09 Сәуір, 2016

Елбасы манифесі: БЕЙБІТ ӨМІРГЕ ҮНДЕУ

853 рет
көрсетілді
40 мин
оқу үшін

МАГАТЭҚұнды құжат

Вашингтондағы іс-шара Қа­зақстан Президенті Н.Назарбаевтың ядролық қару­сыз әлем құру, ғалам­дық ядро­лық қауіпті қыс­қарту са­ласында халықаралық қауым­­дастықтың күш-жігерін үйлес­тіру маңыздылығы туралы бас­тама­лары­ның өзектілігін тағы да ай­қындады. Нұрсұлтан Назарбаев тәуел­сіздіктің алғашқы жылдарында-ақ ел ішіндегі ядролық жаппай қырып-жою қаруынан бас тартып, дүниежүзіне өзін бейбітсүйгіш, диалогқа ашық, көреген саясаткер ретінде таныта білді. Содан бері бүкіл халықаралық қауымдастық оның ғаламдық қауіпсіздік үшін жасаған батыл қадамын үлгі тұтып, көтерген бастамаларына қол­дау білдіріп келеді. Вашингтондағы Ядро­лық қауіпсіздік жө­нін­дегі саммитте Нұрсұлтан Назарбаевтың көтерген бастамаларын халықаралық және қазақстандық сарапшылар да қолдап отыр. Әлемді ядролық қарудан азат ету жолында еңбек еткен Қазақстан Президентінің орны ерекше екенін айта отырып, Елбасымыздың ядро­лық сынақты тыйым салуға арналған жалпы келісімге жеке басы көп күш жұмсағанын еске сала кету қажет. Атап айтсақ, жалпыға ортақ ядролық сынақтарға тыйым салу туралы келісімнің күшіне енуін қамтамасыз ету мақсатында Елбасының бас­тамасымен ол 2012 жылы іске қосыл­ды. Қазіргі уақытта Келісімге 183 мемлекет қол қойып, 161 мемлекет оны ратификациядан өткізген. Менің ойымша, ядролық қарудан бас тарту бастамасы өте маңызды. Президент Н.Назарбаевтың Төмен байытылған уран банкін Қазақстанда құру идеясы орынды. Себебі, Қазақстан – әлемдегі ірі уран өндіруші, экспорттаушы ел ғана емес, тұрақтылық сақталған мемлекет. Сондықтан келешекте Ядролық қауіпсіздік жөніндегі саммитті өткізуге Қазақстан әбден лайық. Қазақстандағы Төмен байытылған уран банкі әлемдегі даулы мәселелерді шешуге, мәсе­лен, Ирандағы ядролық проблеманы жоюға ықпал ете алады. Уранның қозғалу барысын орталықтандырылған тәсілмен бақылаған дұрыс. Бұл елдердің басым бөлігіне ядролық қаруды таратпай-ақ, өз атом энергиясын дамы­туға мүмкіндік береді. Қазақстан әлемдегі ең ірі уран өндіруші мемлекет болғандықтан, бұл мәселеде тәжірибесі мен біліктілігі мол. Н.Назарбаевтың тың идеясы тек бір ұлттың, не аймақтың ғана мүддесін көксемейді, бүкіл адамзат қоғамы үшін үлкен мәнге ие.  Айгүл ДЕМЕУОВА, философия ғылымдарының докторы, профессор, «Өрлеу» БАҰО» АҚ филиалы «Маңғыстау облысы бойынша педагогикалық қызметкерлердің біліктілігін арттыру институты» мұғалімдердің кәсіби дамуын психологиялық-педагогикалық қолдау кафедрасының меңгерушісі. АҚТАУ.

Келешекті көздеген кемелдік

Соңғы уақыттарда адамзат әлемі ғылыми-техникалық прогрестің жетістіктерімен биіктен көрінгенімен, ұрпақ болашағына қайшы келетін жағдайлар да орын ала бастады. Ядролық қару адамзат баласының ортақ адамшылық мінезіне жат, оның өмір сүріп отырған кеңістігіне ауыр зардап әкелген бірден-бір дүние болғаны жасырын емес. Адамзат баласының өзімшілдігі, осы өршіл мінездің экономикасы мен ғылымы дамыған мемлекеттердің саяси ұстанымына айналуы тарих алдында жіберген үлкен қателігі болып саналады. Себебі, адамзаттың табиғи даму жолы, халықтардың ұлттық дәстүрі мен мәдениеті бейбітшілікті қалайды. Ғылым мен техникаға, ақпараттық технология ресурстарына арқа сүйеген өзімшілдік мінез, түптеп келгенде, ұрпақ алдында өз қателігін мойындатады. Соның бірі бүгінгі уақыт. Білім мен ғылым десе, ішкен асын жерге қоятын ата-бабамыз ядро­лық сынақтың зардабын көз­­­бен көрді, басынан өткізді. Қазақ жерінде қанша сынақ болса, ұлт­­­тың өміріне одан да көп қауіп төнді. Дүниеге келген сәби­ден еңкейген кәріге дейін адам­ның қолымен жасалған қару зар­дабының ұмытылуы еш мүмкін емес. Жасалынған түрлі сынақтар, қару-жарақ түрлері, одан туындай­тын экологиялық ахуал түрлі ауру­лардың өршуіне ықпал етті, әлі де бұның салқыны мен салдары жойылды деп айту қиын. Ядролық қарудың кілтін ұста­ған мемлекеттер бұл мәселені ес­керуі қажет. Кезінде қазақ зия­лысы Мағжан Жұмабаев: «Ұлт мүшесі әрбір адам бақытты болса, ұлт бақытты, әрбір ұлт бақытты болса, адамзат дүниесі бақытты», деп тегін айтпаған. Қазіргі мемле­кетіміз үшін әрбір адамның бақыт­ты өмір сүруі маңызды болып отыр. Әрине, ата-бабамыздың кезін­де де адамның денсаулығы, табиғаттың тазалығы, адамның қай жағынан болса да жетілуі ескеріліп отырған. Егерде ескерілмесе, қазақ халқы осынау ұлан-ғайыр ата­ме­­кен­ді иеленіп, кейінгі ұрпақ­қа та­быстамаған болар еді. Ақыл мен білек күшін үйлестіріп аттың үсті­не қонған қазақ жастары­ның ең басты құндылығы денсау­лық, пара­саттылық болды. Бұны ай­тып отырған себебіміз, Мем­ле­кет басшысы Н.Назарбаев тәуел­сіз­­дік алған жылдары ұлт­тың қауіп­­сіздігін ескерді, алды­мен мем­­ле­кет­тің аумағын заң­дас­ты­рып, ядролық қарудан бас тарт­тық. Қазақстанның бұл саясаты бүгінде алпауыт мемлекеттер үшін тәжірибеге айналуда. Мемлекет қолдан жасаған немесе өзге бір мемлекет жасап берген қаруына емес, өзінің болмысына, тарихына, даналығына, біліміне сүйенуі керек. Егер де ядролық қару­дан бас тартпасақ мемлекетке сырттан сенімсіздік, халық ара­сында үрей, іштей реніш орын алады. Ең басты байлық – халықтың бейбіт өмірі, мемлекеттің бейбіт жолмен дамуы. Қазақстанның тәуел­сіздік жылдарындағы басты жетістіктерінің бірі осы. Қазіргі таңда әлем елдеріне ор­тақ адамзаттық проблемалардың бір ерек­шелігі, бұны мемлекеттер бірік­песе шеше алмайды. Мем­лекет­тер арасындағы орын алып жат­қан шиеленістер, түрлі санкция­лар келісім арқылы бейбіт жол­мен шешуді талап етеді. Әлем­дегі мемлекеттер мен мемлекет бас­шы­лары алдында бейбіт өмір­дің жолын түсіндіру маңызды міндет­тердің бірі. Мемлекет – ұлттың, халықтың ортақ үйі. Қазіргі жаһандану заманында мемлекеттің есік-терезесін жауып қойып, оқшау өмір сүру мүмкін емес. Мемлекеттің қай бағыттағы саясаты болмасын оның даму стратегиясына негізделуі қажет. Бұл Мемлекет басшысы Н.Назарбаев әлем мемлекеттері ал­дына қойып отырған соғысты болдырмау, ядролық қаруды тоқ­тату, адамзаттық бейбітшілік пен келісімді нығайту ісімен ты­ғыз бай­ланысты. Елбасының «Адам­дар­дың өткен ғасырдағы жасағаны секілді, ХХІ ғасырда да бейбітшілік үшін байыптылықпен және табан­ды­­лықпен күресу керек. Біз бала­ларымыз бен немерелеріміздің бо­ла­шағы туралы ойлауға тиіспіз. Өт­кен ғасырлардың қасіретті қате­лік­терін қайталауға жол бер­мей, әлемді соғыс қатерінен түпкі­лік­ті арылту үшін бүкіл әлем үкі­мет­терінің, саясаткерлерінің, ғалым­дары­ның, бизнесмендерінің, өнер қайраткерлерінің және миллион­даған адамдардың күш-жігерін жұмылдыру қажет. Іс-әрекетсіз отыру немесе бітімгершілік қызметпен айналысқан кейіп көрсету әлемдік апатпен барабар», – деп айтқан ұсыныстары адамзаттың, болашақ ұрпақтың мүддесі тұрғысында алпауыт мемлекеттердің алдына қойылып отырған өзекті мәселе. Елбасы Н.Назарбаевтың «Әлем. ХХІ ғасыр» атты манифесі дүние жүзіндегі барша халықтардың ба­қы­­тына бағытталған бастама дер едім. Мемлекет басшысы Н.Назарбаевтың әлем жұртшылығы ал­дын­да айтқан ақиқатты ойлары­нан осы шындықты ұғынамыз.Мұны бейбітшілік сүйгіш әр азамат терең сезінуі тиіс. Ал мемлекеттер басшыларының бұған қолдау көрсетуі керек. Келешегін ойлаған қай халықтың да осы манифестен түйер түйіні, шығарар шешімі кемел болуы тиіс. Қазақстан Республикасының Пре­зи­­д­ен­ті Нұрсұлтан Назарбаев­тың манифесі арқылы біз­­­дің елдің бейбіт бастамасы та­ғы да әлемдік деңгейде айтылған адамзаттық асыл ой ретінде бағалануда. Елба­сы­ның іргелі бастамасы жаһанға бейбіт бастамаларымен танылған Қазақстанның мәртебесін бұрын­ғы­дан да асқақтата түскені сөзсіз. Үмбетхан СӘРСЕМБИН, Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік мемлекеттік университетінің әлеуметтік-саяси пәндер кафедрасының меңгерушісі. АҚТӨБЕ.

Жаңа бастама – өзекті және уақтылы

Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаевтың Америка Құрама Штаттарының астанасы – Вашингтон қаласында ұйымдастырылған Ядролық қауіпсіздік жөніндегі соңғы, қорытынды саммитте жария етілген «Әлем. ХХІ ғасыр» мани­фесімен үлкен қызығушылық таныта отырып танысып шықтым. Елбасының жаңа бастамасының дер кезінде көтеріліп отырғанын және аса өзектілігімен ерек­ше­ле­неті­нін үлкен қанағат сезімімен атап өтсем деймін. Манифесте соңғы 25-30 жыл бедерін­де болған аса маңыз­ды оқиғалар мен шешімдер терең талдау жасала отырып маз­мұн­далып, өткен кезеңге оның адамз­ат өміріне, бүкіл жер беті хал­қының қауіпсіздігіне тигіз­ген ықпалына объективті баға берілген. Мемлекет басшысы тарапынан атқарыл­ған зор жұмыстардың нәти­жесінде Қазақстан жаһандық әлемнің қауіпсіздігін қамтамасыз ету ісіне теңдессіз үлес қосып келеді десек, бұл жайт­­тың бүкіл қазақстандықтардың мақ­таныш сезімін туғызатыны ақиқат. Және де бұл еш асыра айтқандық емес. Елбасы ұлы державалар ара­­сында өзіне лайықты орын алып отыр. Осы орайда, әлемдік қоғам­дастықтың мойындауы мен риза­шы­лығына бөленгенін де аса әді­леттілік деп санаймын. Ел Президенті аталған маңыз­ды бағдарламалық құжатын­да ғылыми жаңалықтардың негізін­де жасалған жаңа технологиялар­дың кең ауқым­дылығын ерекше атап көрсетеді. Осы ғылыми же­тіс­­тіктерді па­ра­сатты тұрғыдан пай­далану қазір­дің өзінде адамзат өміріне теңдессіз оң нәтижелер алып келді. Әрине, оларды жақын болашақта әрі қарай да енгізе беру адамзат дамуының жаңа, маңызды фазасының негізі бола­тынына еш күмән жоқ. Қазіргі кезде халықаралық қоғам­­дастық тарапы­нан өзінің бағдарламалық құжатында тари­хи шешім қабылдау, сөйтіп, мем­­лекеттердің ядросыз әлем негізінде бейбіт қатар өмір сүруі үшін жағдай туғызуға алғышарт жасауға ұмтылған жер жүзіндегі жетек­ші көшбасшылардың бірі ретінде Нұрсұлтан Әбішұлына әділетті баға беріп отыр. Біздің Мемлекет басшы­мыз соғыс вирусының халықара­лық жағдайды ушықтыруын жалғас­тырып, ғылыми техника­ның аса жаңа жетістіктерін адам­зат­тың өзіне қарсы қолдануға мүм­кін­дік туғызып отырғанын үлкен алаң­даушылықпен атап көрсетеді. Қазақстан Президентінің мани­­фесі үлкен құндылыққа және ма­ңыз­ға ие. Өйткені, онда барлық мем­лекеттердің бейбітшілік пен қауіп­сіздікке теңдей жауап­кер­ші­лігі қағидаттары негізінде бейбіт үн­қа­тысу бойынша іс-қи­мыл­дар­дың тұтастай бір кешені алға тартылады. Нұрсұлтан Назарбаевтың өлім себетін қару түрлерін ғарыш кеңістігін­де, Әлемдік мұхиттың түбі мен бейтарап суларында, Арктикада орналастыруға тыйым салу бойынша жаһандық шешім қабылдау қажеттігі жөніндегі ұсынысы қазіргі таңда аса көкей­кесті болып табылады. Ел Президентінің арнайы ха­лық­­аралық құқық негізінде Әлем Ареалдарының кең ауқымын құру жөніндегі ұсынысын жүзе­ге асыру да үлкен маңызға ие. Бұл ұсы­ныстың астарында әскери блок­тардың жұмысына қар­сы шаралар қабылдаумен қатар, оларды бірте-бірте жою мүмкіндігі жатыр. Нұрсұлтан Назарбаевтың «Әлем. ХХІ ғасыр» мани­­фесін жүзеге асыруға саясаткерлермен, қаржы топ­­тарының және іскерлік құрылымдардың өкілдері­мен қатар, бүкіл әлемнің оқы­мыс­тылары да белсенді қа­ты­­су­лары тиіс. Қазақстан ғалым­дары­ның күш-жі­­герін, біздің көз­қа­расы­мызша, ядролық отын­ды электр және жылу энер­гия­­ларын өндіретін қауіпсіз жә­не ықшам құрылғылар жасау үшін қолдануға, яғни жа­ңа тех­но­ло­­гиялар жасауға бағыт­тауға басым­­дық беріл­гені жөн. Қазақ­стан ғалымдары осы үдерісте өзі­­не лайықты орын ала­ты­нына күмән жоқ, өйткені, осы маңызды бағдарламалық құжаттың – «Әлем. ХХІ ғасыр» манифесінің басты лейтмотиві адамзатты өлім се­бе­тін соғыс қатерінен араша­лауға бағытталып отыр емес пе?! Қалық АБДУЛЛАЕВ, Қазақстан Республикасы Ұлттық нженерлік академиясы энергетика және энерготиімді технологиялар бөлімшесінің төрағасы.

 Бұл – тұтастық алгоритмі

Елбасының «Әлем. ХХІ ғасыр» атты мани­фесін адамзатты кейінгі ұрпағына ең құнды мұра – атомдық жарылыстан азат жер шарын қалдыруға шақырған үндеу болды десек, артық айтпаймыз. Ра­сын­да, бүкіл ғалам алдында жариялан­ған манифестің мәні зор. Президент Н.Ә.Назарбаев әлемдік қоғам­дас­т­ық іс-қимылының тұтастық алгоритмін ұсынды. Ядролық және басқа да жаппай қырып-жоятын қарудан бас тарту үшін дәйектілікпен алға қарай қадам басу қажеттігін айтып, бұл бағытта қазірдің өзінде маңызды шаралар қабылданып жатқанын жеткізді. Мемлекет басшысы айтқандай, ядролық қаруға қарсы қозғалыс қоғамға қозғау салды. 2015 жылдың 7 желтоқсанында Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы Қазақстанның бастамасы бойынша Ядролық қарудан азат әлемді құру туралы жалпыға ортақ декларация қабылдағаны – осының дәлелі. Қазақстан Республикасының Пре­зи­денті Н.Ә.Назарбаев бүкіл пла­не­тамыздағы адамзат баласына қауіп төндіріп, оларды қырып-жоятын жойқын қару – ядролық сынақтарды тоқтату жөніндегі тарихи шешім қабыл­дағалы да ширек ғасыр уақыт өтті. Ядролық қарусыз әлем – адамзаттың бүгі­ні мен келешектегі ізгі мұраттарының ең бас­тысы. Жер шарын жайпап, ондағы тір­ші­лікті жоюға жол бер­меу біздің басты мін­детімізге айналуы тиіс. Қазіргі кездегі әлем­де орын алып жатқан ірілі-ұсақты аймақтық қақтығыстар, ішінара болып жатқан соғыстар, террорлық әрекеттердің барлығы болашағымызды жарқын етпесі анық. Сондықтан, ядролық қарудан бас тартуға ұмтылу – әлемдік өрке­ниеттің негізгі құндылығы деп түсінуіміз керек. Жалпыұлттық «Мәңгілік Ел» идеясын басты мұрат еткен халқымыз, әсіресе, бүгінгі жастар, ертеңгі жаңа ұрпақ бұл үрдістің мәні мен мағынасын терең ұғынуы қажет. Яғни, жас­тар­дың бойындағы бейбіт өмір сүруге деген құлшынысты оятып, оған ұмтылдырудың маңызы зор. Ядролық қарудан бас тарту ар­қы­лы Қазақстан бейбітшілік пен ын­тымақтастық, сенім мен өзара түсіністіктің жаңа заманауи үлгісін әлемге паш етті. Н.Ә.Назарбаевтың «Ядролық қару­дан бас тарту – ХХІ ғасырдың басты мақсаты» деген бастамасын, Қазақстан әзірлеген Ядролық қару­дан азат әлем құру туралы жал­пы­ға ортақ декларациясының БҰҰ Бас Ассамблеясының отырысында қабылдануы – осының айғағы. Екі алпауыт мемлекет – кешегі КСРО мен АҚШ арасындағы ядролық қауіп Кеңес Одағының тарап кетуіне байланысты сейіл­генімен, бүгінде ядролық державаға айналуға ұмтылатын мемлекеттер де бар. Бүгінгі таңда жер жүзінде 19 000 ядролық оқтұмсыққа ие тоғыз мемлекетте ядролық қаруды сынауға мораторий жариялауларына қарамастан, ішінара ядролық сынақ жүргізу орын алуда. Яғни, «Невада-Семей» халықаралық антиядролық қозғалысы әлемдік деңгейде атқаратын жұмыстарын әлі де күшейте түсуі қажет. Ұлттар мен мемлекеттер жеке-жеке, бөлек өмір сүргенімен, жер, су мен ауа ортақ. Сондықтан да осы ортақ құндылықтарымызды сақтауымыз қажет. Қазақстанда 14-30 жас аралығындағы жастардың саны 5 миллионға жуық. Бұл – үлкен күш. Бүгінгі жас ұрпақ жаһандық проблемалардың ішінде ядролық қарудан келетін алапат апатты бір сәт те қаперден шығармауы тиіс. Асқар АБДУАЛЫ, тарих ғылымдарының докторы. ТАРАЗ.

Парасат дауысы басым естілуі тиіс

Президент Нұрсұл­тан Назарбаев өзінің «Әлем. ХХІ ғасыр» манифесінде бүкіл адам­заттың болашағына деген қамқор көңілін айқын көрсеткен. Ол, бірінші кезекте, өзінің көкейкестілігімен, те­рең­дігімен және қисын­­дылығымен таң­ғал­ды­рады. Нұрсұлтан Әбішұлы ғылым жаңа буындағы техно­логиялар жасай отырып, теңдессіз жаңа­лықтар ашуда, осы­лайша адамзат баласын Төртінші өнер­кәсіптік төңкеріске әкеле жатыр, дейді. Өкінішке қарай, жаһандық кеңістікте үстемдік етуге деген ұмтылыс, әскери блоктардың өмір сүруі жаһандық қауіпсіздікті жоға­рылатудың орнына, оған қатер төндіруде. Себебі, кез келген күш оған қарсы күш туындататыны белгілі. Бір елдің әскери блоктың көмегімен екінші бір елге қатысты өзара қарым-қатынаста теңдессіз басымдық алуға тырысуы – ерек­ше қауіпті үдеріс. Сол екінші ел, әсіресе, өзіңнің жақын көрші елің болса, жағдай әлденеше есе күрделене түсетіні айтпаса да түсінікті. Елбасы өзінің бағдарламалық құжатында сондай елдер әскери, экономикалық және саяси басымдық мүм­кін­­діктеріне ие бола отырып, өздері мүшесі болып табылатын әскери блокты жауап­сыздықпен пайда­лана­ды дегенді меңзейді. Қазақстан Прези­дентінің БҰҰ жанынан жаппай қырып-жоя­тын қару жасау және оны жетілдіру үшін пай­­даланылуы ықтимал ғы­лы­ми жаңалықтарды тіркейтін Есеп реестрін құру керек деген ұсы­нысы аса қисынды және уақтылы. Осы Реестр негізінде ғылыми жаңа­­лық­тарды жаппай қырып-жоятын қарулардың жаңа түр­лерін жасау үшін пай­далануға тыйым салатын халық­аралық құжат бойынша оны орын­дайтын халық­аралық міндеттеме қабылдау ұсы­нылады. Бұл идеяны бұған дейін ешкім қозғамаған еді, енді мұны алғаш рет Нұрсұлтан Назарбаев айтып отыр. Мемлекет басшысы қосарланған стандарттар саясатының салдары өлім себетін қарулар – ядролық, химиялық, бактериологиялық қару түрлері әлемге кеңінен таралып, олардың адамзаттың қазіргі кездегі ең қатерлі жауы – халықаралық терроризмнің қолына түсуіне алып келуі ықтимал екенін ескертеді. Соғыс вирусының кеңінен таралуының бір себебі, жетекші державалардың әскери-өнеркә­сіптік кешенінің күшейтілуі болып отыр. Өйткені, бұл кешен өркениеттің пайдасына жұмыс істейтін экономикаға қарағанда, салыстырмалы түрде үлкен пайда әкелетін бизнес секілді. Нұрсұлтан Әбішұлы Қазақстан­ның ғана емес, сондай-ақ, дүниежүзі халқының аңсарын білдіретін баламасыз мәселені төтесінен қойды. Ал оны оң шешу соғыс ықти­малдығын жоққа шығарады, бұл, өз кезегінде, адамзаттың бейбітшілік пен келісім арнасында дамуына мүмкіндік береді. Көзді ашып-жұмғанша кез келген әлемдік соғысқа алып келуі ықтимал дау-жанжалдардың та­мырына балта шабу адамзат­тың тыныштықта өмір сүріп, дамуы­н­а жағдай туғызатыны белгілі. Манифесте мазмұндалған әлемнің 3 бас­ты соғыссыз жаһандық стра­тегия қағидаттары мен әлемдік қоғамдастықтың 5 іс-қимыл алго­ритмдер бағыты біздің Көш­бас­шы­мыздың болашақ ұрпақтың тағ­дырына деген шынайы алаңдау­шылығынан туындап отыр. Ал Елбасының осы бағыттардағы бел­сенді іс-қимыл ұстанымы көңіл­дерге сенімділік ұялатып, оның үндеуі құлақтарға уақтылы жетеді деген үміттеміз. Марат БІТІМБАЕВ, Қазақстан Республикасы Ұлттық инженерлік академиясы тау-кен бөлімшесінің төрағасы.

Жалпыға ортақ шешімге келуге шақырды

Елбасы Америка Құрама Штаттарында өзінің әлемдік қоғамдастыққа деген манифесін жариялады. Бұл манифесте қазіргі әлемдегі қалыптасқан және болып жатқан саяси жағдай мен саяси үрдістерге терең сараптама жасап, өзінің көзқарасын әлемдік деңгейдегі тәжірибелі саяси қайраткер ретінде паш етті. ХХІ ғасырда әлем ғылыми-техникалық дамудың арқасында мемлекеттермен қарым-қатынасты өркениетті түрде дамыту негізінде адамзаттың өмір сүру деңгейі жаңа белеске, жаңа биіктерге жете ме деген үміт болатын. Бірақ, өкінішке қарай, бүгінгі таңда әлемде қалыптасқан жағдай адамзаттың үмітін жоққа шығаруда. Еуропаның шығысында, лерінен кетуге мәжбүр болуда. ХХ ғасырдағыдай бір-бірімен «қырғи-қабақ» соғыстың жолына түсіп жатыр. Осыларға геоэкономикалық жағдайды, әлемдік экономикалық дағдарысты және ұлы державалардың бір-біріне жариялаған санкциялық соғысты қоссақ, адамзаттың ХХІ ғасырда дамуына және өсіп-өркендеуіне едәуір қауіп төніп отырғанын байқаймыз. Бұл жағдайда Елбасы өзінің «Әлем. ХХІ ғасыр» манифесінде мынадай тезистерді жариялады. Жалпы, әлем деңгейінде, жаһандану жағдайында болатын соғыс адамзаттың келешегін бұлыңғыр етеді. Президент осыны әлемнің көшбасшыларына, жалпы адамзатқа ескертіп отыр. Біріншіден, бұл болашақ соғыста ешкім жеңіске жетпейді, ол – аксиома. Екіншіден, болашақ үлкен соғыстарда ядролық қару, химиялық және биологиялық, оның үстіне жаңадан ғылыми жетістіктердің негізінде жасалып жатқан қару-жарақтың қолданылатыны сөзсіз. Үшіншіден, ондай қару-жарақ қолданған соғыстан кейін адамзаттың және жалпы планетамызда тіршіліктің болуы екіталай. Сондықтан әлемдегі саяси лидерлерге Елбасы ұсыныс жасады. Болашақ ұрпақтардың тағдырына байланысты балаларымыз бен немерелеріміздің өмірін сақтау үшін осы мәселелер төңірегінде бас қосып, мәмілеге келіп, бір ортақ шешімге келуге шақырды. 2016 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымы мемлекеттер басшыларының конференциясын өткізіп, бәріне ортақ әділеттілік қағидаттарға сүйену арқылы ХХІ ғасырдағы бейбіт әлем бағдарламасын қабылдау және оның қалыптасқан негізгі қағидаттарын бекітіп және сол қағидаттарды негізге ала отырып, қазіргі әлемде болып жатқан қантөгістерді біртіндеп азайту, тоқтату және мүлдем қантөгістерге апармайтындай жағдайға келтіруді ұсынды. Бұл манифест Елбасымыздың әлемдегі ең тәжірибелі және ең беделді тұлға екендігін тағы да көрсетті. Камал БҰРХАНОВ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, профессор.

Келесі саммиттің біздің елімізде өткенін қалаймын

АҚШ-тың Вашингтон қаласында өткен ІV Ядролық қауіпсіздік жөніндегі саммит делегаттары алдында сөйлеген Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстанның  ядролық нысандар мен материалдар қауіпсіздігінің деңгейі ең жоғары жиырма мемлекеттің қатарында екендігіне ерекше назар аударды. Шынында да, Қазақ­станда ұлттық деңгейде нақты ядролық қауіпсіздік бойынша бірқатар кешенді шаралар жүзеге асырылған. Ядролық материалдарды экспорттық бақылау жүйе­сінің жетілдірілгені өз алдына, ядролық және ра­диоак­тивтік материал­дарды иденти­фи­­кациялау орта­лы­ғын құру жөнінде жұмыс­тар да қауырт жүргізілуде. Осының бәрін тізбелей келіп, Мем­лекет басшысы: «Алматыдағы Ядро­лық физика институтының зерттеу реакторлары төмен байытылған отынға көшірілді. Ел аумағындағы Ұлттық ядролық орталықтағы осындай жобаны жүзеге асыру жеделдетіледі. Ядролық нысандардың бәрі МАГАТЭ-нің жан-жақты бақылауында тұр», – деп мәлімдеді. Саммитте Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев осыдан 25 жыл бұрын Семей ядролық полигоны жабылған соң Невада мен Қытай Халық Республикасында сынақтардың тоқта­тыл­ғанына назар аударды. Яғни, біз бұдан Қазақстан халқы мен оның Көш­бас­шысының әлемді тажал қаруынан тазар­ту сынды ұлы да сауап­ты іске қандай зор үлес қо­сып келе жат­қанын уақыт өткен сайын тереңдей сезіне түсеміз. «Біз бұрынғы полигон аумағын­дағы халықты сауықтыру және жер мен суды зарарсыздандыру жөнін­дегі жү­й­е­лі халықаралық көмек аясын ке­ңейту мәселесін қойдық, өйткені, Қазақ­­стан осы қасіретпен жалғыз өзі бет­пе-бет келіп отыр. Мен елдердің көш­басшыларын, әсіресе, Орталық Азия ядросыз ай­ма­ғының кепілі санала­тын бес дер­жаваның басшыларын, сон­дай-ақ, ядролық жойылудың суицид­тік қатерін болдырмау жөніндегі әлем­­­дік мақсатты құптайтын мемлекет­­тер­дің мәртебелі делегацияларын Поли­гонның жабылуының 25 жыл­­ды­ғына арналған еске алу шара­сы­на шақырамын, – деді Қазақстан Президенті. Жаһандық жиында сөйлеген сөзінің соңында Қазақстан Президенті саммит өткізу жөніндегі Барак Обаманың бастамасы жалғасын табуға тиіс екенін атап өтті. «Қазақстанның осындай іс-шара өткізуге моральдық құқығы бар деп ойлаймын. Бұл полигонын жауып, әлемдегі төртінші ядролық қару арсе­налынан бас тартқан елге деген ризашылықтың белгісі болар еді», – деді Мемлекет басшысы. Өз басым Елбасының бұл ұсыны­сын қуана құптаймын. Мұның өзі әлемдік қауымдастық алдында Қазақ­станымыздың абырой-беделінің, бейбіт­шілік сүйгіш имиджінің қанша­лықты өскенін байқатады деп сеніммен айта аламын. Бекзат АЛТЫНБЕКОВ, саясаттанушы, Жезқазған қалалық мәслихатының депутаты. Қарағанды облысы.

Қазақстан – ядролық қарусыз әлем орталығы

Америка Құрама Штаттарында Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың жария­лаған манифесін толық қолдаймын және ондай қимыл орынды да жөнді деп есептеймін. Біздің Пре­зи­дентіміздің осындай бастама көтеруге жөні де, құқы да бар деп ойлаймын. Оның тарихи негіздері және түсіндіретін жерлері бар. Кеңестік кезеңде біздің республикамыз ядролық қарудың аса қуатты базасы болды. Қазақстан әлемдегі төртінші ядролық арсеналды иеленді. Біз ядролық қуаты жағынан тек Ресей, АҚШ және Қытайға ғана жол бердік. Оны әлем біліп отырды. Қазақ жерінде 1949 жылы ашылған қанқұйлы Семей ядролық полигоны орналасты. Ол үш облыстың – Семей, Павлодар, Қарағанды облыстарының тоғысқан жерін­де қоныстанған жүздеген мың адам­ның денсаулығы мен өміріне қан­шама қасірет әкеліп, орасан зор зиян келтірді. Бұл полигонда жер астында, жер бетінде және ауада 500-ге жуық ядролық сынақ жасалды. Ма­мандардың айтуы бойынша, атом жарылыстарының жалпы қуат­ты­лығы 1945 жылы Хиросимаға тас­талған бомбаның қуатынан 2,5 мың есе асып кетті. Әлемдегі ядро­лық қарулар сынағының 24%-ы біздің полигонның еншісіне тиді! Бізге белгілі мәліметтер бо­йын­ша, Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін, әскери кезекшілігінде ядролық оқтұмсықтары бар 100-ден астам зымыран қалғандықтан, біздің республика­­мыз автоматты түр­де ядро­лық держа­ва­­ға ай­нал­ды. Рес­пуб­­лика­ның аэро­­дромдарында зы­мырандармен бір­ге 40 стратегиялық бом­балаушы авиация ор­наласты. Біз­дің тер­­риториямыз­­да 1040 құрлық­ара­лық бал­листикалық зы­мы­­ран­­дар­ға арналған ядролық оқтұмсық және әуеде орналасатын қанатты зы­мырандарға арналған 370 оқ­тұмсық болды. Оның, жас және тәуел­сіз республика үшін елеулі қауіп төндіргені сөзсіз. Сонымен бірге, оларды ұстап тұру үшін орасан зор қаржылай және адам ресурстары қажет еді. Ядролық державалар тарапынан да қауіп ұлғая түсті. Осы бір шетін мәселені: ядролық қаруды сақтап қалу керек пе, әлде жою керек пе деген мәселені шешу үшін түбегейлі әрі шұғыл шаралар қажет болды. Қазақстан екінші жолды таңдады. Өйткені, Елбасының пікірінше, «ядролық жанжалдың нәтижесі тек қана дұшпанды құртып жіберу емес. Ең бастысы, іс жүзінде сол мемлекет жерінің өзі өмір сүру үшін мүмкін емес жерге айналады». Елдің тізгіні өзіміздің қолымызға тигеннен кейін, өзінің тәуелсіздігін жариялаған сәттен бастап Қазақстан дүниежүзінің барлық елдерімен бейбіт әрі мейірбан қарым-қаты­наста болу сая­са­тын ұстанды. Осы туралы біздің Президент «Ғасыр­лар тоғысында» атты кітабында былай деп жазды: «Қазақстанның ядролық қарусыз аймақ атануын сөз етсек, біз айтқанымызда тұр­дық. Қазақстан – дү­ниежүзінде ядролық сынақ алаңын жапқан бірден-бір мемлекет». Сон­дықтан да Пре­зи­денттің Жарлық­тары­ның ең ал­ғаш­қы­ларының бірі ядролық қару­дан бас тарту болды. Бұл біздің еліміз­дің бейбітшілік сүйгіш саясаты­ның көрінісі болды және әлемдік қо­ғамдастық тарапынан оң бағасын алды. Біздің Президентіміз ядролық клубтың мүшелері, ең алдымен АҚШ, Қытай және Ресейдің алдына: есесіне біздің ұлттық қауіпсіздігімізге, шекарамыздың қол сұғылмайтындығына және территориялық тұтастығымызды қамтамасыз етуге кепілдік болуы керек деген қатаң талап қойды. Бұл талап орындалды. 1996 жылы Қазақстан ядролық сынақтарға жаппай тыйым салу туралы шартқа мүше болды. Ал 2000 жылы Семей ядролық полигонындағы соңғы ұңғыма жойылды. 2006 жылы Семейде тағы бір маңызды оқиға болды: Орталық Азияның 5 республикасының сыртқы істер министрлері Ядролық қарудан азат аймақ құру туралы шартқа қол қойды. Қазақстан бұдан былай да таратпау және ядролық қарусыздану саласындағы саясатын жүргізе береді. Қазақстан басшылығының бастамасы бойынша 2009 жылдың 2 желтоқсанында БҰҰ Бас Ассам­блеясы 29 тамызды Ядролық сынақ­тарға қарсы халықаралық іс-қи­мыл күні деп жариялау туралы тарихи қарар қабылдады. Дәл осы күні 1991 жылы біздің респуб­ли­ка­мыз біржақты түрде Семей поли­гонындағы сынақтарды тоқтат­қан болатын. Әлемдік дер­жа­ва­лар­дың көшбасшылары Қазақ­стан Президентінің антиядро­лық қадам­дарына оң бағасын берді. Ядролық қарудан бас тарт­қан­дығының арқасында Қазақ­стан өзін бейбітшілік сүйгіш ел ретінде мәлімдеді. Әлемдік қоғамдас­тық­тың көз алдында еліміздің абы­ройы асқақтады. Біздің Президенті­міздің рейтингі ғаламдық дең­гейге көтерілді. Территориялық тұтастық пен шекарамыздың мыз­ғымастығына төнетін қауіп сейілді десек болады. Енді бізге басқа мемлекеттердің ядролық зы­мы­рандары бағытталмайды деген сенімдеміз. Қазақстан күрделі де қымбатқа түсетін инфрақұрылымы бар ядролық қаруды ұстауға кететін орасан зор қаржылық ресурстарды үнемдеп, тұтасымен бейбіт әлеуметтік-экономикалық мәсе­лелер­ді шешуге бет бұрды. Осы бір қиын-қыстау күндер турасында Елбасы: «Біздің ядролық қарусыз мемлекет атанғанымызды сынайтындарды мен еш түсіне алмаймын. Ядролық қару ұстау үшін орасан зор қаражат пен жоғары дәрежелі маман керек. Бізде оның екеуі де жоқ. Оны былай қойғанда, ядролық қаруға ие болу деген сөз қай кезде қопары­лып кетері белгісіз қатер ошағы­ның үстінде отыру және басқа біреу­дің дәл саған қарай нысаналап қой­ған ядролық жебесінің сұғында отыру деген сөз. Сондықтан да, кейбір адамдар өз жеріміздегі ядролық қаруды ешкімге бермейміз деп даурыға бастағанда, мен қарадай күйзеліп біттім. Ондай даңғойлар әбден уланып біткен Семей жерін көрмейді, қарадай қыршынынан қиылып, қарадай мүгедектікке ұшы­рап жатқан жазықсыз жандар­дың тауқыметін түсінбейді», – деп жазды. Әлемдік державалардың көш­бас­шылары Қазақстанның ядролық қарусыздану бастамаларына өте жоғары баға берді. Мысалға, кезінде Барак Обама Президент Н.Назарбаевқа келесідей мінездеме берді: «Президент Назарбаев таратпау және ядролық қауіпсіздік мәселелерінде әлемдегі үлгі тұтарлық Көшбасшылардың бірі болып табылады. Қазақстан – ядролық қарудан бас тартып, қауіпсіздік пен экономикалық гүлденуге қалай қол жеткізуге болатындығын көрсеткен елдің тамаша үлгісі». Ал Елбасының АҚШ-та жария­лаған манифесі – еліміздің осы салиқалы саясатының жалғасы. Прези­дент әлемді тағы да өзіне қаратып, ядролық қарудың қаупін азайтуға әлемді шақырды, нақты ұсыныстарын жасап қомақты үлесін қосты, жаһандық қауіпсіздік кепілі – күш біріктіру екенін анық жеткізді. Зиябек ҚАБЫЛДИНОВ, «Халықтар келісімі» қоғамдық қорының директоры. АСТАНА.

Баламасы жоқ бастама

Әлем тынышсыздықты бас­тан кешуде. Дүниежүзінің әр-әр жерінде соғыс өрті өршіп, бейбіт адамдар өлуде, қан төгілуде. Діни экстремизм мен терроризмнің көріністері белең алуда. Мен Ауған соғысының азабын шеккен азамат ретінде осылардың қай-қай­сысына да қарсымын. Қарумен әділеттілік орнамайтынын сол соғыс­тың өзі көрсетті емес пе? Біз соғысты көрген әкелердің ұрпағымыз, өзіміз де соғыс қанша­лықты қайғы әкелетінін бір кісідей білеміз десек, артық айтқандық болмас. Сол соғыста қаншама жас қыршынынан қиылды, қаншама ана баласын жоғалтты. Қан-қасап қырғын­ның ауыртпалығын айтуға ауыз бармайды. Біз қазіргі жұмысымызда осындай қайғының алдын алуға болатынын айтып, бейбіт өмірдің мәнін түсіндіріп келеміз. Солай болуы да керек. Әйтпесе, әлемде бейбітшіліктің берекесі кетеді, тұрақтылықтың тұғыры қозғалады. Біздің елдің Тұңғыш Президенті Н.Назарбаевтың бас­тамасы қай мемлекеттің де басшысына өнеге боларлық. Адамзаттың бейбіт өмір сүру қағидасын басшылыққа алған еліміздің әлемдік беделі арта түсуде. Бейбітшіліктің өркен жаюы тек ядролық қарудан бас тарту арқылы ғана емес, өркениетті мемлекеттердің өзара түсіністігімен келетінін Қазақстан әлемге мойындатып отырғаны шындық.  Ядролық сынақтың тақсыреті біздің елімізде әлі де білінуде. Себебі, сынақ жарылыстары болған жылдары Қазақстанда 1,5 миллион адам оның зардабын шеккені ресми деректерден белгілі. 300 мың шаршы метр болатын сынақ алаңында жерүсті, жерасты және әуе кеңістігінде 456 жарылыс жасалды. Еуропаның Германия сынды бір мемлекеті сыйып кететін аумақтағы осыншалықты жарылыстың зардабын жергілікті халық тартудай-ақ тартты. Семейден басқа Қазақстанның аумағында тағы да бірнеше өңірде ядролық жарылыс болғаны ақиқат. Олардың ішінде «Капустин-Яр», «Азғыр», «Ембі-5», «Нарын», «Тайсойған» секілді елді мекендерде жүйелі түрде жоғары деңгейде сынақтар болып тұрған. «Капустин-Яр» кешені мен «Азғыр» полигонында 29 ядролық жарылыс жасалған. Қазір сынақ түріндегі 10 жарылыстың алтауы Қарашығанақта, үшеуі Маңғыстау облысында, он бірі облыстың Байғанин ауданында жасалғаны анықталып отыр. Осыған қарап, Қазақстандағы атом апатының қауіптілігінің қаншалықты дәрежеде екенін аңғаруға әбден болады. Сынақтар тоқтатылғанымен сол жарылыстардың зардаптары әлі де сейілген жоқ. Сондықтан ядролық жарылыс болған аймақтарды залалсыздандыру, сынақтардан зардап шеккен адамдарды сауықтыру, атомды бейбіт мақсатқа пайдаланудың қауіпсіздігін қамтамасыз етуге байланысты шаралар алуда Қазақстан өзіндік өнеге көрсетуде. Жалпы, ядролық жарылыстарға тыйым салынды. Алайда, оның зардаптары әлі толық жойылған жоқ. Оның адам денсаулығына деген зиянын сейілтпейінше бұл бағыт­тағы жұмыстар да тоқтамақ емес. Бұл елдің ертеңі, ұрпағымыздың болашағы үшін маңызды. Ядролық қарудан азат әлем құру мақсатына жұмылу адамзаттың асыл міндеті болуы тиіс. Бұл бағытта біздің бәріміздің қорқынышты қарулар мен ядролық сынақтарды болдырмау жолында өзіндік ұстанымымызды білдіруіміз ұтымды болмақ. Сондықтан көшбасшы мемлекеттердің басшылары түсіністік танытуы, күш біріктіруі қажет. Елбасы Н.Назарбаевтың АҚШ-та өткен ядролық қауіпсіздік жөніндегі саммитте әлем үшін өзекті мәселеге дүниежүзінің назарын аударуы тегін емес. Осылай болғанда ғана, әлем тыныштықтың алтын бесігінде тербеледі. Бұл дүниежүзінің әр түкпіріндегі әр азаматтың қаперінде болуы тиіс деп ойлаймын. Ғұмар ГАЛЕЕВ, Ауған соғысының ардагері, «Оқшау соғыс қимылдарына қатысушылардың жауынгерлік бауырластығы»  облыстық қорының құрылтайшысы. Ақтөбе облысы.

Әрине, еліміз үшін мақтанамыз

Елбасының АҚШ-та өткен Ядролық қауіпсіздік жөніндегі саммиттің бірінші сессиясына қатысқанын, сол жиында сөйлеген сөзін – бәрін де «Егеменнен» оқып-білдім. Біздің еліміз 50-ден астам мемлекет қатарында саммитке қатысыпты. Әлем назарын тігіп отырған беделді, мәртебелі жиыннан еліміздің ойып тұрып орын алғанына өзін қазақстандықпын деген әрбір азамат қуанары сөзсіз. АҚШ-та өткен саммит делегаттары алдын­да сөйлеген сөзінде Президентіміз Нұрсұлтан Назарбаев еліміздің ядролық нысандар мен материалдар қауіпсіздігінің деңгейі ең жоғары мемлекеттердің алғашқы жиырмалығында тұрғандығына қатысушылардың назарын аудартыпты. Осы күндері елімізде ядролық қауіпсіздік бо­йынша бірқатар кешенді шаралар жүзеге асырылып жатқанын, ядролық материалдарды экспорттық бақы­лау жүйесінің жетілдірілгенін атап көрсеткен. Сөй­тіп, Ядролық қауіпсіздік жөніндегі IV саммитте Қазақ­станның бейбітшілікті жақтаған үнін бүкіл әлем естіді. Еліміз қауіпсіздік, интеграциялану үдерісінде, дін, ұлт, елдер арасындағы ынтымақтастықты нығайту бағытында халықаралық қоғамдастыққа да беделі айқын. Осы саммит барысында ядролық қару-жарақтардан арылған бейбіт өмір сүріп жатқан ел екендігіміз паш етілді. Ядролық қауіпсіздік жөніндегі 2010 жылдан бері 2 жыл сайын өткізіліп келе жатқан саммитке тұрақты қатысушы. Біздің еліміз де әлемдегі қауіп­сіздіктің берік тұғырын, тұрақты моделін орнатуға үлес қосып келеді. Елбасының Вашингтонға осы жолғы сапары еліміздің әлемдегі антиядролық қозғалыстағы жетекшілігін тағы бір мәрте көрсетті. Біз еліміздің биік мәртебесі үшін қуанамыз. Мысалы, бұрын-соңды болмаған Төмен байытылған уран банкінің еліміз аумағында құрылуы да ерекше бастама. Бейбіт атом энергиясы адамзатқа қызмет етеді деген сөз. Ал АҚШ сияқты алып ел Қазақстанның тәуелсіздігін алғаш таныған елдердің бірі екені белгілі. Егемен еліміз Елбасы саясатының арқасында әрқашанда халықаралық қатынастарда байсалды, сабырлы, абыройлы, сыйлы, беделіне нұқсан келтірмейтін көрегенді саясат ұстанады. Өзге елдер Қазақстанды әлемдегі ядролық қауіпсіздіктің белсенді жақтаушысы деп таниды. Сәуле ОСМАНОВА, облыстық тілдерді дамыту басқармасының басшысы. Павлодар облысы.

Ұстанымнан айнымаймыз

Тәуелсіздіктің ал­ғаш­қы күндерінен-ақ, біз еркін демократиялық қоғамды дамытудың жедел бағы