Эволюциялық жолмен жүзеге асты

Еліміздің мемлекеттік егемендігі туралы Декларацияның, Қазақстан Президенті лауазымын тағайындау туралы Заңның, Азаматтық туралы, Мемлекеттік тәуелсіздік туралы, Тіл туралы заңдарды жазуға және қабылдануына тікелей араласты. Айтулы тұлғадан  Ата Заңымыздың қабылдануына да қатысты пікірін білген едік. 

– Сұлтан Сартайұлы, сіз қоғам­дық-саяcи ортаға қандай жолмен кел­діңіз және осы ортадан өзіңізге не тап­тыңыз?

– Кешегі тоталитарлық жүйеде біз саяси жұмысқа араласамыз деп ойла­ған емеспіз. Өмірдің өзі қақпайлап, осы­ған алып келді. 1989 жылы елімізде демок­ра­тияның жылымық сәулесі пайда болып, сайлаудың жаңа жүйесі қалыптаса бас­тады. Сол кезде мен Қазақстан заң­гер­лер одағының төрағасы болатынмын. Жоғарғы жақтан біздің одаққа алты орын бөлінді. Бөлінген орынға 72 адам үміт­кер ретінде тіркеліпті. Содан топ жарып шыққандардың тізіміне мен де іліктім. Мемлекеттің саяси жұмысына араласуым – елімізде, демократияның, бос­т­андықтың жаңа элементтері пайда бол­ған кезіне келді. Жоғарғы Кеңестің он екінші, он үшінші шақырылуы – біздің парламенттік жүйеміздің ең бір демократияшыл кезеңдерінің бірі болды. Сол кездері құрамы сайдың тасындай іріктелген заңгерлер, экономистер, тарихшылар және саясаткерлер мен әлеуметтанушылар болып тізбектеліп, бір-бірінде жоқ сипатты толықтырып жүр­гендей әсер қалдыратын. Біз осы ке­зеңде тәуелсіз жас мемлекеттің ірге­та­сын қаладық. 

Бірде, мәжіліс жүріп жатқан кезде Елбасына Өзбекстан, Әзербайжан елдері пре­зи­дент­тік басқару формасын орнатты. Біз­ де сол форманы заңдастырайық. Бұл өт­пелі кезеңде өте қажет деген ой тас­тадым. 

Мемлекет басшысы мәжіліс біткен соң: – «Ал, жігіттер, елімізде президенттік басқару жүйесін заңдастыратын заңның жобасын әзірлеңдер» – деді. Біз әзірлеген заң жо­басы республикалық басылымдардың бә­рінде жарияланды, бір айдай жалпы­ха­лықтық талқылаудан өтті.

Заң қабылданар қарсаңында Нұрсұлтан Назарбаев: «Сұлтеке, ертең са­ғат тоғыз жарымда кездесейік» деген ұсыныс айтты. Ертеңіне айтылған мер­зім­де барсам, көңіл күйі жоқ. Себебін жа­сырған жоқ. Өткен түні сағат 3-те ор­та­лықтан Разумовский қоңырау шалып, Горбачевтің президенттік форма туралы заң жобасын күн тәртібінен алып тастауды талап еткенін айтты. 

Мен бұл бізге беріліп тұрған соңғы мүмкіндік екенін, егер тайқып кетсек, Өзбекстан мен Тәжікстанды да Пре­зи­денттік жүйе енгізу туралы заң­да­ры­ның кү­шін жоюға мәжбүр­лей­тінін ашып айттым.

Содан Қазақ КСР Конституциясына өзгерістер енгізу және президенттік бас­қару жүйесі туралы мен әзірлеген баян­да­маны да жұрт ықыласпен қабылдады. Қар­сы шыққан депутаттар «Бұл заңсыз. Пре­зиденттің басқару формасы деген біз­ді бөтен жолға түсіріп кетпей ме? Одақ­та 15 президенттің болуы мүмкін емес» деген уәждерді алға тартты. 

– Тәуелсіздік заңмен бекітілгенде ғана нәрленіп, қуаттанады. Осынау тағ­дыршешті Конституциялық заң­ның қалай қабылданғаны туралы әң­гі­мелесеңіз? Өйткені, оны жүрегінің сия­сына малып жазғандардың бірі сіз... 

– Тәуелсіздік туралы Конституциялық заңның жобасын мен, Еркеш Нұрпейісов, Талғат Донақов үшеуіміз өз бастамамызбен жасап, 1991 жылдың шілде айында Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Президиумына тапсырдық. Бірақ, бұл құжат көпке дейін қараусыз жата берді. Кейбіреулердің «онсыз да тәуелсізбіз ғой, осы заңның қажеті қанша» деген сөздері де құлағымызға жетіп жатты.  

Жоғарғы Кеңес депутаттарының алғаш­қы қарағаны – Егемендік дек­ла­рац­иясының жобасы болды. 3 беттік, 22 баптан тұратын декларацияны бір ай­дай талқыладық, қызу пікірталастар өр­біді. Депутаттар тарапынан қарсылық күш­ті болды. Тек қана басқа ұлт өкілдері қар­сы болды деп біржақты түсінуге бол­майды, олардың ішінде қазақтар да бар еді. Депутаттардың 42 пайызы қа­зақ болатын. Олардың көбі «Кеңестер одағының құрамынан шықсақ, қалай өмір сүреміз, иесіз қаламыз» немесе «Федерация болайық» деген сияқты ойларын айтты, бұл 70 жыл бойғы кеңестік идеологияның ықпалынан шыға қоймағандығымызды, саяси сана-сезім­деріміздің деңгейінің қаншалықты екендігін байқатты.

– Сонда оларға Декларацияның қай бабы ұнамады?

– Кейбір депутаттарға егемендікті жария еткен құжатты қабылдау барысында «Мем­лекеттік тіл – қазақ тілі», «Қазақ ұлты тағдырының жауапкершілігін сезі­не отырып» деп келетін тұжырымдар ұнамады. Сессия кезінде «басқарушы және негізгі күш коммунистік партия болып табылады» деген 6-бапты алып тастау туралы батыл ұсынысқа «қызыл коммунистер» қатты қарсылық көрсетті. Қазақ елінің болашағы үшін аса маңызды құжатты қабылдауды кейінге ысыра бергенді жөн көргендер де болды.

Қазір сол кезең туралы әркім әртүрлі жорамал айтады. «Біреулер біз тәуелді болатын мемлекет қалмағандықтан тәуелсіздік алдық» дейді. Бірақ сол кезде тәуелсіздік декларациясын жариялап, «Біз жас тәуелсіз мемлекет ретінде, кез келген мемлекетпен тең дәрежеде байланысқа шығуға әзірміз» – деп айдай әлем алдында заңмен шегелеу, мөрмен бекіту – заңдылық еді. Мені саясатқа алып келген соқпақ сол кезеңнен басталып, өмірімнің жұлдызды сәті де сол соқ­пақпен тоғысыпты. Сол кездерді қазір сағынышпен еске аламын. 

– «1993 жылғы Конституция – ымы­ра­шылдық (компромистік) Кон­ституциясы болды. Сол тұстағы қаз­ақ­­стандық қоғам «демократиялық ма­сайрау», «бостандық пен тәуел­сіз­діктен масайрау» көңіл күйін кешуде еді» деген пікір бар. 

– Бір қоғамдық құрылыстан екін­ші­сі­не көшу эволюциялық жолмен жүзеге ас­ты, бірақ бұл процесс өз орнынан айырылғалы тұрған консервативтік күштердің қарсылығынсыз өткен жоқ. Конституцияны қабылдау кезінде көшелерге танкілер шыққан Ресейдегідей ашық сипат алмағанымен, әртүрлі бағыттағы блоктардың қасарысуы көз­ге ұрып тұрды. Президентіміз Н.Назарбаевтың тұжырымдауынша, Қазақ­стан Республикасының 1993 жыл­ғы Конституциясы ымырашылдық (ком­промистік) Конституциясы болды. Сол тұстағы қазақстандық қоғамға «де­мократиялық масайрау» керегі жоқ еді. Қос азаматтық мәселелері, эт­нос­тық мүдделері саяси саудаға са­лынды. Осындай келеңсіздіктер қо­ғам дамуының ырғағына сызат түсіре бастағаны мәлім.

– 1995 жылғы Конституцияны қа­былдаудың себебі туралы айты­ңыз­шы...

– 1993 жылғы Конституция бойынша жерге жекеменшікке жол берілмейтін. Алайда, тәжірибе көрсеткеніндей, жерді жеке­меншікке бермейінше, толыққанды нарықтық қатынастарды дамыту мүмкін емес. Шын мәніне келгенде, өздерінің мен­шігіне кепілдік берілмейінше отан­дық өндірісшілеріміз де, шетелдік инвес­торлар да түпкілікті тәуекелдікке бара алмайды. Жағдаятты басқа арнаға бұру ұмтылыстары байқалды. Қоғамда өріс ала бас­таған жіктену тұрақтылыққа, баян­дылыққа қауіп төндірді. Сондықтан, жа­ңа Конституция қабылдау керек болды. 

– Тәуелсіздіктен кейінгі уақыттың динамикасы туралы не айтар едіңіз?

– Біз тоталитарлық жүйеден шықтық. Барлық мәселені тәуелсіздіктің алғашқы жыл­дарында шешіп тастау, солай деп та­лап ету мүмкін емес. Оны шешу үшін уақыт керек. Өткен уақытта саяси, экономикалық, әлеуметтік жағ­дай­лардың іргетасын қалап, жұртшы­лық­тың қажеттіліктеріне мойын бұра бас­тадық. ТМД бойынша көш басында жүр­генімізді бірқатар мемлекеттер мой­ын­дап отыр. Ел байлығын еселеу үшін өндірісімізді, халыққа қажетті тауарларды шығаратын технологияларға қол жеткізу керек.

– Әңгімеңізге рахмет.

Әңгімелескен 
Гүлбаршын САБАЕВА,
журналист