеттік қолдау тетіктерін одан әрі жандандыру бойынша жұ­мыстарды министрлік уақтылы жү­зеге асыратындығына сенім білдірді. Отырыста «Даму» кәсіпкерлікті дамыту қоры» АҚ басқармасының төрайымы Л.Ибрагимова, Ұлт­тық кәсіпкерлер палатасы бас­қармасы төрағасының орынбасары, басқарма мүшесі Н.Әлтаев, Мәжіліс депутаты А.Перуашев сөз сөйлеп, депутаттарды атқары­лып жатқан жұмыстардан хабардар етті. Комитет отырысына қатыс­қан кәсіпкерлер де сөз алып, «Қазақстанда бүгін жақсы жұмыс істемегенде қашан істейміз. Кә­сіпкерлерге барлық жағ­дай жасалып жатыр», – деп осы мүм­кіндіктерді туғызуға басшылық жасап отырған Елбасына риза­шы­лықтарын білдірді.

Арнайы уәкілдің сапарлары

Қазақстан Парламенті Мәжілісінің депутаты Қуаныш Сұлта­нов Мемлекет басшысының арнайы уәкілі ретінде Словак Респуб­ликасына сапармен барды. Сапар мақсаты 2017-2018 жылдары Біріккен Ұлттар Ұйымы Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты емес мүше­­лігі­не Қазақстанның кандидатурасын ілгерілету, сондай-ақ, екі ел арасындағы парламентаралық өз­ара­ әрекеттестіктің қазіргі жағдайы мен болашағын талқылау болды. Сапар шеңберінде Қ.Сұл­та­нов­тың Словакия Президенті Әкім­шілігінің басшысы Ян Шотпен, осы ел Ұлттық Кеңесі төр­ағасының орынбаса­ры Ми­рослав Чижбен және «Слова­кия – Қазақстан, Бела­русь, Мол­дова, Армения, Әзер­бай­жан, Қырғызстан, Өзбекстан, Тәжік­стан, Грузия» парламенттік дос­тық тобының басшысы Роберт Мадеймен кездесулері болып өтті. Я.Шотпен болған сұхбат барысында Қ.Сұлтанов Словак Рес­публикасының Президенті Андрей Кисканың атына 2016 жылы БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты емес мүшелігіне сайлануында Қазақ­станның ұсы­нымын қолдау жө­ніндегі Қазақ­стан Президенті Нұр­сұлтан Назарбаевтың Жолдауын табыс етті. Тараптар екіжақты қарым-қатынастардың саяси және экономикалық салаларда даму болашағын талқыға салды. Сонымен қатар, аймақтық және халықаралық саясаттың өзек­ті мәселелері бойынша ұстаным­дардың ұқсастығы атап көрсетіліп, екі мемлекет арасындағы әлеуетті ескере отырып, сауда және инвес­ти­циялық ынтымақтастықты жандандыру қажеттілігі баса айтылды. *  *  * Қазақстан Парламенті Мәжілісінің депутаты Қуаныш Сұлтанов Мемлекет басшысының арнайы уәкілі ретінде Чех Республикасына да сапармен барды. Прага қаласына сапары шең­­­берінде қазақстандық депутаттың Чехия Президенті Милош Земанмен және Чехия Парламенті Депутаттар палатасы төрағасының орынбасары Войтех Филиппен кездесулері өтті. Қ.Сұлтанов М.Земанға Қазақ­станның кандидатурасын 2017-2018 жылдары БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты емес мүшелігіне ілгерілету жөніндегі Елбасының Жолдауын тапсырып, чех тарапын аймақтық және халықаралық тұрақтылық пен қауіпсіздікті нығайту, оның ішінде ядролық қаруды таратпау және қарусыздану салаларына қосқан Қазақстанның үлесімен қатар, көпжақты дипломатия саласын­да­ғы еліміздің белсенді қызметі туралы хабардар етті. Чехия Парламенті Депутаттар палатасы төрағасының орынбасарымен сұхбат барысында тараптар Қазақстан-Чехия парламентаралық қатынастарының тұрақтылығын және екі елдің парламенттік делегациясы өкілдері сапарларының жиілігін атап өтіп, Қазақстан Парламенті Мәжілісінің Әлеуметтік-мәдени даму комитеті мүшелерінің Чех Республикасына сапарының дайындығын талқылады. Сәулебек БІРЖАН.

Сенаттағы анықтамалық таныстырылым

Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатында БҰҰ Босқындар істері жөніндегі Жоғарғы комиссар Басқармасының (БЖКБ) Астанадағы Өкілдігімен бірлесе әзірленген «Азаматтығы бар және азаматтығы жоқ адамдар» анықтамалығы таныстырылды, деп хабарлады осы палатаның баспасөз қызметі. Анықтамалықтың мақсаты – ха­лықаралық құқықтың, атап айт­қан­­да, 1954 жылғы Апат­ридтер мәрте­бесі туралы кон­венцияның қорға­у­ын­да жүрген азаматтығы жоқ адам­дар­дың құ­қықтары мен міндеттері, сон­дай-ақ, азаматтығы болмауының негіз­гі себептері туралы әңгімелеу. Тұсаукесерді аша келіп, Се­наттың Халықаралық қаты­нас­тар, қорғаныс және қауіпсіздік коми­тетінің төрағасы Икрам Адыр­беков қазіргі кездегі аза­мат­тық беру, бермеу және жо­ғалту жөнін­дегі халықаралық заңдар жүйе­сіне қарамастан, бүкіл әлемде миллион­даған адам азаматтығы болмай өмір сүруге мәжбүр екенін атап өтті. БҰҰ БЖКБ мәліметтері бойынша, бүкіл әлемде ең аз дегенде аза­маттығы жоқ 10 миллиондай адам бар көрінеді. Азаматтығы болмау бі­лім алуға, дәрігерлік қыз­метке, заң­ды жұмысқа ор­наласуға, еркін жү­ріп-тұруға қол жеткізе алмай, бола­шағы белгісіз, ертеңгі күнге деген сенімсіз өмір кешу дегенді білдіреді. Сонда да азаматтығы жоқ­тық­­тың және жаңа жағдайлардың пай­да болуының алдын алу мәсе­лелерін шешуде Орталық Азия елдері белсенді қызмет етіп келеді. Сондай мысалдардың бірі 2014 жыл­ғы наурызда БҰҰ БЖКБ мен Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің ара­сын­дағы Ын­тымақтастық туралы мемо­рандумға қол қойы­луын айтуға бола­ды. Бұл елдегі адамдардың азаматтығы бол­мауының алдын алу жөніндегі Қазақстанның табысты қызметін қамтамасыз етуге арналған тығыз ынтымақтастыққа негіз болады. «Азаматтығы болмау мәсе­лелерін шешу жөніндегі Қазақ­станның жетістіктері халық­ара­лық деңгейде мойындалды. Келесі қадам – азаматтығы бол­маудың алдын алу, құқықтық реформалар арқылы оның пайда болуының түпкі себептерін жою», деп атап өтті БҰҰ БЖКБ Ай­мақтық өкілі және Орта­лық Азиядағы Аймақтық үйлес­тіру­шісі Бернард Дойль. Шараны қорытындылай келіп,­ Икрам Адырбеков қазіргі кез­де бұл мәселені шешуде са­па­­лы тұрғыда жаңа қадам қажет­ті­гін атап өтті. Бұл адамдардың аза­­маттығы жоқ болуына қа­тыс­ты мәселелерді шешудің тиім­­­ді әдіс­терін әзір­леу, яғни ха­лық­­­ара­лық құқықтар­дың қоры­тын­­­ды­сы мен әлемдік ­қо­ғам­дас­­­тықтағы елдердің ұлттық заң­­на­мала­рын­да­ғы құқықтық алшақ­тық­тарды жою болып ­табылады.

Фотокүнделік

Суретті түсірген Ерлан ОМАРОВ.