Жуырда Микробиология және вирусология институтының ғалымдары көпжылдық ғылыми зерттеу нәтижесінде зең ауруына қарсы қолданылатын «Розеофунгин-АС» атты табиғи антибиотикті өндіріске енгізді. Өйткені микоз инфекцияларының деңгейі жылдан жылға ұлғайып келеді. 400-ден астам микроскопиялық түрі бар бұл аурудан бүгінде әлем халқының бестен бір бөлігі зардап шегіп отыр. Ал елімізде ересек адамдардың төрттен бір бөлігі терінің микоз ауруларын жұқтырған екен. Бұл инфекцияға жұртшылық көп жиналатын жерлердегі адамдар, шұғыл әскери қызмет сарбаздары, ыстық климатты аймақтардың тұрғындары тез шалдығады. Әдетте зең ауруымен ауырған адамдардың көбі өз бетімен емделуге тырысады. Соның салдарынан дәрігерлер инфекция таралуының нақты көрсеткішін анықтайтын статистикалық есеп жүргізу мүмкін еместігін айтады. «Vi-ORTIS» компаниясы жүргізген маркетингтік зерттеулерге сүйенсек, 2016 жылы Қазақстанда зең ауруларына қарсы сатылған дәрілердің саны 1 384 823 қаптама болса (2,113 млрд теңге), ал 2017 жылы қаңтардан мамыр айына дейінгі аралықта 617 776 қаптаманы (925,3 млн теңге) құрапты. Бұл дәрілердің барлығы дерлік сырттан әкелінген, ал отандық препараттардың үлесі 3 пайыз ғана.
Мемлекет басшысы биылғы Жолдауында еліміздегі дәрі-дәрмек бағасын реттеуді тапсырған болатын. Ең күрделі мәселенің біріне айналған дәрі-дәрмек бағасының ала-құлалығы мен шамадан тыс қымбаттығы жұртшылықты алаңдататыны рас. Осы орайда отандық фармацевтиканың өндірістік секторын құру мәселесіне үңіліп көрген едік. Бұл – жоғары технологияны қажет ететін және қымбатқа түсетін күрделі сала. Сондықтан да болар қазақстандық фармацевтика өндірісінің 60 пайызы, ал дәрі-дәрмектің 95 пайызы сырттан жеткізіледі, яғни шетелдік валютамен алынған шикізаттан жасалады. Қазақстанда фармацевтикалық дәрілерді шығаратын үлкенді-кішілі 79 компания жұмыс істесе, оның 90 пайызы ең ірі 6 зауыттың, атап айтқанда, «Химфарм» АҚ, «СП Глобалфарм», «Нобел АФФ» АҚ, «Ромат», «Hуp-май фарм» ЖШС, Қарағанды фармацевтикалық кешені секілді кәсіпорындар үлесіне тиесілі. Бұл фармөндірушілердің басым бөлігі импорттық шикізат негізінде қарапайым дәрілік заттар – антисептиктер, галенді препараттар (өсімдіктердің спирттік экстрактары, қайнатпалар, тұнбалар), дженериктер (арзан шикізаттар) шығарумен айналысады. Демек, отандық түпнұсқалық дәрілік заттар шығарылмайды. Бәсекеге қабілеті төмен отандық препараттар тұтынушылардың 10-12 пайызын ғана қамтамасыз ете алады. Бұл Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы ұсынған көрсеткіштен екі есе төмен. Яғни, сыртқы фармацевтикалық өнімге тәуелділікті азайту – ұлттық қауіпсіздік мәселесімен бірге қолжетімді сапалы дәрілік заттармен қамтамасыз етуге де байланысты. Дамыған елдер отандық дәрі-дәрмектің 70-90 пайызын өздері өндіреді. Демек, мемлекет қаражаты меншікті фармацевтика өнеркәсібінің дамуына қолдау көрсетуге жұмсалады. Бұл көрсеткіш Испанияда – 62, Францияда – 53, Израильде – 42, Ресейде – 35, Белоруссияда – 25, Грузияда – 20, Латвияда 15 пайызды құрап отыр.
Елімізде «Денсаулық» бағдарламасы аясында импорттың орнын толтыруға бағытталған жобалар әзірлеп, оны жүзеге асыратын уақыты жетті. Мұндай қадамдар бюджетке түсетін қосымша салықпен қоса, меншікті фармацевтикалық өнеркәсіпті дамытуға бірден-бір түрткі болмақ. Мамандардың айтуынша, дәрілік препарат шығару ұзақ уақытты, тынымсыз еңбекті және үлкен қаржылық шығынды, тыңғылықты ғылыми зерттеуді талап етеді. Оған қоса адам денсаулығына тигізетін зияны мен сапасын анықтау үшін клиникаға дейінгі және клиникалық сынақ сатыларынан өтуі тиіс. Сондай-ақ дәрі шығаратын технологиялық желі мен өндірістік ғимараттар да тиісті стандарттарға сай болуы керек.
Отандық жаңа дәріні дайындау үшін фармацевтикалық компаниялардың жұмсайтын шығыны жүздеген миллион долларға жететін болса, лабораториялық зерттеуден өндіріске енуге дейінгі аралығы кем дегенде 15-20 жылға созылады. Мұндай талаптарға төтеп беретін ғалымдар аз. Сондықтан елімізде отандық дәрілердің өндіріске енгізілуі сирек жағдай. Шетелден келетін дәрілердің көбінесе құрамы өзгертіліп келеді. Сонымен қоса дәрі маркаларының аттарын да өзгертіп сатуға тырысады. Мұның негізгі себебі дәріге патенттің 25 жылға берілетіндігі, ал компаниялардың осы жылдар арасында дәріні өндіруге жұмсалған шығынды қайтарып алуға тырысатындығы болса керек. Ал дженериктің арзанға түсетіні, импорттаушылар дәріні емес, шикізатты ғана сатады. Осының салдарынан еліміздегі дәріханаларда дәрі-дәрмек бағасы шарықтап тұр.
Осы орайда Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты, биология ғылымдарының докторы, академик Аманкелді Саданов Микробиология және вирусология институты ғалымдарының емдік қасиеті жоғары «Розеофунгин-АС» жақпамайын жасап шығарғанын жеткізді. Отандық жаңа препарат жергілікті топырақтан алынған микроорганизмдердің штамдарынан жасалған. Розеофунгин патогені саңырауқұлақтың 39 түріне қатысты, оның ішінде трихофития, микроспория, фавус, кандидоз, криптококкоз, споротрихоз, хромомикоз, аспергиллез және тағы басқа тері мен денеге терең енген микоздардың ең қауіпті деген қоздырғыштарына қарсы қолданылатын белсенділігі жоғары антибиотик екендігі дәлелденді. Сонымен қатар көптеген тұмау, парамиксовирустар, осповакцина мен Раус саркомасы вирустарының көбеюін дер кезінде тежей алатын қабілетке ие екендігі, вирустарға емдік қасиетінің жоғары екендігі анықталды.
– Антибиотикті өнеркәсіптік деңгейде шығару үшін жергілікті штамнан селекция жасау арқылы белсенділігі жоғары штамм-продуцентті бөліп алдық. Бұл продуцентті өсіруді көбейту үшін көп қаржы талап етпейтін қолайлы қоректік орта құрамы мен антибиотикті тазартудың қарапайым әрі ыңғайлы технологиясы таңдап алынды. Яғни үлкен көлемде өндіру үшін тиімділігі жоғары және көп шығынды қажет етпейтін жаңа технология әзірленді. Нәтижесінде препараттың жаңа отандық дәрілік үлгісі жасалды. Оны қолдану өте қарапайым әрі ұзақ уақыт бойы емдік қасиетін сақтайды. Дәрінің Қазақстан Республикасының патентімен толық қорғалғандығын да айта кеткен жөн. Осы медициналық препаратты ғылыми зерттеуден өндіріске енгізуге дейінгі технологиясының қыр-сырын білетін маман ретінде айтарым, инновациялық қызметке мемлекеттік қолдау көрсетуді күшейту, мемлекеттік бағдарламаларды жүзеге асыруда отандық дәрілік заттарға басымдық беру, жекеменшік фармсубстанциялар өндіру және микробиология, биотехнология, фармакология салалары бойынша отандық ғылыми зерттеулерді ынталандыру, қазіргі шығарылып жатқан дәрі-дәрмектер сапасына қойылатын талапты күшейту қажет. Әрине барлық мәселені бірден шешу мүмкін емес, алайда осы бағытта тиянақты және терең ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізу бәсекеге қабілетті дәрілік препараттардың отандық өндірісін құрудың бірден-бір кепілі болмақ, – дейді институттың бас директоры.
Институт базасында дәрілік препаратты өнеркәсіптік көлемде кеңінен өндіру үшін шетелдік құралдармен жабдықталған технологиялық желі орнатылған. Аталған препарат зең ауруларына қарсы дәрілік заттардың халықаралық стандарттары мен талаптарына толық сәйкес келеді. «Розеофунгин-АС» жақпамайына клиникаға дейінгі және клиникалық 1, 2, 3-кезеңдік сынақтар жүргізіліп, мыңға жуық адам емделіп шықты. Сынақ нәтижесінде Қазақстандағы дәрілік заттардың мемлекеттік тізіліміне кірген отандық препараттың артықшылығы, химиялық құрамы табиғи қосылыстардан тұратындықтан адам ағзасына зиянсыз. Бұл елімізде медициналық мақсатта қолданылатын алғашқы әрі әзірше жалғыз отандық антибиотик болып отыр. Микробиология және вирусология институтының ғалымдары келешекте тиімділігі жоғары дәрілік препараттардың басқа да түрлерін жасауды жалғастырмақ.
Думан АНАШ,
«Егемен Қазақстан»
