Күндерімнің куәсі

(Жалғасы.

Басы 62, 70, 76-нөмірлерде)

16.05.2013

Ауылды ойлансаң әрнеңе есіңе түседі. Азғантай ауылдың әр отбасының өзіндік бір ерекшелігі болатын. Соның бірі – етене жақын ағамыз Кенжетайдың әу­леті. Өзі аурушаң болды, ерте кетті дү­ни­е-

ден. Жеңгеміз Жібек – Қоңырдың қы­зы, ұзын бойлы, қатқан қара еді. Қай­ратты, ақынжанды кісі еді. Арқасы бо­латын. Іл­геріде ауылға бақсы келеді, қобыз ша­лады, зікір салады. Қобыз шала бас­та­ған­нан жұрттың бәрі Жібекке қа­райтын. Қо­быздың үні бойына тараған сайын Жібек керіліп-созылып, иығын жазып, әу­пілдеп, ерекше күйге енетін. Бүгіндегі транс дейтініміз сол болу керек. Түрі де бір  түрлі еді. Ақын еді. Табан астында су­ырып салып, төңіректі күлдіріп отыра­тын. Өлеңдетіп сынауға да шебер еді. Әң­гі­мешіл болатын. Жұпыны, құбатөбел тұр­мыс кешті. Балалары да өзі секілді қу тілді болды. Үлкені Махмұт ағамыз әнші еді. «Қыз Жібекті» түгел бір өзі айтып шы­ғатын. «Юран-ай» дейтін әнді мен ал­ғаш сол кісіден естідім. Одан кейінгісі – Тұ­рар менен үш жастай кіші еді. Адамның мұн­дай жүйрік, желаяғын көрген емеспін. Жүй­рік еді. Бүгіндері ойласам олимпиада чем­пионы болатын еді. Онан кейінгісі – Тұр­лыбек. Жұрт оны Ләбек деп атап кетті. Кен­жесі Оңал дейтін қыз еді, бейшара мешел болатын. Екі қолымен жер тіреп, ескекті қайықшыдай итеріп, құйрығымен жүретін. Бүгінде бұлардың ешқайсысы да жоқ. Тұрарды өзім оқыттым. ҚазГУ-дің журналистика факультетін бітірді. Ләбегі ұста еді. Ауылдағылардың әжетін сол ашып жүретін. Пышақ, балта, күрек, ай­ыр, шаппа-шот, арба – бәрін де жасай бе­­ретін. Қорабайдың Жолдасы дейтін аға­мыз­дан кейінгі дүкен ұстаған ұста осы Ләбек еді. Құлағы ауырлау болатын.

Олардың Рәзия дейтін шешесі болатын. Оның кім екенін білмеймін, өз әулеті де, жұрттың бәрі де Рәзия деп атын атайтын. Жынданып кеткен кісі еді. Ешкімге зияны жоқ. Өзімен-өзі күбірлеп сөйлесіп жүретін. Аласа бойлы, мұрын ортасы батыңқы, пұшық қара кемпір болатын. Жүріп келе жатып, біреумен сөйлескендей, кәдімгідей күлетін. Құдайдың құдыреті де, перзентсіз өтті, бейшара. Мен елден оқу іздеп ерте кеттім. Қашан, қалай өл­ге­нін де білмеймін байғұстың.

Жібек жеңгеміздің отбасы ылғи күл­кі болатын. Бала кезім. Күз. Бір күні та­ңертең үйлеріне келсем, бәрі пештің тү­бін­де жұмбақ айтысып отыр екен. Мен кір­генде жұмбақ айту Махмұт ағамыздың ке­зегі екен:

– Қаралау келген қатыңқы, мұрын ортасы батыңқы – ол кім? – деді.

Ләбек бірден:

– Ол – Рәзия, – деді.

Махмұт:

– Қара есегі жауырлау, оң құлағы

ауырлау – ол кім? – деді.

– Ол мен, – деп, мұның да жауабын Ләбек берді.

Жұмбақ осылай жалғаса берді. Елге белгілі осындай әңгімелері көп болатын.

Жібек жеңгем 103 жасады. Мен ал­пысқа толғанда 1997 жылы ұзақ әңгіме айт­ты. Үйіне барып сәлем бергенде, тө­сек­те шүйкедей боп жатыр екен. Арыс­тан­дай ақырып жүрген, бойы сырықтай қай­ран жеңгем-ай, бүгінде үкінің балапа­нындай болып қалыпсың-ау дедім. Қолымды ұзақ ұстап отырып:

– Шырағым, шырағым, шырағым. Қайнағаның, жеңешемнің көзі, халқымның сөзі, би атасының өзі, бұрынғының бәрі кетіп, қазан болып жатысымыз мынау, бәрін де естіп жатамын, елдің абыройлы азаматтарының санатындасың, аман бол, шырағым, – деп батасын берді.

Мен алпысқа толғандағы Жібектің әңгімесі таспаға жазылып алынды. Менің архивімде.

Қорықтың баласы Нұртаза дейтін ағамыз болды. Сартай, Елемес дейтін ұлдары, Айнаш, Теңгеш дейтін қыздары болды. Сартай 1922 жылғы, менің үлкен ағам Омартаймен құрдас еді. Елемесі ұмытпасам, 1925 жылы туған. Гармонь тартатын. Домбыра ұстағанын көрген емеспін. Кішкентай сандығы болатын. Етпеттеп жатып соның ішіндегі қиссалар­дан оқитын. Жұрт жиналып тыңдайтын. Тарихқа, әдебиетке деген менің ынта-ықыласымды оятқан сол Елемес жәкем. Үні де сондай жайлы болатын. Баяғы қис­са, эпос, дастан мақамымен әдемі айта­тын. Соның бір мақамын осыдан екі-үш жыл бұрын айтыскер ақын Еркебұланға үй­ретіп, диктофонына жаздырып едім. Бү­гінде есіме  түспей жүр.

«Алпамыс», «Қобыланды», «Мұңлық-Зарлық», «Қыз Жібек» эпос-дастандарын ең алғаш Елемес жәкемнің аузынан ес­­тіген едім. Әсерлі оқитыны соншама, тың­дап отырған жұрт кей тұстарда: «ой, қу дүние-ай», «жалған-ай десейші»,

«қай­т­сін енді» деп үн қосып, жарыса сөйлеп оты­ратын.

Бүгінде қисса оқитын да, ертегі, жұмбақ айтатын да адам жоқ.  

Біздің үйді ауыл «үлкен үй» деуші еді. Темір бидің шаңырағы. Күнде тіреудің түбінде дастарқан жаюлы болатын. Бүкіл ауылдың әйелдері таңертең үйге келіп, үш рет сәлем қылып, тізе бүгіп, дастарқаннан дәм татып кетуші еді. Дастарқанның тіреудің түбіне жайылатыны – келіндер төрге шықпайды.

Молда Әбдірәсіл жәкем келгенде апам бәйек болып күтетін. Жәкем аруақтарға арнап заулатып құран оқитын. Өте бе­делді, қасиетті кісі еді. Апам кебісін қой­ып жататын. Бүгінде Әбдірәсілдей мол­даны көре алмай жүрмін. Олар Алла­ның жолындағы, иман үшін жүрген асыл­дар еді, бүгінгі молдалардың көбі тап­қан-таянғаны, жиғаны үшін жүргендер си­яқты. Олардың бойынан Әбдірәсіл жә­кем­нің бойындағыдай қасиетті көре алмай­мын.

Менің туған ауылым – Батыс Түрік қағанатының өркен жайған бір ай­ма­ғы. Бала кезімізде шомылып жүріп, Қап­шағайдың жарларынан неше түрлі таң­баларды, кескіндерді, қырдан талай аңыртастарды көретінбіз. Мені  түр­кологияға алып келген құдыреттердің бірі сол болу керек.

19.05.2013

Қазақтың көрнекті жазушысы Әкім Таразидың 80 жылдығына арналған Ұлт­тық өнер университетінің театр фа-

­ку­ль­теті ұйымдастырған шығар­ма­шылық кеш өтті.

Әкім Тарази – тойған қозыдай мон­ти­ған, жай басып, жай жүретін, ортаға сыйлы азамат. 1933 жылы қыркүйек айында Алматыда туады. Ата-анасы Әкімнің алты айлығында Шу стансасына көшіп, балалық шағы сонда өтеді. ҚазПИ-ді бітіреді. Көзін ашқаннан қолына қалам ұстайды. Газет-журналдарда ұзақ жыл­дар қызмет етеді. «Литературная газ­е-

таның» меншікті тілшісі де болады. Қазақстан кинематографистер одағын бас­қарады. Жазушылар одағының хатшы­сы қызметін атқарады. Қазақстанға ең­бе­гі сіңген қайраткер, Мемлекеттік сый­лық­тың лауреаты.

Әкім әдебиетке ұйқысын қандырып келді. Иін қандырып жазатыны содан. Алпысыншы жылдардың басында әдебиетімізге біраз жас таланттар қ­о­сыл­ды. Жаңа әдебиетімізді жасаушы­лар­­­ды халық жауы деген сылтаумен қыр­ған­нан кейінгі солардың төлеуі болып әдебиетімізге: Әкім Тарази, Қалихан Ысқақов, Сайын Мұратбеков, Әбіш Кекілбаев, Мұхтар Мағауин, Дулат Исабеков, Мұқағали Мақатаев, Қадыр Мырзалиев, Тұманбай Молдағалиев, Фариза Оңғарсынова секілді лек қосылды.

Әкім Тарази – осы топтың көрнек­ті­лерінің бірі. Әдебиеттің үш саласына бір­дей қомақты үлес қосты. Ол – про-

заик, драматург, киносценарист. «Бұлтқа сал­ған ұя», «Тасжарған», «Кен», «Жаза», «Шер», «Махаббат жыры», «Қия­нат», «Мұстафа Шоқай» романдары қа­зақ романын байытты. Романға бергісіз «Құй­рықты жұлдыз», «Үлкен ауыл», «Асу-асу», «Көкжиек» секілді повестерді жаз­ды. «Күлмейтін комедиясы», «Жақсы кі­сісі», «Жолы болғыш жігіті», «Қос боз­да­ғы» қазақ драматургиясының табысына айналды. «Тұлпардың ізі», «Қараш-қа­раш оқиғасы», «Мұстафа Шоқай» фильмдері қазақ кино өнерінің алтын қо­рына қосылды.

«Күлмейтін комедия» 1964 жылы қойылды. Сол жылы Әкім Әшімов Әкім Та­рази аталды, оның болашақ жары, бел­гілі қазақ жазушысы Роза Мұқанова дү­ниеге келді.

Бүгінде екеуі де Өнер университетінде қыз­мет істейді. Алпамыс атты ұлын, Аружан атты қызын өсіріп жатыр.

Университеттегі кеште Әкімнің пьесаларынан үзінді қойылды, фильмдерінен фрагменттер көрсетілді. Арнаулар айтылды, ән салынды, күй тартылды. Жақсы кеш болды. Соңында мен де тілек айттым.

Кешкісін сол университеттің домбыра кафедрасы ұйымдастырған домбыра кеші өтті. Оған менің шақыруыммен Әбіш Кекілбаев, Өмірбек Бәйгелді қатысты.

Қазақ күй өнерінің жеті мектебін түгел қамтыған кеш әсерге, тебіреніске толы болды.

Соңында маған сөз берді:

Домбыра. Қазақтың жаны, демеушісі мұңшысы, сырласы, қимасы, айырылмайтын мәңгілік жолдасы, сөйлейтін сөзі, айтатын ойы. Қазақтың жаны домбырасында. Қазақ пен домбыра егіз. Бірінсіз бірін елестету мүмкін емес. Қазақсыз – домбыра, домбырасыз қазақ жетім. Қобыз да дәл солай. Ол – қазақтың ойшылы, абызы, кемеңгері. Қазақтың бүкіл тарихы да, болмыс-бітімі де, арман-тілегі де осы екі асыл егізде – қобыз бен домбырада.

Мен аядай ауылда, сол домбыра қонған Ақтөбеде, Қоңыртөбенің тү­бін­де, Қаратаудың баурайында тудым. Әйт­пен­бет, Сүгір, Шәмшілда, Мәді, Зиябек, Бо­ранқұл, Төлегендерді тың­дап өстім. Кейде қолыма домбыра алып шер­темін. Перзентімдей болған екі күй­ім – «Толғау» мен «Қосбасар» да сол қа­си­ет­терден да­ры­ған болса керек.

Шіркін, мұңға, тұңғиыққа, сезімге, ойға толы Қаратаудың ерекше шертпесіне, бү­кіл жан дүниеңді баурайтын, ішіңді, са­наңды түгел билеп алатын, қоңыр қаз­дың дауысындай Қазанғаптың күйлеріне же­тетін әуен бар ма екен?!

Қаратау шертпелерін, Қазанғап күйлерін тыңдаған сайын ылғи ерекше сезімдерге бөленіп, дүниеге қайта туғандай боласың. Бұлардан кейінгі менің қымбатым – Нұрғиса Тілендиев күйлері. Бүгінгі домбырашылардан ерекше бағалайтыным – Шәміл Әбілтаев, Секен Тұрысбеков, Жанғали Жүзбаев, Айгүл Үлкенбаева.

Бүгінгі домбыра кешінде осы өнердің өсіп келе жатқан жас перілерінің талантына тәнті болдық. Ұлттық өнер уни­верситетінің домбыра кафедрасы, оның меңгерушісі Жанғали Жүзбаев ұйымдастырған осы бір тамаша кеште қа­зақ күй өнерінің жеті мектебі түгел жар­қы­рап көрінді. Еділ, Абылғазы, Жұмабек, Батырлан, Ақбота секілді домбырашылар бұл өнердің жыл өткен сайын жайдың жасынындай жарқырай беретінінің, қазақ халқымен бірге жасай беретіндігінің куәсі болды.

Домбырам, тастамаймын қайда

барсам,

Жаныма жүре алмаймын байламасам, –

деп Кенен атам айтқандай, домбыра – қазақты ешқашан шаршатпайтын тұлпар, бөлінбейтін бүтініміз, көктегі рухымыз, жер­дегі тірегіміз, ол  –  біздің жүрегіміз.

Тыңдаушысыз домбыра жетім. Тың­дау­шысы бар домбыра қазақ барда еш­қа­шан жетімсіремейді.

Өкініші, тек бұл жолы да ұлттың тарихымен, рухымен, өнерімен, қобы­зы­мен, домбырасымен ісі жоқ, билік орын­да­ғылардан ешбір пенде болмады. Олар қа­зақтан да, домбырадан да бөлінгелі көп болды.