Қазіргі таңда жүргізіліп жатқан саяси және экономикалық реформалар Қазақстанның даму траекториясына айтарлықтай ықпал етіп, оның халықаралық инвестициялық тартымдылығын арттыруға бағытталып отыр. Соның нәтижесінде ел 2025-2026 жылдары бірқатар маңызды көрсеткіштер бойынша елеулі ілгерілеуге қол жеткізді: Қазақстан IMD-дің әлемдік бәсекеге қабілеттілік рейтингінде 34-орынға көтеріліп, БҰҰ-ның электрондық үкіметті дамыту индексінде 193 елдің ішінде 24-орынға тұрақтады, ал онлайн қызметтер индексі бойынша әлемнің үздік 10 елінің қатарына енді. Бұған қоса, World Happiness Report 2026 деректерінде ел 147 мемлекеттің ішінде 33-орынға шығып, айтарлықтай өсім көрсетті. Ал макроэкономикалық деңгейде 2025 жылы Қазақстанның ЖІӨ көлемі алғаш рет 300 млрд доллардан асып, 6,5% өсімге қол жеткізді.
Монополияларды шектеу, құқық үстемдігін күшейту, сыбайлас жемқорлықпен күрес, экономиканы әртараптандыру және цифрландыру сияқты бағыттар елдің институционалдық сапасын жаңа деңгейге көтеріп келеді. Сарапшылардың пікірінше, Қазақстанның даму моделі енді тек макроэкономикалық көрсеткіштермен емес, мемлекеттік басқарудың тиімділігімен, құқықтық тұрақтылықпен және жаһандық сенім деңгейімен бағаланып отыр.
Осы тақырып аясында біз БАӘ-дегі Media International Hub ұйымының төрағасы, доктор Абдулрахим Абдулвахидпен сұхбаттастық. Сұхбат барысында сарапшы Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың саяси бағыты, институционалдық реформалар, көпвекторлы дипломатия, әлеуметтік әділеттілік тұжырымдамасы және елдің халықаралық аренадағы орны туралы жан-жақты пікір білдірді.
– Сіздің ойыңызша, Қазақстан президентінің саяси бағытының басты ерекшелігі неде?
– Менің ойымша, Президент Тоқаевтың саяси бағытының басты артықшылығы – ойланбай жасалатын революциялық секірістер емес, кезең-кезеңімен әрі жан-жақты ойластырылған институционалдық дамуында. Оның ұстанымы саяси реализммен және жоғары икемділікпен ерекшеленеді. Ол кейін қайта құру үшін жүйені күйретуге ұмтылмайды, керісінше, мұраға қалған құрылымдық теңгерімсіздіктерді жүйелі түрде түзетіп келеді. Бұл бағыт, бір жағынан, заң үстемдігін нығайту мен саяси қатысуды кеңейтуге, екінші жағынан, ішкі тұрақтылықты сақтауға негізделген нәзік тепе-теңдікке сүйенеді. Бұл – институттар мен Конституция арқылы жүзеге асатын «ішкі реформалар» жолы.
– Көпшілік мемлекет басшысының жеке ұстамдылығын, интеллектуалдық мәдениетін және популизмге жат көзқарасын жоғары бағалайды. Сіздің ойыңызша, мұндай басқару стилі қазіргі қоғамда қаншалықты маңызды артықшылық болып саналады?
– Президенттің билікке келген сәтінен бергі саясатын үнемі бақылай келе, әсіресе әлемдік саясатта популизм мен бос уәделер үстемдік құрған кезеңде, Тоқаевтың айрықша стилі – жеке ұстамдылық, академиялық интеллект және демагогиядан толықтай бас тарту – оның бірегей бәсекелік артықшылығына айналғанын байқауға болады.
– Сенім мен тұрақтылықты қалыптастыру:
Популизм уақытша нәтиже беруі мүмкін, ал сабырлы әрі прагматикалық ұстаным билік өкілдері мен қоғам тарапынан ұзақмерзімді сенім қалыптастырады.
- Рационалды шешім қабылдау:
Бұл эмоцияға берілмей, маңызды шешімдерді қоғамдық көңіл күйге емес, нақты фактілер мен деректерге сүйене отырып қабылдауға мүмкіндік береді.
- Халықаралық тартымдылық:
Сабырлы әрі байыпты көшбасшылар әлемдік нарықтар мен халықаралық серіктестер үшін қауіпсіздік пен болжамдылық сезімін қалыптастырады. Бұл елдің инвестициялық тартымдылығы үшін аса маңызды.
– Қасым-Жомарт Тоқаев посткеңестік кеңістіктегі ең интеллектуалды көшбасшылардың бірі ретінде жиі аталады. Сіздің ойыңызша, оның жеке дипломатиялық тәжірибесі, БҰҰ-дағы қызметі және диалог жүргізу дағдылары жаһандық белгісіздік жағдайында Қазақстанның мемлекеттік басқару моделіне қалай әсер етті?
– Әлемдегі саяси сарапшылардың басым бөлігі Тоқаевты қазіргі заманның ең білімді әрі интеллектуалдық тұрғыдан терең көшбасшыларының бірі ретінде бағалайды. Оның Сыртқы істер министрі және БҰҰ-ның Женевадағы бөлімшесінің басшысы қызметіндегі тәжірибесі (бұл лауазымға тағайындалған алғашқы азиялық өкіл) диалог жүргізу мен тараптар арасында көпір орната білу дағдыларын қалыптастырды. Бұл қасиеттер қазіргі жаһандық тұрақсыздық жағдайында ерекше сұранысқа ие болып, оған:
- Қазақстанның аймақтық қақтығыстарға тартылуына жол бермеуге, мемлекеттердің егемендігін құрметтеуге және принципті бейтарап ұстанымды сақтауға;
- Қазақстанды келіссөздер мен бейбіт процестер алаңы бола алатын беделді «орта державаға» айналдыруға;
- Бір геосаяси блокты екіншісіне қарсы қолдауға емес, ортақ мүдде мен өзара түсіністік нүктелерін іздеуге негізделген «динамикалық тепе-теңдік дипломатиясын» жүргізуге мүмкіндік берді.
– Саяси өзгерістерден бөлек, президент Тоқаев әлеуметтік әділеттілік пен адами капиталды дамытуға бағытталған «Әділетті Қазақстан» тұжырымдамасын ілгерілетіп келеді. Сіздің ойыңызша, бұл шаралар елдің ұзақ мерзімді тұрақтылығы үшін жаһандық тұрғыдан қандай рөл атқарады?
– Қазіргі Қазақстан саясатына стратегиялық талдау тұрғысынан қарағанда, Президент Тоқаев бастамашы болған әлеуметтік әділеттілік пен адами капиталды дамытуға бағытталған «Әділетті Қазақстан» тұжырымдамасы жай ғана саяси ұран емес, ұзақмерзімді ұлттық тұрақтылықтың нақты кепілі. Тарих көрсеткендей, игіліктердің әділ бөлінуінсіз және адами әлеуетті дамытусыз жүзеге асатын экономикалық өсім міндетті түрде әлеуметтік жіктелу мен қоғамдық шиеленіске алып келеді. Білім беру, денсаулық сақтау, мұнай өндіретін және шалғай өңірлерді қолдау, сондай-ақ еңбекақы төлеу жүйесін реформалауға басымдық бере отырып, Тоқаев азаматтарды жай ғана «тұтынушыдан» ел дамуының «серіктесіне» айналдыруға ұмтылып келеді. Бұл өз кезегінде мемлекеттің сыртқы сын-қатерлер алдындағы ішкі тұрақтылығын нығайтады.
– Қазақстан халықаралық құқық нормаларын бұлжытпай сақтаудың маңызын үнемі атап көрсетіп келеді. Сіздің ойыңызша, қазіргі күрделі геосаяси жағдайда осы тепе-теңдікті сақтау және өз ұстанымын қорғау қаншалықты қиын?
– Қазақстан Еуразияның дәл ортасында, ірі әлемдік державалардың қоршауында орналасқан. Ресей, Қытай және Батыс елдерінің мүдделері тоғысқан жағдайда халықаралық құқық қағидаттары мен БҰҰ Жарғысына қатаң бейілділік Қазақстан үшін дипломатиялық сән-салтанат емес, ұлттық қауіпсіздік пен мемлекеттілікті сақтаудың басты шарты. Негізгі күрделілік – елді өз жағына тартуға ұмтылатын әртүрлі халықаралық күш орталықтарының тұрақты әрі поляризациялық қысымында. Сонымен қатар тепе-теңдікті сақтау да үлкен сын-қатер саналады. Тоқаев мұны принципті прагматизмнің арқасында ұстап отыр. Ол барлық тарапқа Қазақстанның аумақтық тұтастық пен халықаралық егемендікті қорғауы ешкімге қарсы бағытталмағанын, ең алдымен елдің өз қауіпсіздігін қамтамасыз етуге қызмет ететінін нақты көрсетіп келеді. Осындай айқындық пен саяси ашықтық Астанаға тіпті бәсекелес державалардың да құрметін қамтамасыз етті.
– Қазіргі таңда Қазақстан ауқымды ішкі реформалар мен өзгерістер жүргізіп жатыр. Бұл экономикалық реформалар шетелдік инвесторлар үшін елдің инвестициялық тартымдылығына қалай әсер етіп жатыр?
– Ішкі экономикалық саясат тұрғысынан алғанда, Тоқаев әкімшілігі кезеңінде Қазақстан ауқымды трансформациядан өтіп жатыр. Бұл өзгерістер монополияларды жоюды, жүйелі сыбайлас жемқорлықпен күресті және құқықтық ашықтықты арттыруды қамтиды. Аталған реформалар елдің инвестициялық тартымдылығын тікелей күшейтіп отыр. Атап айтқанда:
- Іскерлік ахуалды жақсарту:
Бюрократиялық кедергілерді азайту, зияткерлік және жеке меншік құқығын қорғау арқылы шетелдік инвесторлар үшін қажетті құқықтық кепілдіктер қалыптастырылып жатыр.
- Экономиканы әртараптандыру:
Мұнай мен газға тәуелділіктен біртіндеп бас тартып, технология, тұрақты ауыл шаруашылығы, сирек кездесетін металдар, көлік және логистика салаларын (әсіресе Орта дәлізді) дамыту халықаралық капитал үшін жаңа мүмкіндіктер ашып отыр.
- Ашықтықты арттыру:
Заңсыз шығарылған мемлекеттік қаражатты қайтару және жемқорлыққа қарсы қатаң шаралар халықаралық инвестициялық қауымдастыққа Жаңа Қазақстанның заманауи басқару стандарттарына бағытталғанын айқын көрсетті.
