Елдік жайлы екі еңбек

«Қазақ мемлекеті тарихына көзқарас» атты зерттеу очер­кін­де автор «қазақта мемле­кет­тілік болмаған» деген шолақ пікірлердің негізсіздігін дәлел­­деп, Қазақ хандығын Ұлы даладағы өзіне дейінгі мемле­кеттік құрылымдардың төл этнос атымен аталған жалғасты бітімі ретінде қарастырады. Оның қалыптасу және даму жолын айналасындағы елдер тарихымен байланыста баян­дайды. Елдің тұтастығына қатер төндірген сыртқы және ішкі күрделі саяси жағдайларды тал­дай отырып, хандықты бас­қару ісінде кезең талабына сай жасалған реформаларға тоқ­талады.

Жазбаша тарихтағы «бір­тұтас хандықтың үш жүзге бөлінуі» құбылысына жаңаша көзқарас аясында ден қояды. Тәуке ханнан кейін аға хан инс­титуты пайда болғанын айтады. Аға хан әрі бас қолбасшы болған Әбілқайырдың тұлғасына қа­тысты деректерді саралайды. Автор ол басқарған қолдың Аңы­рақайдағы ірі жеңісі, жоңғар қонтайшысымен келіссөздері, башқұртпен арадағы қарым-қатынас мәселесі, орыс патшайымына елшілік жіберуі, т.б. жайттарды тілге тиек етеді. Нақты заман шындығын тарихи құжаттарды қарастыра отырып ашады. Зерттеушінің тұжы­рымынша, Әбілқайыр бір орталықтандырылған күшті хан­дық құруға ниеттенген. Оны елдің беделді адамдарының бір­қатары өздерінше түсі­неді. Өз қарауына алған протек­тора­тының монархия іспетті біртұтас мемлекетке айналуын орыс патшалығы да қаламаған. Сондықтан Әбіл­қайырға наразы кіші хандарды, сұлтандарды, билерді өз қамқорлығына тартып, же­ке-жеке ант бергізіп, елді бөлшек­теуді көздейтін амал­дар жасады. Әбілқайыр хан орыс әкім­шілігіне қазақ хандығының тұтас сақталуға тиістігін, оны өзі арқылы бас­қарудың дұрыстығын мойындатты. Алайда 1736 жылғы 1 та­мызда оны орыс патшайымынан бодандыққа мойынсұнғаны үшін сыйлыққа арнайы қылыш ал­ған Ба­рақ сұлтан өлтіріп тынды.

Сөйтіп, қазақ елін орыс им­периясына қосып алудың жаңа сатысы басталды. XIX ғасырдың алғашқы ширегінде арнайы шығарылған заңдар негізінде хандық құрылыстың тамырына балта шабылды. Қазақ даласын жаппай отарлау етек алды. Патшалықты құлат­қан кеңестік империя кезінде де большевиктік саясат қазақтарды ұлттық қасіретке душар етті.

Қысқасы, қазақ мемлекет­тігінің төрт ғасырлық тарихы жайында мағлұматтар дәйек­­телген бұл еңбекте осы мәселелер егжей-тегжейлі қарас­тырылған.

Б.Қойшыбаевтың «Алаш жолы» рисәләсі енген екінші кітабы да тарихи тағылымға толы кезең туралы сыр шертеді.

Автор кітабының алғысө­зінде рисәләні құрайтын туындыларды қандай да бір әдеби жанр­ға жіктемей, әр шығарманы өзін­ше бір этюд деп санайты­нын біл­діреді. Рисәләнің әр заманғы араб, парсы, түркі қара­сөзінің өзіндік жанрының атауына айнал­ғанын айта отырып, сол пішінді жаңғыртуға бел байлаған.

Рисәлә Ресей империясын­дағы революциялық және жалпы мұ­сылмандық қозғалыстармен астаса дамыған қазақ ұлт-азат­тық қозғалысының тууын және оның Алашорда шаңырақ көтергенге дейінгі өрістеуін, тиісінше, елдің қоғамдық-саяси ойының дамуын көрсететін тарихи-танымдық он этюдтен тұрады. Аталған кітапқа солардың үшеуі енген.

Рисәлә Ә.Бөкейхан, Б.Қара­таев, С.Лапин, Ж.Ақбаев, И.Гас­принский, Ә.Топчибашев, Ә.Ибра­­гимов, Ш.Қосшығұлов секілді тұлғалардың қайрат­керлік қырларымен таныстырады. Азаттық қозғалысының бас­тауын­да тұрған жандарды көр­кем­дік зерт­теуінің нысанасы етіп алған ав­тор олармен қоян-қолтық әре­кет еткен Еркіндік, Өтеміс, т.б.кейіп­керлер бейнесін қатар сомдайды.

Сөйтіп, белгілі бір тарихи кезеңді бейнелейтін аталмыш рисәлә барша оқырманды тарих арқылы тәрбиелеу ісіне атсалысуды мақсат еткен.

Балжан ХАБДИНА,

баспа және полиграфия ісінің қайраткері