Экономика бойынша Нобель сыйлығы кімге берілді?

Биыл экономика бойынша Нобель сыйлығы мінез-құлықтық экономика туралы зерттеулер жүргізген америкалық ғалым Ричард Талерге берілді. 

Егемен Қазақстан
09.10.2017 1921

Стокгольмде өткен жиында Корольдік швед ғылым академиясының хатшысы Горан Ханссон лауреат өз еңбектерінде экономика мен психологияны байланыстыра білгенін ерекше атап өтті. "Ричард Талер шектеулі рационалдылық, әлеуметтік басымдық пен өзін-өзі бақылау деңгейі төмендігінің салдары туралы зерттеді. Экономистер осы күнге дейін адамдардың рационалды түрде әрекет ететінін айтып келеді. Ал Талер мен атап өткен қасиеттердің экономикалық шешім қабылдау мен нарықтық байланысқа да әсер ететінін айтты", деді Нобель комитетінің өкілдері. 

Ричард Талер деген кім?

Ричард Талер Чикаго университетінің профессоры. 72 жаста. АҚШ-та тұрады. Оның  Fuller & Thaler Asset Management атты активтерді басқару фирмасы бар. АҚШ-тың бұрынғы президенті Барак Обаманың кеңесшісі болған. Ричард Талер экономикалық теорияның жаңа саласы - мінез-құлықтық қаржы туралы бағыттың негізін қалаушылардың бірі. Оның зерттеулері экономика мен психологияны байланыстырады. "Менің зерттеулерімнің ең басты сабағы - экономикалық агенттер де адам. Және экономикалық модель осыны ескеруі керек", дейді Талер. 

Мінез-құлықтық экономика деген не?

Қарапайым тілмен түсіндірер болсақ, мінез-құлықтық экономика - адам әрекетінің қаржы нарығына әсерін зерттейтін ғылым. Тіпті, маркетингтік акциялар мен дүкендегі жеңілдіктер кезінде де тұтынушылардың әрекеті туралы зерттеулер жүргізіліп, осы ғылымға жүгінеді.  Мысалы, адам өз меншігіндегі заттарды басқасына қарағанда жоғары бағалайды. Талердің айтуынша, бұл өзінде барды жоғалтып алуға деген қорқыныштан туындайды. 

Аталған ғылым теориясына сүйенсек, адамдардың көзқарасы белгілі бір заттарды бағалауға әсер етеді. Мысалы, бір тауарды жеңілдік жасаған болып өз бағасына ұсынсаң, ол жоғары бағаланады. Бұл теория арқылы Талер адам толығымен рационалды шешім қабылдай алмайтынын айтты. 

Нобель комитетінің баяндамасында Талердің тағы бір зерттеуі туралы айтылған. Мысалы, таксист жұмыс күнін жоспарлау кезінде отбасына уақыт қалдыратын болса, табысын бір мөлшерде белгілейді. Тура сол ақша қолына түскенде, үйіне қайтады. Яғни, дұрыс шешім қабылдау немесе жоспар құру арқылы оған жақсы табысқа жетуге болады. 

Талердің тағы бір зерттеуі - тұтынушылардың әділеттілігі мен оның бизнеске әсері. Мысалы, жаңбыр басталса, адамдар дүкенге барып қолшатыр алады. Сұраныс көп болғандықтан, бағаны арттыруға болса да, бизнес өкілдері оған бармайды. Себебі тұтынушылар бұл әрекетті әділетсіздікке балайтынын біледі. Сонымен қатар, Талердің айтуынша, ауа райы, жобаның жақсы таныстырылымы, көңіл-күй секілді психологиялық факторлар инвесторлардың да шешім қабылдауына әсер ете алады.

Экономика бойынша Нобель сыйлығының ерекшелігі 

Экономика бойынша Нобель сыйлығын 1968 жылы Швеция банкі тағайындаған. Бұл банк жыл сайын Нобель қорына бір сыйлықтың қаржысын аударып отырады. Бірақ Альфред Нобельдің 1895 жылғы өсиетінде экономистерге сыйлық беру туралы айтылмаған. Сол себепті Нобельдің ұрпақтары экономика бойынша сыйлықтың Нобель атымен аталғанына наразылықтарын білдіріп келеді. Петер Нобель бір сөзінде Альберт Нобель экономистерді жақтырмағанын, мұндай сыйлықты беру оның өсиетіне қарсы келетінін айтты. Сондай-ақ "Нобель отбасы қоғамдастығының" төрағасы Томас Тюден аталған сыйлықты Нобель сыйлықтарының қатарынан бөлуді ұсынды. Соған қарамастан, экономика бойынша Нобель сыйлығы жыл сайын тағайындалып келеді. 2016 жылы аталған сыйлық келісімшарт теориясы үшін Оливер Харт пен Бенгт Хольмстрьомға берілген болатын. 

Естеріңізге сала кетсек, бұған дейін әдебиет бойынша Нобель сыйлығы Кадзуо Исигуроға берілгені туралы хабарлаған болатынбыз. Ал Райнер Вайсс, Барри Бариш және Кип Торн есімді ғалымдар LIGO детекторы арқылы гравитациялық толқындарды анықтағаны үшін физика бойынша Нобель сыйлығын иеленген еді. Сондай-ақ ерітінділердегі биомолекула құрылымын анықтауға арналған жоғары сапалы криоэлектронды микроскопты дамытушыларға химия саласы бойынша Нобель сыйлығы бұйырды.

Бір айта кетерлігі, биыл лауреаттарға берілетін қаржылай сыйлық 12,5 %-ға өсіп, 1,12 млн долларды құрады. Ал осы күнге дейін, яғни, 1901-2017 жылдар аралығында 98 Нобель сыйлығы табысталды. Оның ішінде екі рет сыйлықты үш адам өзара бөліскен. Жалпы лауреаттардың орташа жасы 62 жасты құрайды. Сонымен қатар лауреаттар қатарында 16 әйел бар. Нобель сыйлығынан тек 1 адам - Ле Дюк Тхо бас тартқан. Бір қызығы, Нобель сыйлығы тарихында салтанатты рәсім барысында үш лауреат қамауға алыныпты. 

Бейбітшілік бойынша Нобель сыйлығын табыстау 10 желтоқсан күні Ослода, қалған салалар бойынша салтанатты марапаттау шарасы Стокгольмде өтеді. 

Гүлнұр Қуанышбекқызы,

"Егемен Қазақстан"

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

22.10.2017

Студенттерге арналған «Ұлы дала жастары» жобасы іске қосылды

22.10.2017

Қостанайда полицейлер көкпар тартты

22.10.2017

Жанат Жақиянов жеңіліп қалды

21.10.2017

«Хабар» агенттігі БАҚ өкілдері арасында дәстүрлі футбол турнирін өткізеді

21.10.2017

Кенияда журналистер мінген тікұшақ көлге құлады

21.10.2017

5,5 пайыздық мөлшерлемемен несие бере бастады

21.10.2017

Роналду жылдың ең үздік футболшысы атанды

21.10.2017

Мешітті тонаған азамат ұсталды

21.10.2017

Кәсіпкерлер палатасы есеп берді

21.10.2017

Қазақ романсиадасына 20 жыл

21.10.2017

Қырғыз саясаткері Нұрсұлтан Назарбаевқа өтініш білдірді

21.10.2017

Сарыағаштық шаруалар қайта өңдеу ісін жандандыра бастады

21.10.2017

Газ келді. Қосуда қиындық бар

21.10.2017

Рухани келісім – бейбітшілік негізі

21.10.2017

Ауғанстан мешіттеріндегі жарылыстан құрбандар саны артуда

21.10.2017

Түркияда Қазақстан мәдениеті мен киносының күндері

21.10.2017

Қостанайда құқық қорғау қызметтері орталығы ашылды

21.10.2017

Қарттар үйіне көтеру құрылғысын тарту етті

21.10.2017

Қостанайда полицейлер көкпар тартты

20.10.2017

Қазақстанның Қауіпсіздік Кеңесінде кадрлық өзгерістер болды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Кімді тұлға тұтамыз?

Баяғының жастарына «Мен өмір­ден өзімді іздеп жүрмін» деп сөйлеу тән болатын... Жақында Америкада оқып жүрген қазақ­стандық жас өреннің пікірін тыңдап көруге тура келді.

Жылқыбай ЖАҒЫПАРҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Дауыл алдындағы тыныштық болып жүрмесін

Төрткүл дүниені тығырыққа тіреген 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысы мен 2009 жылғы «ұлы рецессиядан» енді ғана оңала бастаған әлем экономикасы 2016 жылдан бастап баяу да болса тұрақты даму бағытына бет бұрды.

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Шексіз білім

«Білім шексіз бе, әлде білімнің шегі бар ма?» деген сұраққа жа­­уап­ іздеп жүріп, Оксфорд уни­вер­ситетінің профессоры, матема­тик Мар­кус дю Сотойдың «Біз нені біле алмаймыз: білім шегіне сая­хат» («What we cannot know») ат­ты кітабын сатып алдым. Про­фес­сор бұл кітабында нөлден бас­­­тап жетіге дейінгі межені бел­гілейді. Нөлінші межені «Белгілі, бірақ белгісіз» әлде «Белгілі, бірақ бей­мәлім» деген дұрысырақ па?­ Біз біле­тін нәрседен бастап еш­қашан біле алмайтынға, ал одан шек­сіздікке дейінгіні тұспалдайды. Біз нені білмейміз және нені біле ал­маймыз? 

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Ұялы байланыс: ұтқан кім, ұтылған кім?

Бүгінде ұялы телефонды пайдалан­байтын адам кемде-кем. Олай болса осынау ертелі-кеш қолымыздан тастамай «рахатын» көріп жүрген игілік үшін кімдерге қанша ақша санап береді екенбіз?  

Талғат СҮЙІНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Қарсылық па, таршылық па?

«Біреу Алматыға бір «КамАЗ» сәбіз әкеліп төгіп, елге тегін таратты» деген хабардың шығуы мұң екен, веб-сайттар ақырғы жаңа­лықтың айналасына шыбындай үймеледі. 

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу