«Танымдық шығармаларым – өмірімнің бір бөлшегі»

– Жанат Орынбайұлы, қалам­гердің ой-толғауы қы­зыл сөздің қынабына ылғи да сығыла сыйып кете қоюы қи­ын. Жазушы қауымға сырт көз көбіне «кірпияз, күй таң­да­ғыш, әркімнің өзіне ғана тән жа­зу машығы бар» деп баға беріп жа­тады... Ал шабытыңыз кел­ген сәтте өзіңіз қалай жазасыз? 
– Бабына келмей іс басталмайды... Сөз балқытып, шер тол­қытқан кісінің қиял-пырағын қомдап, құлашын кең сермеп жорғалатуы, баптануы, шаттануы қилы-қилы-ақ. Әйгілі америкалық жазушы Эрнест Хемингуэй өз бойына лайықтап арнайы жасатып алған үстелде түрегеп тұрып жазған. Ал татардың мықты ақыны Мұса Жәлел отты жырларын фашизмнің тас қапас түрмесінде жатып-ақ, тасқын селдей төгіп-төгіп тастағаны та­рих­тан мәлім. Өзіміздің төл әдебиетіміздегі қаламгерлердің арасында да жазу сәтіндегі қайталанбас қырларымен дараланатын тұлғалар аз емес. Сірә, күміс қанат шағала шабытты шалқар биікке самғатудың, бап күйттеудің әсері мен аңсары сәй­гүліктің аламан бәйгенің ал­дында делебесі қозып, дес бер­мейтін құйын-күйіне ұқсап кетсе керек-ті. Айтулы қаламгер Ғабит Мүсірепов өз қолымен мұн­таздай етіп ұшталған он­шақты қарындашты алма-кезек ауыстырып отырып жазады екен. Сұңғыла суреткер Мұхтар Мағауин белгілі шығармаларын баяғыда антикварға айналған №11 оқушы қаламұшын сия сауыт­қа малып жазғанын біреу білсе, көбіміз біле бермеуіміз мүм­кін-ау. Марқұм Дүкенбай Дос­жанның жазу машығы мүлде қызық. Ол өзінің көркем туындыларын кілемнің үстіне етбетінен жата қалып, бұрқыратып төпелеп, төге берген. Сондай-ақ, кейбір жазушылар тек түн баласымен ғана сырласып, ақ қағазға ой-тұнығын қою қараңғылық құшағында көсіле отырып түсіруді сүйген. Ал мен өз дүниелеріме жұмыстан қолым қалт еткенде, сенбі-жек­сенбі күндері, көбіне еңбек демалыстарында көңіл бөлдім.
– Жазушы Жанат Елшібекті әуелі жұртқа танытқан респуб­ли­калық басылымдарда жа­рық көрген мақалалары емес пе еді?
– Иә, журналист пен жазушы­ның өмірі көпшіліктің көз алдында өтетіні рас. Күнделікті немен шұғылданып, нені қаузай жазып жүргеніңді қалт жібермей қадағалап отыратын олардан сырыңды ешқашан жасырып қала алмайсыз. Қолына түскен басылымдағы дүниелеріңді оқып сұрыптайды да жүрегінің тү­біндегі аңсарлы сезіммен үн­десе алатын дүние ұсынсаң ға­на жазғандарыңды жайдары қа­былдап, өздері-ақ іздеп тауып оқитын оқырман көбейеді. Әлеуметпен сондай алыс-беріс орнатқан кісі қашанда сол сенім-сертке селкеу түсірмеуге жатпай-тұрмай тер төгеді... Ашығы айтылмаса, алқымыңда ақиқат тұншығады, ал бұл тұрғыда журналистиканың қадір-қасиетін көтеру үшін қазір оған жаңаша көз­қараспен қарау керек деп есептеймін. Шіркін-ай, сонау 60-жылдары, тіпті бертіндегі 80-жылдардың өзінде романтиканы сүйетін жастар ғана жан-жақтан журналист болуды армандап Алматыға ат басын бұратын. 
Менің жастық шағымның сол кезеңмен тұспа-тұс кел­геніне қуанамын. Жур­налистері емін-еркін жор­ғалата жазатын «Лениншіл жас» газетінің қабырғасында он жылға жуық табан аудармай жұ­мыс іс­те­дім. Оқу бітірмей тұр­ғаным­да шы­ғармашылық ортаға қа­был­даған тұңғыш ре­дакторым – қазақтың қара сө­зіне дес бермеген Шер­хан Мұртаза ағаның кәсіби мектебінен өтудің өзі бақыт емес пе? Балапан қанаттардың нағыз бапкері атанған Сейдахмет Бердіқұловтың сырбаздық сырына толы дүниелеріне мектепте оқып жүрген шағымнан қанық болғандықтан, ол кісіні өзімнің тырнақалды туындыларымның ұстазы ретінде жоғары баға­ладым. Жиырма жылдан соң Шер-ағамызбен «СҚ»-да («Егемен Қазақстан») қайта табыстырған тағдырыма мың да бір шүкір. Ал қатарынан үш жыл бойы «құда» түсе жүріп «Егемен Қазақстанға» қыз­метке қабылдаған Сапар Бай­жанов ағамыздың кәсіби шеберлікті шыңдаудағы машық-мақамы мүлде бөлек өнеге-тін. 
– Күнделікті газеттің қара жұ­мысымен айналысып жүр­генде жазушы шығар­машылықтан қол үзіп қалады деген пікірді жиі естиміз. Ал сіз осыншама мол дүниені қай уақытта жүріп жазып үлгер­генсіз?
– Баяғыда «Лениншіл жас» газетінде Оралхан Бөкей мен Марат Қабанбайлардың: «Нағыз жазушы болуды армандайтындар ұзақ уақыт босқа газетте отырып қалмауы керек» деп айтқанына қазір ойланып мән берсек, қалам­герлердің бұл қағиданы қайта-қайта елжірей еске салып отыруларында үлкен гәп бар екен. Қайсыбір қаламгердің болсын бүкіл ғұмырын газеттің қара жұмысы жеп қоятыны, таптаурын тіршілікке бой алдыртаты­ны рас-ау. Таза әдеби тіл мен газеттік тілді салыстыруға бола ма? Жоқ-ә, әрине. Сондай ішкі қай­шылықтарға қарамастан, ой сарынын шаң-тозаңға ұрын­дырмайтын, Сөз-Ананың ақ сүтіне адалдар қай шығарманы қолға аларда да әркез мәйін тілдің мәресіне жете жығылуға тырысып бақты. Академик Зейнолла Қабдолов ағамыздың: «Әдебиет – ардың ісі» қағидасын қалтарыста қалдырмады. Мәселе көп, аз жазғанда емес, әңгіме аз болса да айтқаның аяқсыз қалмай, алтынға бағаланып, арманға қанат қақтырса, кеудеге үміт жақ­тырса, сөз сөлінің құдіреті дегеніңіз міне, сол емес пе?
Әдебиеттің ауыр арбасын мен қалай сүйредім, қай тұста тарықтым, қай құзда жабықтым, мұның бүкіл қыр-сыры жазба­ларымның тамырындағы бүл­кілден білінеді. Тіпті, әдеби сын­ның өзі шығарманы толықтай зерттеп, талдап тастайды деу қиын. Ол тек туындының көр­кем­­дігіне, оқиғаның баянда­луына бойлап, болжамды борышын ақтап шығар-ау, бірақ жазушының соны жазып отыр­ған­дағы жүрек қағысын, әрекетті ба­ғысын, уақыттың ағы­сын айна-қатесіз ашып береді деу қиын. Өйт­кені, туындыны барлық адам­ның бірдей қабылдауы шарт емес...
– Осы аралықта қанша кітабы­ңыз жарық көрді?
– Газеттің күнделікті қар­ба­лас шаруасын атқара жүр­генде дүниеге келген рухани сан­дығымыздың түбіндегі «Сту­денттік меридиандар», «Сен білесің бе?», «Алтын ұя», «Атамекен», «Қарлығаш», «Жо­ғал­ған теңіз», «Зерек», «Ша­ғалалар жылай ма осы?», «Мың бір қызық», «Қош бол, теңіз», «Та­ным», «Уақыт – сынап», «Тағ­дыр желі», «Сырлы әлем», «Түсімде көрген кітап», т.б. пуб­ли­цистикалық, танымдық, көр­кем-әдеби кітаптарды қосқанда, оқыр­манға олжа жетерлік.
– Сіздің сөзжұмбақтары­ңызды шешу энциклопедиялық білімі бар адамның ғана қолы­нан келеді. Мұнымен қазір де айналысасыз ба? Осы ке­йінгі ұрпақ «Чайнворд», «Ре­бус», «Сканворд» сынды өнер түр­лерін біле ме екен? 
– Осы уақытқа дейінгі кроссвордтарымды санасам 2000-нан асып жығылады. Түрлері жиырма шақты. Олар криптограмма, анаграмма, пиктограмма, шарада, стрелкограмма, сөзтізбек, метаграмма сияқты кісінің пси­хологиялық, логикалық ойлау қабілеті мен сана-сезімін ширататын, шыңдайтын ой-жұм­бақтардан тұрады... Біріншіден, адам өзінің біліктілік деңгейін айқындауға, екіншіден, табан­дылық пен төзімділікке баулып, мидың бұлшық еттерінің буылып қалмауына қажет құрал. Ұзақ жолға сапарлап шыға қалсаңыз көліктерде, вокзалдарда әлі де кроссворд, сканворд жарияланған газеттерге шұқшиған жолаушы­ларды кезіктіресіз. Демек, ха­лық­қа керек. 
Рас, қазіргі элек­трониканың күрт дамыған дәуі­рінде бәрі баяғы күйінде өзгермей қала береді деу қиын. Екіні екіге көбейткенде қанша болатынын білу үшін ұялы теле­фонның көмегіне жүгінуге мәжбүр қазіргі ұрпақтың бос уақытын әлеуметтік желі ұрлап жатыр. Дүние жүзінің ғалымдары адамзатқа мұнан келетін сұмдық қауіп-қатерді ескертіп дабыл қа­ғуда-ақ. Уоррен Баффетке ақыл­ды болу үшін не істеу керек деп сұрақ қойғанда, Баффет: «Күніне 500 бет кітап оқу керек», –деген екен. 500 болмаса да жас жеткіншекке күніне бес бет кітап оқыта алып жүрміз бе? Сол шетеліңізде танымдық кітаптар сериялап шығатын кө­рінеді. Сонау бір жылдарда «Сен білесің бе?», «Зерек», «Мың бір қызық», «Таным» тәрізді тәрбиелік мәні зор кітаптар мек­тептің негізгі оқулықтарына қо­сымша әдебиеттер ретінде пайдаланылатын. Өкінішке қарай, сон­дағы танымдық дүниелерге ол жақтан селт еткен жан табылмағандықтан, кейін ақыры аяқсыз қалды. Өкінішті, әрине... Танымдық жинақтарымды мектеп оқушыларының талай рет табандарынан тозып іздегенін білемін. Дегенмен де, КСРО-дағы тұңғыш алып сөзжұмбақты құрастырушы, Қазақстандағы ең үлкен сканвордтың авторы ретінде бұларды жәй хобби үшін жасағаным жоқ, өмірімнің бөлшегі, өнерім деп бағаладым.
– Көптеген белгілі тұлғалар­мен, қаламгерлермен сырлас, қыз­меттес болдыңыз. Сіздің елеу­лі оқиғаларды қойын дәп­теріңізге түртіп жүреті­ніңіз­ді, әріп­тестеріңіздің сондай та­ма­ша сәттерін шетінен шығар­ма­шылығыңызға арқау етке­ні­ңізді білеміз. Жалпы, күнделік жазуыңыздың себебі неде? 
– Қара сөздің қасиетін қадір­леген жазушы ағайын қоғамның толғағы мен мұң-мұқтажын, өзекжарды өткір ойларын қойын дәптерлеріне жазып қоймаса, көшкен құмның астында қымбат мұралар көмескі тартып қала береді. Менің «Уақыт – сынап» кітабымдағы жазбалар сондай естеліктер негізінде дүниеге келген болатын. Жүрек қылын шертер, сағыныш-мұң сайын даланың сағымындай көлбеп санаңа қайта оралар шат-шадыман шақтар мен қас-қағымдық үлкенді-кішілі оқиғалар, жадыңда ұзақ жаңғырар әсерлер хақында ой түю қадым заманнан бері келе жатқан ғажайып ғадет. Күнделік өміріңіздің ең маңызды сәттерінің детальдарын жадыңызда жаңғыртады. Кейде бір жыл бұрын дәл осы сәтте, тап сол жерде қандай маңызды оқиға орын алғанын, кіммен әңгіме­лескеніңді, бұл күні не жа­зғаныңды, уақыт дидарын есіңіз­ге түсіре алмай қиналасыз... Ойдағыны күнделікті қағазға түсіру арқылы адамның жаны рухтанады. Бұл тіршіліктің ұсақ-түйек күйзелісінен, теріс эмоциялардан қорғайды. Өмірдегі басты мақсатыңыздан ауытқымауға көмектеседі. Күнделіктен жазу­шылығыма рухани азық таптым. Өзің куә болған жайттарды қаз-қалпында баяндап тізу, я болмаса аптығы басылмай тұр­ғанда шамырқанған шумақ ойларды тау сілеміндей бедерлеу қандай ғажап! Жақұт жыр әйтеуір бірде ішті жарып шықпай қоймайтыны сияқты ой-тұздық та іңірдің іргесінде іркіліп жата бермейді. Жал-құйрықтай тарап, майдан қыл айырғандай мәнерлеп, болмаса майдаламай маңғаз мақаммен жетелі сөз бен ардалы ойды алқа-қотан көпшіліктің алдына жас­қанбай жайып салу үлкен өнер десек те, алдымен ол – ардың ісі-ау!
– Осы тұста күнделігіңіздегі сондай оқиғаның бір әсерлісін баяндап беруіңіздің орайы келіп тұрған тәрізді-ау?
− «Әр ұжым үшін есте қалар ерекше күн болады. Міне, бү­гін сондай маңызды да тарихи күн! 18 маусым 1991 жыл. Газет аты өзгерді. 54 жыл бойы «Социалистік Қазақстан» болып шығып келе жатқан газетіміз «Егеменді Қазақстан» деген жаңа атпен жарық көріп отыр. Өмір-бақи «СҚ»-ның шекесінде тұратындай көрінетін девизі – ұрансөзі «Барлық елдердің пролетарлары, бірігіңдер!» орнына қорғасыннан құйылған «Егемен болмай – ел болмас!» шақыруы орнады. «Егеменді Қазақстанның» №139 – тұңғыш нөмірінің ұрансөзі айбарлана айғайлап тұр: «Азаттық. Теңдік. Туыстық!» деп жазып қойған естелігім көзіме оттай шалынды.
«...Ел еңсесін көтерген демократия дүмпуі 70 жыл бойы партияның қолшоқпары болып келген сықиған «СҚ»-ға да жеткен. Әсіресе, соны сілкініс, бұлғақ мінез газет басына еменнің қар­сы біткен иір бұтағындай Шер­­хан Мұртаза отырған сәт­­тен айрықша байқалды... Шұ­­бар­ланып кеткен елді мекен, жер-су атаулары жөнінде жү­рексінбей-ақ «Жеріңнің аты – елің­нің хаты» деген айдармен мәсел­ені бүйірден қойды. «Ов», «ев» қамытынан құтқарған да, «Алтын-күмістің үстінде отырсаң да, өз қолың өз аузыңа жетпейді» деп дабылдатқан да, «Кіші 37» емес пе?» деп бүкіл елді елең еткіз­ген де – өзіміздің Шерағаң. Газет рейт­ингін көтерген мұндай ма­те­риалдарды ондап санауға болады...
Толғағы жеткен проблеманы ұжым назарына алып шыққан бас редакторымыз Шерхан Мұртаза:
– Қашанғы «социалистік» болып жүре береміз. Газетіміздің атын өзгертуіміз керек. Кәне, қай­сы­ңыз­да қандай ой бар? Ортаға салайық. Ақыл­да­сайық. Мәселен-ки, мен «Азат Қа­зақстан» атауын ұсы­нар едім. Әрине, жүрегім сезеді. Саяси Бюро өткізбейді. Сөйтсе де «Торғайдан қорық­қан тары екпейді» демекші...
– «Азат Қазақстан». Тамаша екен! Орталық комитетке ұсынып көрейік, – деді тілшілер бөлімінің меңгерушісі Кеңесхан Зәкен бө­гел­местен. 
– «Қазақстан» деп атасақ қалай болар екен, – деді бас редак­тордың бірінші орынбасары Ер­жұман Смайыл өз пікірін дәлелдеп. 
– «Егеменді Қазақстан», немесе «Қазақ елі...».
Тұс-тұстан айтылған ұсыныс­тар, қолдаулар ортақ арнаға құйыл­ған...», деп жалғасатын ес­те­лік газеттің атын өзгертуге атса­­лысқан тұлғалардың сондағы қай­раткерлік бейнесін есімнен ешқашан өшірмейді. 
– Өзіңізді әріптестеріңіз кәнігі журналист ретінде құрмет тұтады. Газетте жарық көрген ең алғашқы мақалаңыз есіңізде ме?
– Республикалық «Қазақстан пионері» газетінде (қазіргі «Ұлан») алғашқы хабарым жарық көр­генде бойымды алапат бір қуаныш кернеп, жүрегім жарыла қуанғаным-ай. Алтыншы-жетінші сыныпта оқитын кезім-тін. Бар-жоғы он-ақ жолдық «Пионерлерге риза» деп аталатын бұл ақпарат менің сәби көңілімді сол заматта-ақ көкке ұшырып әкетті. Мақала жазуға ең алғаш мені талаптандырған анам болатын. Шағын ауылдық кітапханадан кітап жаздырып оқып жүргенімді аңғарған ол бірде маған үлкен үмітпен: «...Көрген-білген нәрселеріңнің бәрін қағазға түсіріп үйрен. Күн­делік жазудан баста. Өзіңнің мектебің, достарың, ауылдың жақсы жаңалықтары туралы жалықпай жаза бер, сонда бірте-бірте қаламың ұшталады, ойың ширығады. Түбі сенен өскенде үлкен жазушы шығады», деп қайрап қойды. Сөйтіп, мен анам­ның осы сөзінен кейін біржола жазуға көштім. Ауылдағы жылт еткен жаңалықты қалт жібер­мей, кішкентай достарым мен балықшылар өмірінен өздігімше сыр толғап газетке жолдап тұрдым. Ара-тұра мақалаларым жарқ ете қалады. Осы жазбам арқылы танымал адамға айналып кеткендей еңселенемін. Төбем көкке жеткендей мәз боламын. Көп ұзамай балалар басылымында достық тақыры­бына арнап жасаған екі ребусым жарық көрді. Содан бергі өмірлік өзегіме айналған танымдық ойындарымның басын біріктірсем, бұлар 4-5 томды қапысыз толтырады екен-ау. «Қазақстан пионері» газетінің шағын кітапханасын жеңіп алдым. Мені бұл жеңісім қанатымды жаза түсуге талпындырды. Енді ойларым түйдектеліп мөлтек әңгімелерге, суреттемелерге, очерк­тер мен этюдтерге айналды. «Лениншіл жас», «Қазақстан мұға­лімі», «Жетісу», «Спорт», «Қазақ әдебиеті», «Ара», «Бал­дырған», «Білім және еңбек», т.б. газет-журналдардан көріне бастадым. 
...Ұлан-байтақ даламыздың түкпір-түкпірінен аптасына ондаған хат алатынмын. Өзім қатарлы жастардың хаттарына табанда жауап жазып жіберемін. Тіпті олардан хат кешіксе, жа­бы­ғатын шіркін жастық дәурен-ай десеңші. Көзімнің қара­шығындай сақтаған сол хаттарды жинағанымда екі шабадан толды. Кейін Қостанайдан, ауыл шаруашылығы жұмысынан оралғанымызда жатақхананың жүк қоймасына тапсырып кеткен жерінен сол қазынамды жоғал­тып алдым. Бірақ хат кеткенмен, достар қалды. Олардың біразымен студенттік шақты қа­тар өткізсек, кейбірімен кейін бір­ге жұмыс істедік. Олар – қа­рымды қаламгерлер Жақау Дәу­ренбеков, Ырым Кенен­баев, Қай­сар Әлім, Дәулет Иса­­беков, Сәлім Меңдібаев, Әнуар Қырбасов, Мінәжадин Сермағамбетов, т.б. 
– Кіндік қаныңыз тамған туған аулыңызға ат басын жиі бұрып тұрасыз ба? Бір эс­сеңізде: «Жанарымда мөлтіл­деген суреттер әуезді ән салып тұрғандай» деп суреттегеніңіз есімізде. 
– Туып-өскен Қараталым оттан да ыстық жаныма. «Ұшар басын сеңгір-сеңгір таулардан алып, тыпыршыған асаудай ілге­рі асыққан ақ көбік жалды толқындары сонау қиырда шалқыған көгілдір Балқашын құшырлана сүйіп барып тыншиды. Күндіз- күміс, түнде алтын боп ағатын ұлан жолында талайдың шөлін басып, талай жердің нәрін ашып, талай-талай құт-берекелі бел-белестерді басып өтеді. Қос жағалауын оқалы тондай көмкерген жыныс тоғай, нілдей тұнған көк-жасыл ну мен толқындардың майда лебімен-ақ дір-дір етер балқұрақтардың сыбдыры құс базарының думанына ұласып, ғажайып күйге бөлері сөзсіз. Үлкен өмірдің жұлынындай, мәңгі тіршіліктің қан тамырындай тартылған Қараталымның лүпілі мен сыңғырлап күлген керім келбетін де жүрек шіркін, жазбай көреді-ау. Иә, мен су­ретші емеспін. Сөйтсе-дағы қи­сапсыз бояуға шомылған кіндік қаным тамған туған жерімнің, бұлғақтап өскен, өбектей өнген өлкемнің ажарын сұйылтпай, тамаша картинасын санамда өзімше кескіндеймін» деп толғаппын «Менің Қараталым» эссемде. Қайда жүрсем де осы сурет көз алдымда тұрады. Көкжиекпен астасқан осы бір әсем картинаға көк майсалы көктемде тап болған шығармын, сірә. Атамекен полотносын сұқтана айшықтауым, көңілімнің көркем күмбіріне бөлеуім мұнымен шектелмек емес. Шағаласы шаңқылдаған көгілдір Балқашымның сыңсыған қамысы мен балауса бал құрағы, бүкіл маңайын сырлы үнге бөлеген алуан нақышты бояуы талай әңгімеге арқау етілді. 
«Кеудесі Көксу болғанда,
Қаратал мынау сағасы.
Жетісу деп атаған,
Үш Арыстың баласы.
Маған салсаң, Есеке,
Болар деп тұрмын халқымның.
Құт-береке панасы», – деп көмейіне сөздің балы тұнған Балпық би бабамыз жырға қосқан қасиетті Қараталдың бойында, барақатты Балқаштың жағасында туып-өскен маған да аяулы алтын бесігім анамдай асыл, әкемдей асқақ. Атамекенім аталмай кеткен туындым жоқ. Ойыма тамызықты мен де өскен ортамнан, тамырымнан таптым. Ауылдың жұпар ауасы мен кәусар бұлағына ем жете ме, шіркін! Сондықтан туған жерге жиі соғамын. 
– Әңгімеңізге рахмет.
Әңгімелескен 
Қарашаш ТОҚСАНБАЙ,
«Егемен Қазақстан»