Шойын жолдың бойындағы шаһар

Ұлы Абай Қарамола сьезінде төбе би болып, төрелік еткен, жоңғарға қарсы жорықтарда ерлігімен көзге түскен Дәулетбай, Көкжал Барақ, Бекжан батырлар мен Төлеу Көбдіков сынды халық ақыны дүниеге келген киелі жер еді. Пойыздары тоқтаусыз жүйткіп жататын, депо жөндеумен КСРО көлеміне дейін танылған, «Ақ қайың, көк бастаулы Қара қалба, қайнаған өндірісі Шар мен Жарма» деп айтыстың ақберені Қалиқан Алтынбаев жырға қосқан тоғыз жолдың торабындағы дүркіреген өндірісті шаһар еді. Төрткүл дүниені дүр сілкіндірген әмірші Шыңғысхан да бір заманда қалың әскерімен Шар өзенін көктей өткен деседі. Ауыз толтырып айтуға тұрарлық осындай тағылымды тарихы бар Шар шаһарының бүгінгі жайы қалай? Жуықта бұрын өз алдына жеке аудан болып тасы өрге домалаған, бүгінде Жарма ауданына қарайтын Шар қаласына арнайы барып, тыныс-тіршілігімен танысып қайттық.

Темір жол: кеше һәм бүгін 

Шарға табаны тиген жұрттың көзі ең әуелі шиыр-шиыр шойын жолдарға тү­се­ді, одан соң отарбалардың уіліне құлақ тү­реді. Шағын шаһардың қай жеріне бар­саңыз да, жолыңызды темір жол кес-кес­тейді. Темір жол бойынан рельстерді ты­қылдатқан қызғылт жейделі киім киген қыз­меткерлерді көресіз. Осы көріністерге қа­райсыз да, Шардың шын мәнінде темір жол­шылар қаласы екендігін сезінесіз. Ра­сында солай. Қала тұрғындарының көп­ші­лігі темір жолға қатысты мекемелерде ең­бек етеді. Ресми деректерге сүйенсек, мұн­дағы 800-ге жуық тұрғын темір жол саласында тер төгіп жүр екен.

Алматы-Защита, Павлодар-Алматы, Қарағанды-Семей, Семей-Қызылорда, Астана-Защита, Ташкент-Новосібір, Бішкек-Новокузнецк, Алматы-Новосібір бағытындағы пойыздар Шардың үстімен өтеді.

Қалада темір жолға қатысты мекемелер көп. Соның ең үлкені – «Қамқор Локомотив» ЖШС-іне қарасты Шар Локомотив жөндеу депосы. Осыдан біраз уақыт бұрын қысқарту жүріп, 210 адамнан 108 қалыпты.

− Біз алғаш жұмысқа келген кездері 800-ге жуық жұмысшы болатын. Машинистердің өзі 600-дің үстінде еді. Пой­ыздар да көп еді ол кезде. Күні-түні ағы­лып жататын. Тәулігіне 27 жұп пойыз өте­тін. Қазір пойыздардың ағыны азайды, жөн­деу жұмыстарының көлемі де кеміді, − дейді осы мекемеде 1979 жылдан бері та­бан аудармай еңбек етіп келе жатқан те­мір­жолшы Серікқазы Сүлейменов.

«Елу жылда − ел жаңа». Шар Ло­ко­мо­тив жөндеу депосы филиалының бас ин­женері Ринат Ұзақов мұндағы қыз­мет­кер­лер санының қысқаруына өндіріске жа­ңа технологиялардың енгізілуі өз әсе­рін тигізіп жатқанын айтады. Жаңа тех­ни­каның аты жаңа техника. Бұрын 50 адам жабы­лып атқаратын жұмыс бүгінде жал­ғыз кісіден аспайды. Кәсіпорынға соңғы жыл­дары Қытайдан жаңа құрылғылар алы­нып, жаңа тепловоздар әкелініпті. Бұл ме­кеме негізінен тепловоздарды, оның ішін­де локомотивтердің қос доң­ға­лағын жөн­деумен шұғылданады. 2010 жылы «Қазақ­стан темір жолы» ұлт­тық компания­сынан СДП-М №2880 марка­лы қар тазалау машинасын күрделі жөнд­еу­ден өткізуге тапсырыс алып, 1980 жылдан бе­рі жөндеу көрмеген техниканы заман та­лабына сай жарақтандырып, салтанатты түрде табыс етіпті. Депо қызметкерлері 2013 жылдың наурыз айынан бастап америкалық «GE» компаниясымен бірге жа­ңа «Эвалюшен» тепловоздарының қос доң­ғалағын жөндеуді еліміз бойынша бі­рін­ші болып қолға алыпты. Кәсіпорын не­гізінен тапсырыспен жұмыс істейді. Ти­ісінше табыстары да соған байланысты.

− Шар локомотив депосы дүркіреген ме­кемелердің бірі еді. Кезінде республикада 2-3-орыннан түспейтін. Депо жұмыс істеп жатыр ғой, бірақ бұрынғы деңгейде емес. Жұмыс көлемі, тапсырыс азайды. Бұ­ған тендер мен конкурстар да әсерін ти­гізбей отырған жоқ. Тендерді негізінен Астана мен Алматыдағы компаниялар же­ңіп алады. Келешекте Шар депосына тап­сырыстар көбірек берілсе, мекеме талай адамды жұмыспен қамтып, әлі талай жыл тоқтаусыз жұмыс істейтіні анық, − дей­ді Жарма аудандық экономика және бюд­жеттік жоспарлау бөлімінің басшысы Назым Сейітқазина.

Қала мәртебесі қала ма?

10 мыңға жуық тұрғыны бар шағын шаһар халқын көптен бері алаңдатып жүрген мәселенің үлкені – осы. 1963 жылы қала мәртебесін алған Шар қаласының мұғалімдері мен дәрігерлері ауылды жерлерге берілетін 25 пайыздық үстемақыны ала алмай келеді. «Дипломмен − ауылға» бағдарламасымен келгісі келетін жастарға да ешқандай жеңілдік қарастырылмаған. Не үшін? Қала мәртебесі болғаны үшін. Бұл мәселені қала тұрғындары Пар­ла­­­мент Мәжілісінің депутаты Нұртай Са­­бильяновқа да жеткізген. Халық қа­ла­у­­­л­ысы Үкімет басшысының атына де­­­путаттық сауал жолдап, 10-20 мың тұр­­ғыны бар ауылдағы қызметкерлерге, жас­­тарға берілетін жеңілдіктер осындай ша­­м­адағы халқы бар шағын қалаларға да бе­рілуі керектігін айтып, бірқатар ұсы­ныс­тарын жеткізген болатын.

«Қала халқы шағын қала болса да, қала сияқты балалардың демалыс орындары, жастардың баратын жерлері (спорт алаңдары) болса дейді. Қаладағы сияқты абаттандыру жұмыстары жүргізіліп отырса, көшелерге контейнерлер қойылса, «Горводхоз» мекемесіне қосымша жұмыстарға рұқсат берілсе немесе «Комхоз» ашылса деген ұсыныстар жасауда. Негізінен қала халқы кейінгі бір жылда істелініп жатқан жұмыстарға риза, өйткені, Шар жаңа қалаға ұқсап келеді деп жиындарда айтылып жүр. Қала болып тұрып ауылға ауысуға көпшілік келіспейді, қалада істелініп жатқан жұмыстар бар. Келесі жылдары қалаға үкімет тарапынан жыл сайын 1-2 пәтерлі үйлер салынып, жол асфальтталса, жарық тартылса қала халқы ешқайда көшпейді. Қалада 800-ге тарта адамдар теміржол саласында, 600-700-ге жуық адам бюджеттік салада, 500-ден артық адам жеке кәсіпкерлікпен айналысуда. 276 ұстаз бен дәрігерлер 25 пайыздық үстемақы алады деп, салық пен наториаттық жеңілдіктер қарастырылмаған деп қаланы ауылға ауыстыруға келіспейді. Ұстаздар мен дәрігерлер жұмыс істеп жүрген халықтың 10 пайызын ғана құрайды. Шар қаласы Шығыс Қазақстан облысындағы 4 шағын қаланың құрамына кірген. Кейінгі жылдары шағын қала ретінде қаражат бөлінбесе де, келешекте инвестиция құюға қолайлы. Аудан тарапынан биылғы жылы 170 млн. теңге бөлінді, осындай қаражат 4-5 жылда бөлінсе қала нағыз шағын қала болады деген сенімдеміз».

Шар қаласының қоғамдық ұйымдары мен аудандық мәслихат депуттарының был­тырғы жылдың қараша айында Жар­ма ауданының әкіміне жолдаған хатынан бі­раз жайтты аңғаруға болатын секілді. Ау­дандық экономика және бюджеттік жос­парлау бөлімінің басшысы Назым Сейіт­қазина осы мәселеге орай об­лысқа, облыс Ұлттық эко­но­­мика ми­нистрлігіне хат жол­да­ға­нын айтты. Бірақ әзірге жау­ап келмеген.

− Қала тұр­ғын­дары қала мәр­тебесін қал­дырып, со­нымен қоса ауылды жерлерге берілетін же­ңілдіктер бізге де берілсе, осы жө­нін­де Үкіметте арнайы бағдарлама қа­был­данса дейді. Бұл – еліміздегі шағын ша­һар­лардың барлығына ортақ проблема. Қа­ладағы үйлердің 80 пайызы ауыз сумен қам­тылғанымен, орталықтандырылған жы­лу жүйесі жоқ. Тұрмыс-тіршілігіміз қаладан гөрі ауылға жақын. Егер жо­ға­ры­да айтылған мәселе шешімін тапса, тұр­ғындар ешқайда кетпейді, − дейді Шар қаласының әкімі Мұратхан Сәкенов.

Қала басшысы тоғыз жолдың тора­бын­дағы теміржолшылар шаһарының бо­лашағы бар екенін, қала іргесіндегі Цемент зауыты толық қуатында жұмыс іс­те­ген кезде талай адамға екі қолға бір күрек табылатынын айтады. Қазіргі уа­қытта бұл зауытта қаланың 300-ге жу­ық тұрғыны жұмыс істеп жатқан кө­рі­неді. 2015 жылы Шар қаласындағы өн­дірістік өнімнің көлемі 5953,2 млн тең­г­е­ні құраса, 2016 жылы 3 362,1 миллион тең­геге, яғни 43,5 пайызға төмендепті. Ал «Қазақцемент» ЖШС-індегі цеме­нт өндірісінің көлемі 249,3, клинкер 219,8 мың тоннаға кеміген көрінеді. Бұ­ған Ре­сей­д­ен келетін арзан бағадағы це­мент­тің ел нарығына саудаға шыққаны әсер етті дей­ді мамандар.

Шардағы тағы бір түйткілді мәселе − кө­шелердің дұрыс жарықтандырылмауы. Жа­рық мәселесінің жырға айналып отыр­­ғанын қала әкімі де жасырмады. Ша­һардағы 20-дан астам көшенің тек 8-нің ғана жарықтандырылғанын айтқан Мұратхан Сәкенов биыл қаладағы 4 кө­ше­нің жолдары жөнделіп, бірнеше көшеге жа­рықтандыру жұмыстарын жүргізуді жос­парлап отырғандарын жеткізді.

Жолдар жөнделеді, көшелер жарықтандырылады

Осыдан бірер жыл бұрын Шарға жол түс­кенде қала тұрғындарының «Шарға еш­кім қараспайды. Аудан орталығы Қал­ба­тауға қараңыздаршы. Тұп-тура Лас-Ве­гас. Жарқырап тұр», деп өкпесін ай­тып, мұңын шаққандары есі­мізде қалыпты. Осы жо­лы барғанда шар­лық­тар­дың бұл пікірінің өз­геріп, ертеңгі күнге сеніммен қарай бастағанын аңғарғандай бол­дық.

− Соңғы жылдары қаламызға көңіл бө­лі­не бастады. Былтыр ұлы Абайдың кеу­де мүсіні қойылды. Үш жүз орындық қа­зақ мек­тебі ашылды. Көшелеріміз аба­ттандырыл­ды. Ендігі бір мәселе – қалаға үлкен спорт модулі қажет, − дейді осын­дағы былтыр ашылған Б.Тұрсынов атын­дағы қазақ мектебінің химия пәнінің мұ­ғалімі Сәуле Жүнісова.

Шар қаласына былтыр республикалық, аудандық және қалалық бюджеттен ұзын саны 170 миллионға жуық қаржы бөлініп, шаһардың су құбырлары, қалаішілік жол­дар жөнделіп, Карелин атындағы ор­т­а мектептің қазандығы мен орталық ем­хана күрделі жөндеуден өткізіліп, абат­тан­дыру, көріктендіру жұмыстары жүр­гі­зілген-ді.

Шардағы былтыр басталған жұмыстар би­ыл жалғасын таба ма? Ағымдағы жы­лы қанша қаржы бөлінеді? Қандай жұ­мыс­тар жүргізіледі? Шар тұрғындарын тол­ғандырып жүрген сауалдарды Жарма ау­данының әкімі Нұрлан Сыдықовтың өзі­нен сұрадық.

− Осыдан бір жарым жылдай уақыт бұ­рын ауданға әкім болып келгенімде Шар қа­ласының тұрғындарымен кездестім. Кез­десуде халық әкімнің жұмысына кө­ңіл­дері толмайтынын, «ақшаның бәрі ау­дан орталығы Қалбатауға кетеді, бұ­рын­­ғы аудан орталығы Шарға ешкім назар аудармайды», деп наразылықтарын біл­дірді. Біраз жұмыстарды жасаймыз деп уәде бердім сол кездесуде. Содан кей­ін арнайы жоспар құрып, бағдарлама әзір­ледік. Аудандық бюджеттің біршама бө­лігін Шарға бағыттадық. Негізінен қа­ланы абаттандыруға, көшелерді жөн­деу­ге, жарықтандыруға көңіл бөліп жа­тыр­мыз. Ауданымыздағы жалғыз су­бұр­қақты Шарға орнаттық. Мәдениет үйін жөндеп, алдына Абай атамыздың ес­кер­ткішін қойдық. 2016 жылы осындай жұ­мыс­тарды қолға алдық. Жыл соңында өт­кен халықпен кездесуде тұрғындар ри­зашылықтарын білдірді, − деген аудан әкі­мі биыл қаланың 4 бірдей көшесін жөн­деуге аудандық бюджеттен 104 миллион теңге қарастырылғанын айтты.

Сонымен қатар қаладағы ауыл балалары барып-келіп оқитын 80 орындық интернат­ты жөндеуден өткізуге рес­пуб­ли­калық бюджеттен 55 миллион теңге бө­лініпті.

Түйін

Шығыстағы шағын шаһарлардың бі­рі Шардың біз көрген, біз естіген мә­се­лелерінің бір парасы осындай. Қала­да­ғы түйткілді мәселелерді шешуге ау­дан тарапынан мүмкіндігінше көмек көр­сетіліп жатқанымен мұның аздық ете­тінін аңғарғандай болдық. Сондықтан об­лыс, Үкімет тарапынан да қомақты қар­жы бөлініп, мемлекеттік деңгейде ү­л­кен қолдау, қамқорлық жасалуы қажет се­кіл­ді.

Азамат ҚАСЫМ,

«Егемен Қазақстан»

Шығыс Қазақстан облысы

Суреттерді түсірген автор