Ақтөбе жасыл қала атана ала ма?

Егер Ақтөбе қаласы жасыл желекке орана алмай дәл осы шаң-тозаң басқан күй­інде қала берсе оның болашағының ке­мел де, келісті бола қоюы екіталай екеніне шек келтіру қиын-ақ. Әрине, қа­ланы көгалдандыру жөнінде қолға алын­ған жұмыстар жоқ десек, шындыққа қи­я­нат түсіріп алармыз. Жоқ емес, бар. Алай­да, бұл істің тым мардымсыз, болмашы екені де көрер көзге айқын көрініп тұр. Сон­дықтан да, мұндағы қоршаған ортаның «өк­песі іспеттес» жасыл желектің жай-кү­йі мен жағдайы өте аянышты көрінеді.
Осындайда Абай атамыздың: «Мен көр­дім ұзын қайың құлағанын, Бас ұрып қара жерге сұлағанын. Жапырағы сар­ғай­ып өлімсіреп, Байғұстың кім тыңдайды жылағанын» деген трагедиялық тұрғыдағы өлең жолдары еріксіз еске түседі. Біз осы ма­териалды газет өндірісіне әзірлеу ба­ры­сын­да бірінші кезекте Ақтөбеде ағаш­ шағын гүл алаңдары мен бақ­тары не­ге тапшы деген басы ашық сау­алға жау­ап іздеуге тырыстық. Әрі із­де­ген­і­мізді таптық та. Мұндай көңілсіз кө­рі­­ніс­тің орын алуының бірінші себебі − облыс орталығында көгалдандыру мә­се­лелерімен айналысатын арнайы маман­дан­дырылған кәсіпорынның болмауы десек қателесе қоймаспыз. Соның салдарынан мемлекеттік сатып алу конкурстарында кез келген көлденең көк атты аталған іс­ке қатысты жұмыстарды ұтып ала береді екен. Мұнымен іс оңға баса ала ма? 
Оның үстіне, мемлекеттік сатып алу кон­курстары өткенше көктем шығып, жаз өтіп кетеді екен. Сонда мұнда не үміт, не қайыр? Сондай-ақ, қала бюджетінен көгал­дандыруға бөлінетін қаржы мөл­ше­рі­нің аздығы да қолды еріксіз байлап та­с­тағандай күй кештіретінін білдік. Сон­дықтан, Ақтөбе қаласын жасыл желек­ке айналдыру мәселелері таяудағы кезде өндірістік және кешендік көзқарас тұр­ғы­сынан қолға алынуы қажеттігі айқын кө­рінеді. Әйтпесе, жаз кездерінде қала ау­мағын шаң-тозаңы мен бораны басып қал­масына ешкім кепілдік бере алмайды. 
Тағы бір көзіміз жеткен жайт − облыс орталығы аумағында кәдімгі қара­ағаш­тан өзге тал-терек түрлерінің кезде­се бермейтіні. Рас қараағаш шөл мен құр­ғақ­шылықа төзімді, оған төтеп бере ала­ды. Алайда, биолог-ғалымдардың тұжы­рым­дауынша қара ағаштан тарайтын оттегі мөлшері екпенің өзге түрлерімен салыс­тыр­ғанда мүлдем аз көрінеді. Ақтөбе об­лыстық табиғи ресурстар және табиғат пай­далануды реттеу басқармасынан алын­ған деректер бүгінгі күні қараағаш ек­пелерінің басым бөлігі қорғаныштық қа­білетінен айырылғанын көрсетеді. Мұндай теріс құбылыстың орын алуының басты себебі, оның биологиялық жасының асып кеткенінде көрінеді.
Нақты мәліметке сүйенсек, қара­ағаш екпесінің 70 пайызының отыр­ғы­зыл­ғанына елу жылдан асып кетіпті. Оның үс­тіне, «Мұртқа өкпелеп жүргенде са­қал шық­ты» дегендей соңғы кезде қара­ағаш­тар зиянкестердің тигізген зардабынан да ші­ріп, қурап бара жатқаны белгілі болып отыр. Әсіресе, ильмалық жапырақ жегіш де­ген пәле оның түбіне жетіп тынатын тү­рі бар екен. 
Ал ағаштарды сауықтырып ретке кел­ті­ріп тұратын мамандардың жетіспеуі, за­манауи ағаш отырғызу тәсілдерінің қол­данылмауы, ең бастысы − өңірде агро­биологиялық ғылымды дамытуға ти­істі деңгейде көңіл бөлінбей қалғаны оның мүшкіл күйін одан әрі нашарлатып жібергендей. Соның салдарынан өз­ге ағаш түрлерін жергілікті климаттық жағ­дайларға бейімдеу мен жерсіндіру мә­селелері де өз деңгейінде жүргізілмей жүр деуге болады. 
Рас, жоғарыда аталған басқарма бас­шы­сы Нұржан Аққұлдың мәлімдеуінше, об­­лыс орталығын көгалдандырудың іс-шаралар жоспары жасақталған. Әрі жо­ға­рыдағы тиісті өкілетті органдармен ке­лі­сілген. Соған сәйкес қала аумағына отыр­­ғызылатын көшеттердің түрлері мен көлемін ұлғайту белгіленген. Әри­не, жүзеге асатын болса, бұл жақсы жо­ба болмақ. Сонымен бірге, өңірдегі орман тәлімбақтарында өсірілетін екпе ағаш­тардың түрлерінде түрлендіру мәселесі ой­ластырылыпты. Қазіргі кезде кө­шет­тер­дің біраз бөлігі өзге аймақтардан жет­кізіліп жүрген жағдайда мұның өзі де игі істің бастауы болып қалар еді. 
Ендігі кезекте әңгімеміздің басында айтылғандай облыс орталығындағы тал-теректер неге аласа деген сауал төр­кі­ніне бойлап көрсек бұған да жауап тап­қандай болдық. Журналистік зерттеу барысында ағаштардың аласалығы физикалық-географиялық және кли­мат­тық жағдайларға байланысты болып шық­ты. Бір сөзбен айтқанда, аталған фак­тордың ағаштардың көкке бой созуына оң әсерінен гөрі теріс ықпалы молырақ болып шыққаны өкінішті-ақ. Топырақтың гидро­гео­логиялық жағдайы жөнінде қолда бар де­ректер де осы ұғымнан қашық кетпейді. Ең бастысы − көңілге жағымды әсер туғы­за алмайтын осындай жайттардың әсері­нен отырғызылған көшеттердің бі­тімі мен сүректің техникалық жай-күйі тө­мендеп сала береді екен. Оған қоса, қала аумағындағы ауаның таза болмауы, кө­лік­тердің көбеюінен пайда болатын көмірқышқыл газы мөлшерінің ұлғаюы да жағымсыз экологиялық әсерді ұлғайта түседі.
Тағы бір жайт − қаланың жерасты ұң­ғымалары тал-теректерді қажетті дең­гейдегі сумен қамтуға сәйкес келмейді. Мұндай жағдайда облыс орталығындағы Ақтөбе су қоймасының суын аса тиімді түрде пайдалану қажеттілігі туындайды. Әйтеуір, көңілге бір медеу тұтарлығы, осы қоймадан сазды және песчанка су тапқыштарын салу ісі қолға алыныпты. Аталған жоба Ақтөбе қаласындағы жасыл желектің жағдайын жақсартуға оң септігін тигізетініне сенім артқымыз келеді. 
Облыс орталығындағы экологиялық аху­алды сауықтырудың басты жолда­ры­ның бірі оның айналасын жасыл белдеу­мен көмкеру болмақ. Оны құру бойын­ша бүгінгі күні мың гектар алқапқа зерт­теу жұмыстарын жүргізу қолға алын­ған. Қазір соның арасынан орман өсі­­ру­ге қолайлы деп табылған 2000 гек­та­р­­дан астам алқап анықталған. Бұл іс Ақтөбе қаласының қорғаныштық-рек­реациялық жасыл аймағын құру жо­ба­сы­ның бастауы болып отыр. Соған сай екі жыл­дық қара пар әдісімен жер әзірлеу жұ­мыс­та­ры жүргізілуде. Аталған жобаны үш кез­ең аралығында аяқтау ұйғарылған. Сон­дай-ақ, алғашқы орман отырғызу жұ­­мыстары 2019 жылы басталады деп күтілуде. Бүгінгі басталған жер дайындау жұ­мыстары осы үлкен істің қарлығаш-қа­дамы деп санаймыз. 
Міне, осындай істер нәтижелі болған жағ­дайда ғана Ақтөбе жасыл қала атана алар еді деген ой келеді. Ал бүгінгі ма­те­риалымызға өзек болған мәселелер жер­­гілікті атқарушы органдар мен тұрғ­ын­­дардың назарына ілігіп жатса, ойға ал­ған мақсатымыздың орындалғаны. Бұл ара­­да, тұрғындарға екпін түсіріп отырған се­­бебіміз, әрбір отбасы өз үйінің ай­на­ла­­с­ына ағаш отырғызуға көңіл қойса, Ақ­төбенің жасыл қалаға айналу үрдірісі сол­ғұрлым тезірек болар еді-ау деген ой еді.

Темір ҚҰСАЙЫН,

«Егемен Қазақстан»

АҚТӨБЕ