– Соғыстан бұрын, Бірсуатта тұрамыз. Әбіш атамыздың бар кезі. Кенже ағатайым (Кәрімжан атамызды әкем осылай атайтын) рабкопты басқарады. Бір күні кешке үйге бір кісіні қонаққа алып келді. Танысып, ақсақалмен әңгімелесіп отырды. Қайдар балуан екен, ел аралап, өнер көрсетіп жүр екен. Балуан дегесін қызығып қараймыз келіп, денесі ірі, сом болғанымен, ондай толық, дәу емес!
Әкемнің осы сөзіне ой жүгіртсем, ол кездегі ауыл қазағының ұғымында балуан деген жуан, таудай болуы заңды. Ал Қайдар балуан ол кезде жараған аттай, спорттық бабында болған сыңайлы.
− Ас ішіп, Әбіш атамызбен жап-жақсы әңгімелесіп отырғанда, Әбиқын кіріп келсін!
– Әбиқын деген орыс, пекарнидің бастығы болатын, – деп, анам Бәтима сөзді жалғап әкетеді. – Ұзын бойлы, дәу, жуан кісі еді.
– Оның қасында Қайдар балуан аласалау, денесі де шағындау болып көрінді! Толықтығы да ондай емес!
Бала болсам да, мұның шын фамилиясы қалай екен деп қоямын.
– Обухин ба? – деп сұраймын әке-шешемнен.
– Е-е, ит біліп пе оны! Әбиқын ба – Әбиқын, бітті шаруа! – дейтін әкем, бала күннен үйреншікті боп кеткен атты өзгерткісі келмей.
Сонымен, Әбиқын Қайдар балуанның келгенін естіп, әдейі іздеп келген көрінеді. Өзі дәу, қараптан қарап күші тасып жүретін кісі, бір сынап көрмек болған сияқты. – Кел, күресіп көрейік! – дейді Қайдар балуанға.
Қайдар балуан сол отырған күйі: – Жарайды, онда кел де, екі қолыңмен менің кеңірдегімнен қыс бар күшіңмен! – дейді. Әбиқын күректей қолдарымен Қайдарды кеңірдектен қысады-ай келіп. Қайдар былқ етпей отыра береді. Әбиқын қып-қызыл боп долданып, одан сайын күшін салып бағады. «Болдың ба?» – дейді сол кезде Қайдар. Әбиқын басын изейді. Сол кезде Қайдар бал-
уан мойнын бір жағына шұғыл бұрып қалғанда, таудай Әбиқын анадай жерге ұшып түсті дейді!
– Содан, Әбиқын орнынан тұрып, біразға дейін қызараңдап отырды, – дейтін әке-шешем жарыса әңгімелеп. – Әрі-бері әңгімелесіп, шай-пай ішіп болғасын кетуге айналды.
Кетерінде екеуі қол алыспай ма – бір жағы қоштасып, бір жағы достасып дегендей. Сонда, Қайдар балуан қолын қысып жібергенде, Әбиқынның тырнағының көбесінен қаны шығып кетті дейді!
– Енді ертеңінде жиналған халыққа күшін көрсетуге шыққанда, үйдегідей емес, еңселеніп, дәу болып кетті. Бұлшық еттері білем-білем болып бұлтылдап ойнап, өзгеріп кетті! – деген әке-шешемнің даусы күні бүгінге дейін құлағымда.
Бұл әңгімені мен 1989 жылдары «Көкшетау правдасы» газетіне жарияладым, бірақ, сол мақаламды архивімнен таба алмадым.
«Көкшетау» газетіне Қайдар балуан туралы мақала шыққаннан кейін маған бір азамат, атын ұмыттым, келіп, алғыс айтты. Қайдар балуанның ұрпақтарымыз деді. Бір ұрпағы фототілші болып істеді, Базарбай Бағысов. Қайдар балуан туралы бір кісілердің естелігі де шықты, үн қосу ретінде. Қажымұқанның жиені, силач, циркач, балуан болған дейді.
Кеңащыда тұрған керей Қажым ақсақал да Қайдар балуанды көргенін айтқаны есімде.
– Мен Қайдармын, Қайдармын, жаудың малын айдармын, қайырып қолын байлармын, – деп өлеңдетеді екен. − Қажымұқанмен нағашы, жиен болып, ойнап күрескенде, бір-бірімізді ала алмайтынбыз. Ал көп алдында кілемге шығып күрескенде ол кісі шақ келтірмей, ұршықтай үйіретін. Аруақтанып кететін! – дейді екен.
Кеңащыда тұрған Риза Сәдуақасов ақсақал, руы қырғыз, Қайдар бал-
уанды бала күнінде көргенін қызық қылып айтатын. Ауылдарына келіп, күш өнерін көпшілікке көрсеткен екен. Кісі тола арбаны тісімен сүйреп, бірнеше кісіні ұзын сырғауылға мінгізіп, шыр айналдырған. Содан кейін шалқасынан жатып, төсіне үлкен диірмен тасты қойғызып, екі мықты жігітке темір тоқпақпен құлаштатып ұрғызғанда, біраздан соң тас қақ жарылыпты. Қайдар балуан кеткен соң, бір күшті жігіт Қайдар балуанға еліктеп, ортаға шығып: «Оның істегенін мен де істеймін!» – деп, төсіне тас қойғызып, әлгі жігіттерге ұрғызыпты. Сонда, бір-екі рет салып жібергенде, тас жарылмақ түгілі, әлгінің өзі талықсып, жатып қалыпты.
Қайдар балуанның кейінгі өмірі белгісіз. Кешегі көшпенділердің сынығы, тұлпарлардың тұяғы, қазағым деп еңіреп өткен алып күш, өнер иесі кезінде атақ-даңққа бөленіп, кейіннен қандай да бір себептермен аты ұмытылуға айналды ма, кім білсін? Мен үшін бала күнімде естіген аңыз қымбат, сол аңыздағыдай жалындап жүрген Қайдар балуан қашан да көңіліме ыстық!
Баянғали ӘЛІМЖАНОВ
