Экономика бойынша Нобель сыйлығы кімге берілді?

Биыл экономика бойынша Нобель сыйлығы мінез-құлықтық экономика туралы зерттеулер жүргізген америкалық ғалым Ричард Талерге берілді. 

Егемен Қазақстан
09.10.2017 2026

Стокгольмде өткен жиында Корольдік швед ғылым академиясының хатшысы Горан Ханссон лауреат өз еңбектерінде экономика мен психологияны байланыстыра білгенін ерекше атап өтті. "Ричард Талер шектеулі рационалдылық, әлеуметтік басымдық пен өзін-өзі бақылау деңгейі төмендігінің салдары туралы зерттеді. Экономистер осы күнге дейін адамдардың рационалды түрде әрекет ететінін айтып келеді. Ал Талер мен атап өткен қасиеттердің экономикалық шешім қабылдау мен нарықтық байланысқа да әсер ететінін айтты", деді Нобель комитетінің өкілдері. 

Ричард Талер деген кім?

Ричард Талер Чикаго университетінің профессоры. 72 жаста. АҚШ-та тұрады. Оның  Fuller & Thaler Asset Management атты активтерді басқару фирмасы бар. АҚШ-тың бұрынғы президенті Барак Обаманың кеңесшісі болған. Ричард Талер экономикалық теорияның жаңа саласы - мінез-құлықтық қаржы туралы бағыттың негізін қалаушылардың бірі. Оның зерттеулері экономика мен психологияны байланыстырады. "Менің зерттеулерімнің ең басты сабағы - экономикалық агенттер де адам. Және экономикалық модель осыны ескеруі керек", дейді Талер. 

Мінез-құлықтық экономика деген не?

Қарапайым тілмен түсіндірер болсақ, мінез-құлықтық экономика - адам әрекетінің қаржы нарығына әсерін зерттейтін ғылым. Тіпті, маркетингтік акциялар мен дүкендегі жеңілдіктер кезінде де тұтынушылардың әрекеті туралы зерттеулер жүргізіліп, осы ғылымға жүгінеді.  Мысалы, адам өз меншігіндегі заттарды басқасына қарағанда жоғары бағалайды. Талердің айтуынша, бұл өзінде барды жоғалтып алуға деген қорқыныштан туындайды. 

Аталған ғылым теориясына сүйенсек, адамдардың көзқарасы белгілі бір заттарды бағалауға әсер етеді. Мысалы, бір тауарды жеңілдік жасаған болып өз бағасына ұсынсаң, ол жоғары бағаланады. Бұл теория арқылы Талер адам толығымен рационалды шешім қабылдай алмайтынын айтты. 

Нобель комитетінің баяндамасында Талердің тағы бір зерттеуі туралы айтылған. Мысалы, таксист жұмыс күнін жоспарлау кезінде отбасына уақыт қалдыратын болса, табысын бір мөлшерде белгілейді. Тура сол ақша қолына түскенде, үйіне қайтады. Яғни, дұрыс шешім қабылдау немесе жоспар құру арқылы оған жақсы табысқа жетуге болады. 

Талердің тағы бір зерттеуі - тұтынушылардың әділеттілігі мен оның бизнеске әсері. Мысалы, жаңбыр басталса, адамдар дүкенге барып қолшатыр алады. Сұраныс көп болғандықтан, бағаны арттыруға болса да, бизнес өкілдері оған бармайды. Себебі тұтынушылар бұл әрекетті әділетсіздікке балайтынын біледі. Сонымен қатар, Талердің айтуынша, ауа райы, жобаның жақсы таныстырылымы, көңіл-күй секілді психологиялық факторлар инвесторлардың да шешім қабылдауына әсер ете алады.

Экономика бойынша Нобель сыйлығының ерекшелігі 

Экономика бойынша Нобель сыйлығын 1968 жылы Швеция банкі тағайындаған. Бұл банк жыл сайын Нобель қорына бір сыйлықтың қаржысын аударып отырады. Бірақ Альфред Нобельдің 1895 жылғы өсиетінде экономистерге сыйлық беру туралы айтылмаған. Сол себепті Нобельдің ұрпақтары экономика бойынша сыйлықтың Нобель атымен аталғанына наразылықтарын білдіріп келеді. Петер Нобель бір сөзінде Альберт Нобель экономистерді жақтырмағанын, мұндай сыйлықты беру оның өсиетіне қарсы келетінін айтты. Сондай-ақ "Нобель отбасы қоғамдастығының" төрағасы Томас Тюден аталған сыйлықты Нобель сыйлықтарының қатарынан бөлуді ұсынды. Соған қарамастан, экономика бойынша Нобель сыйлығы жыл сайын тағайындалып келеді. 2016 жылы аталған сыйлық келісімшарт теориясы үшін Оливер Харт пен Бенгт Хольмстрьомға берілген болатын. 

Естеріңізге сала кетсек, бұған дейін әдебиет бойынша Нобель сыйлығы Кадзуо Исигуроға берілгені туралы хабарлаған болатынбыз. Ал Райнер Вайсс, Барри Бариш және Кип Торн есімді ғалымдар LIGO детекторы арқылы гравитациялық толқындарды анықтағаны үшін физика бойынша Нобель сыйлығын иеленген еді. Сондай-ақ ерітінділердегі биомолекула құрылымын анықтауға арналған жоғары сапалы криоэлектронды микроскопты дамытушыларға химия саласы бойынша Нобель сыйлығы бұйырды.

Бір айта кетерлігі, биыл лауреаттарға берілетін қаржылай сыйлық 12,5 %-ға өсіп, 1,12 млн долларды құрады. Ал осы күнге дейін, яғни, 1901-2017 жылдар аралығында 98 Нобель сыйлығы табысталды. Оның ішінде екі рет сыйлықты үш адам өзара бөліскен. Жалпы лауреаттардың орташа жасы 62 жасты құрайды. Сонымен қатар лауреаттар қатарында 16 әйел бар. Нобель сыйлығынан тек 1 адам - Ле Дюк Тхо бас тартқан. Бір қызығы, Нобель сыйлығы тарихында салтанатты рәсім барысында үш лауреат қамауға алыныпты. 

Бейбітшілік бойынша Нобель сыйлығын табыстау 10 желтоқсан күні Ослода, қалған салалар бойынша салтанатты марапаттау шарасы Стокгольмде өтеді. 

Гүлнұр Қуанышбекқызы,

"Егемен Қазақстан"

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

11.12.2017

Алматыда «Чунцин келбеті» көрмесі ашылды

11.12.2017

 Петропавлдық сот орындаушылар балаларды анасына күштеп әперді

11.12.2017

Дін тақырыбын жариялау бойынша журналистерге арналған тренинг өтті

11.12.2017

Астанада Қайырымдылық ұйымдар өкілдері мен донорлардың республикалық форумы өтті

11.12.2017

Павлодарда құжаттарды цифрландыру жұмыстары басталды

11.12.2017

Петропавлда «Алаш» партиясының 100  жылдығына  арнап көрме ашылды

11.12.2017

Баянауылда Мырзашоқы тау шаңғы кешені салынуда

11.12.2017

Петропавлда әлем чемпионатының қола жүлдегері жансақтау бөлімінде жатыр

11.12.2017

Мемлекет басшысы бірқатар тағайындаулар жасады

11.12.2017

Путин Сириядан Ресей әскерін шығармақ

11.12.2017

Нью-Йорктің орталығында жарылыс болды

11.12.2017

Назарбаев Парламент Сенатының отырысына қатысты

11.12.2017

Калифорнияда алапат өрттен 200 мың адам зардап шекті

11.12.2017

«Астана» Еуропа лигасында «Спортингпен» кездесетін болды

11.12.2017

Чемпиондар лигасының 1/8 финалындағы қарсыластар анықталды

11.12.2017

Бас прокурор тағайындалды

11.12.2017

Жоғарғы Сот төрағасы тағайындалды

11.12.2017

Бүгін «Астананың» Еуропа лигасындағы қарсыласы белгілі болады

11.12.2017

ШҚО Бесқарағай ауданына жаңа әкім тағайындалды

11.12.2017

Этномәдени бірлестіктер елорданың мерейтойына атсалысады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Әлисұлтан ҚҰЛАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

«Отты нүктелер». Опат болған журналистер

Аумалы-төкпелі мына заманда бұқаралық ақпарат құралдарының өкілдері – журналистердің қызметтерін атқаруы барысында қапыда қаза табуы жиілеп кетті. Тіпті алаңдатарлық жағдайға жетті. Халықаралық журналистер федерациясының мәліметтері бойынша, 1990 жылдан бері 2350-ден астам журналист өздерінің міндетін орындау кезінде қаза тауыпты.

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Елес пен белес

«Аш бала тоқ баламен ойнамайды» деген аксиомаға айналған қағида бар. Бүгінде еліміздің экономикасы еңсе тіктеп, халықтың әл-ауқаты жақсарса, басқа елдер Қазақстанды терезесі тең әріптес санауға көшсе, оған жеріміздің астындағы мол қазба байлық­тың, сол байлықты кәдеге жарата алғанымыздың зор ықпалы тигені анық. 

Талғат СҮЙІНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Астана мен Алматы арасында «222»-нің азабы бар

Көлігінің доңғалағы тақтайдай асфальт жолға түскенде көңілінің дом­бырасы күй ойнап қоя беретін жүр­гізушінің жайын кім ұғар, шіркін?! Бұл жұмыр басты пендеңіз жыл­дамдыққа неге сонша құмар болды екен?! Ат жалын ұстап желмен жа­рыс­қан ата-бабадан жұққан, қанға сің­ген қасиет-ау, пай-пай... 

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Кеңшілік» пен «кемшілік»

Ертеректе ел жаққа барғанымда бір жолдас жігіттің үйінде болғаным бар. Сонда әлгі жолдасым әңгіме ара­сында өзінің талай жыл қоңсы тұ­рып келе жатқан көршісіне деген ре­нішін айтты. Мәселе қалай болған дейсіздер ғой.

Жолдыбай БАЗАР, «Егемен Қазақстан»

Қазақстанның жаһандық жауапкершілігі арта түсті

Жақында Минскіде Ұжымдық қауіпсіздік туралы шартқа (ҰҚШҰ) қол қойылғанына 25 жыл, ал осы келісім негізінде оның ұйым ретінде құрылғанына 15 жыл толғанына байланысты мерейтойлық сессия өтті. ҰҚШҰ-ның бас органы – Ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің осы алқалы жиынында еліміздің аталған аймақтық ұйымға келер жылы төрағалық ететі­ні белгілі болды.

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу