Зайсанда керіктің сүйегі табылды

Зайсан ойпаты – Қазақстандағы ғана емес, Еуразия кеңістігіндегі палеонтологиялық және геоло­гия­лық тұрғыдан қазыналы өл­ке. Мұнда 66 миллион жыл бұ­рынғы бор дәуірінің соңынан бас­тап бүгінге дейінгі түрлі ке­зеңге тән жер қабатының тұн­балары сақталған. Айталық, Зай­сан көлінің оңтүстік, шығыс және солтүстік аймақтарындағы тұнба қабаттарынан кайназой заманында тіршілік еткен 200-ге жуық жануардың сүйектері табылып отыр. Әсіресе, Қалмақпай өзенінің маңында миоцен кезеңінің со­ңындағы (5 миллион жыл) тұн­ба қабаттарынан гиппарион фау­насының жануарлары көптеп табылды. Оның ішінде керіктер, мүйізтұмсықтар, гиппариондар (жылқы тұқымдастарының арғы тегі), бұғылар, киіктер, қылыш тісті жолбарыс және тағы басқа түр­лі жыртқыш аңдардың сүйектері кездеседі. Бір ерекшелігі, бұл жануарлар дүниесінің барлығы да қазіргі түріне ұқсамайтын арғы тегіне жатады, кейбірі жер бетінен жойылып та кеткен. Зайсан жеріндегі көне дәуірдегі аң-құстардың қалдықтарын былтырдан бері осы өңірде қазба жұмыстарын жүргізіп жатқан елі­міздің Білім және ғылым минис­трлігінің Ғылым комитетіне қа­расты Зоология институтының палеозоология ғылыми-зерттеу бө­лімінің мамандары тауып отыр. Қазба жұмыстарының ішінде ерекше көзге түсетіні, миоцен заманының соңғы кезіне жататын керіктің жақ, жауырын және сирақ сүйектері. Мұндай толық әрі жақсы сақталған сүйектер өте сирек кездеседі. Жақ сүйектерінің тісіне дейін сақталған. Ертедегі керіктер Африканың саванналарында жүрген қазіргі түрлеріне көп ұқсай бермейді екен. Яғни, мойны аса ұзын емес, сырт пошымы бұғыға келеді. Оның өзінің бірнеше түрі бар. Сондай-ақ, биылғы құнды та­быс­тардың бірі – мүйізтұмсық. 1980 жылы бұл жерде мүйізтұм­сықтың бас сүйегі табылып, Зайсан сематериі деп аталған-ды. Жуырда сематеридің асық және жауырын сүйектері табылды. Алматылық палеонтологтар мүйізтұмсық жауырыны мен гиппарион тістері іспетті құнды материалдардың кейбірін Зайсан ауданының өл­кетану мұражайына табыс етуді ұйғарыпты. Ал қалған сүйек қал­дықтарын үгіліп тұрғандықтан ерекше әдіспен қатыру арқылы гипске орап, Алматыға зерттеуге жөнелтпек. Қазіргі кезде ұзындығы 50-60 сантиметрлік керіктің сирақ сүйектері қатырылды. Палеозоология ғылыми-зерт­теу бөлімінің меңгерушісі, биология ғылымдарының  кандидаты Болат Байшашовтың айтуынша, Зайсан көлінің солтүстігіндегі Ақ­сиыр, Қиынкеріш, Тұзқабақ жерлері, оңтүстігіндегі Құсты, Қы­зылқайың өзендерінің жаға­сында 60-қа жуық орында ертедегі аң-құстардың айрықша сұлбалары мен қалдық­тары сақталған. Бұл мекенді алғаш рет 1960 жылдары мәскеулік палеонтологтар аш­­қан екен. Ал қазақстандық ғалымдар 1980 жылдардан бас­тап зерттеу жұмыстарын жүргізе бастады. Жалпы, палеонтология – өте нәзік ғылым. Әсіресе, мил­лиондаған жылдар сақталған сүйекті топыраққа айнала бастаған жерінен бүлдірмей алу үшін ас­қан шеберлік, біліктілік керек. Осы тұрғыдан қарағанда Зайсан ойпатындағы сүйек қалдықтары әлдеқайда жақсы сақталған, бойына минералды заттарды сіңір­гендіктен 30 миллион жылдан астам уақытқа төзеді, дейді ғалымдар. Думан АНАШ, «Егемен Қазақстан» Шығыс Қазақстан облысы, Зайсан ауданы