Каталонияның тәуелсіздік жолындағы күресі туралы не білеміз?

Қазіргі таңда әлем назарындағы басты мәселелердің бірі - Каталонияның тәуелсіздікке ұмтылысы. Жалпы, каталондықтар деген кімдер? Олар референдумды қалай бастады? Испания Каталонияның тәуелсіздігіне неге қарсы? Осы және басқа да сұрақтарға жауап беріп көрсек...

Егемен Қазақстан
11.10.2017 2540

Каталондықтар деген кімдер?

Каталония – Испанияның ең бай аймақтарының бірі. Халық саны - 7,5 млн. Бұл Испания халқының 16,4%-ын құрайды. Халықтың 95 %-ы каталон тілін біледі. Бұл тіл Еуропада кең тараған тілдер рейтингінде 9-орында тұр. Бірақ Еуроодақтың ресми тілдер тізіміне енбеген. Каталондықтардың өз дәстүрі, мәдениеті, мыңжылдық тарихы бар. 

Каталон этносы орта ғасырларда Арагон патшалығы кезінде қалыптасты. Ал Испания патшалығы 1469 жылы Арангон патшасы ІІ Фердинан мен Кастилия ханшайымы І Изабелланың шаңырақ құруының нәтижесінде құрылды. Бірақ Испанияның саяси бірігуі ХV ғасырда аяқталды. 

Каталония Испаниядағы азаматтық соғысқа дейін 1936-1939 жылдары толық құқықты автономия болды. Бірақ Франсиско Франко диктатурасы кезінде (1939-1975 жылдары) автономия құзыреті азайды. Тек 1978 жылы жаңа Конституция бойынша Каталония қайтадан толық автономияға айналды.  

2006 жылы автономия туралы жарлық шығып, жергілікті биліктің құзыреті мен қаржылық рөлі артты. Испания билігімен байланыс бір жүйеге келді. Құжатта Каталония жеке ұлт ретінде танылды. Бірақ 2010 жылы Конституциялық сот жарлықтың күшін жойып, каталондықтарды жеке ұлт ретінде танудың еш қажеттілігі жоқ екенін айтты. 

Бұрын референдум болды ма?

2010 жылы аталған жарлық өз күшін жойған соң Каталонияның әділет кеңесі аймақтағы құқықтық жүйеге жауап бермейтін болды. Жергілікті банк жүйесінің рөлі азайды. Федералды бюджетке бөлінетін қаржы көлемі артты. Бұған наразы болған халық тәуелсіздік туралы идеяны қолдай бастады. 2014 жылы мемлекет кірісінің төмендегеніне, автономияның әлсірегеніне наразы халық  референдум өткізді. 2 млн дауыс берушінің 80 %-ы тәуелсіздікті қолдайтынын білдірді. Бірақ референдум заңсыз деп танылып, Каталония үкіметі - Женералитат конституцияға қарсы әрекет етті деп айыпталды. Ал 2015 жылы 9 қарашада Каталонияны Испаниядан тәуелсіз ел деп танитын резолюция қабылданды. Екі күннен кейін оның да күші жойылды. 2 желтоқсанда Испанияның Конституциялық соты Каталонияның тәуелсіздігі туралы декларациядан бас тартты. 

Референдум-2017 қалай басталды?

Биыл 6 қыркүйекте жергілікті парламент жаңа референдум туралы заң қабылдады. Келесі күні оның күші жойылды. Соған қарамастан Карлес Пучдемон референдум алдағы үш аптада өткізілетінін мәлімдеді. 11 қыркүйек күні Каталонияның ұлттық күні - Диаданы мерекелеу барысында 1 миллионнан астам адам көшеге шығып, тәуелсіздікті қолдайтындарын білдірді. 

Сонымен, референдум қалай өтті?

  • 1 қазан: Каталония орталық үкімет пен Конституциялық сот шешіміне қарамастан референдум өткізді. Карлес Пучдемон тәуелсіздікті қолдаушылар жеңіске жеткенін мәлімдеді;
  • 2 қазан: Еурокеңес референдумды заңсыз деп таныды. Тәуелсіз Каталония Еуроодақ мүшесі бола алмайтынын мәлімдеді;
  • 3 қазан: Испания патшасы VI Фелипе телеэфир арқылы референдум өткізушілерді билікті сыйламайды деп айыптап, конституцияның бұзылғанын айтты;
  • 4 қазан: Карлес Пучдемон алдағы уақытта автономия өз тәуелсіздігін жариялайтынын айтты;
  • 5 қазан: Испания премьер-министрі Мариано Рахой Каталония билігін тәуелсіздік жариялаумауға шақырды. Конституциялық сот автономия парламентіне дүйсенбі күні жиын өткізуге тыйым салды;
  • 6 қазан: Каталония парламенті Пучдемонның сейсенбі күні пленарлы отырыста референдум нәтижесін жариялайтынын айтты; 
  • 7 қазан: Испания бойынша Каталонияның бөлінуіне қарсы минтингтер өтті. Ең ірісі Мадридте болды. Оған 150 мың адам қатысты; 
  • 8 қазан: Барселонада Испанияның бірлігін қолдаушылар шеруі өтті. Ресми деректер бойынша оған 350 мың адам қатысты; 
  • 9 қазан: Каталония үкіметінің төрағасы Карлес Пучдемон, оның орынбасары Ориол Жункерас, парламент спикері Карме Форкадель тәуелсіздік декларациясына қол қойды. Бірақ Карлес Пучдемон Испаниядан бөліну жөнінде диалогты жалғастыру мақсатында тәуелсіздік декларациясын жариялауды кейінге қалдыруға шақырды.

Парламент отырысы қалай өтті?

Кеше Карлес Пучдемонның парламенттегі сөзі жоспарлағаннан бір сағатқа кеш басталды. Ол сөз басында ешқандай қысым көрсеткісі келмейтінін, тек арадағы шиеленісті басуға ниетті екенін айтты. Бірақ Мадридпен келіссөздер жүргізу туралы ойына Испания билігі түбегейлі қарсы шықты. Карлес Пучдемонның айтуынша, 1 қазанда өткен референдум кезінде автономия тәуелсіздік жариялау туралы мандат алған. "Біз Испанияға қарсы шығып жатқан жоқпыз. Біз дауыс беруге рұқсат сұрап отырмыз. Бірақ тәуелсіздік декларациясын жариялауды кейінге қалдыруды ұсынамыз. Біз бүгін диалогқа ниетті екенімізді білдіреміз" деді Каталония басшысы.

«Карлес Пучдемонның сөзі – өзінің кім екенін, қайда баратынын білмейтін адамның сөзі. Ол Конституциялық сот тыйым салған заңды мойындамайды. Бұл заңсыз әрекет болды», деді Испания премьер-министрінің орынбасары Сорайя Саэнс де Сантамария. Оның айтуынша, каталониялықтардың басым бөлігі республика формасындағы тәуелсіздікті қаламайды. 

Еуроодақ не деді?

Еуроодақтың кейбір елдері референдум өтпей тұрып өз қарсылықтарын білдірген болатын. Еуропа комиссиясының президенті Жан-Клод Юнкер Испания парламентін қолдайтынын, бірақ референдумның нәтижесіне де сыйластықпен қарайтынын айтты. Сонымен қатар ол Каталония тәуелсіздік алса, басқа да мемлекеттер сияқты Еуроодаққа кіру туралы өтініш бере алатынын, бірақ Испанияда вето құқығы болатынын да ескертті. 

Германия канцлері Ангела Меркель Испанияның ішкі істеріне араласпайтынын, бірақ елдің біртұтастығын қолдайтынын айтты. Франция билігінің де мәлімдемесі соған саяды. 

Тәуелсіздікті қолдау: Эстелада деген не?

Каталонияның бөлінуі туралы референдум халықты да екіге бөлді. Бірі қолдады, бірі қарсы шықты. 

Жақында өткен референдумға халықтың 43%-ы қатысып, оның 90,18%-ы тәуелсіздікті қолдады. Дауыс беру көрсеткіші Таррагон қаласында өте төмен деңгейде болды. Себебі жергілікті билік референдум өткізуге ғимарат беруден бас тартты. Дегенмен, референдумға дейін де, кейін де тәуелсіздікті қолдау символдары қалыптасып үлгерді. Мысалы, "Si" (иә) деген жазуы бар жалау, демократия деген жазуы бар плакаттар. 

Каталония тәуелсіздігін қолдаушылардың басты символы – эстелада - каталон жерінің ресми емес туы. Оның сол жағында көк үшбұрыштың ішінде ақ түсті жұлдыз бар. Тәуелсіздікті қолдаушылар сонымен қатар Каталония әнұранын айтады. Көшеге ыдыспен шығып дабыл қағу да өзіндік белгіге айналды. Ал референдумды қолдамайтындар көбіне үйлеріне Испания туын іліп қояды. Ал лозунгтерінде Пучдемонға наразылық білінеді. 

Каталония тәуелсіздігі Испанияға қалай әсер етеді?

Испанияның 1978 жылы қабылданған Конституциясы бойынша біржақты шешіммен тәуелсіздік алу мүмкін емес. Ол үшін жалпыұлттық референдум қажет. Ал өткен референдумда дауыс беру тек Каталонияда өтті. Тіпті, тәуелсіздік алған күннің өзінде бұрынғы автономияны бірден қолдай кететін мемлекеттер аз.

Испанияның энергетика, туризм және цифрлы технология министрі Альваро Надаль Бельда референдум Испанияның экономикасына, туризм индустриясына әсер ететінін айтты.  Ал Испанияның экономика министрі Луис де Гиндос Financial Times-қа берген сұхбатында  Каталония автономия болып қалса, Испания бұл автономияға бөлінетін қаржыны арттыра алатындарын айтты. Орталық биліктің мұндай шешімге дайын болуының басты себептерінің бірі - Каталония жыл сайын шетелге 65,1 млрд еуроның тауарын экспорттайды. Оның үштен екісі Еуроодақ елдеріне жіберіледі. Бұл өңірлер арасындағы ең үлкен көрсеткіш. Сонымен қатар елде жұмыссыздық деңгейі 13,2 %-ды құрайды. Испанияның ІЖӨ-нің 19 %-ы Каталонияға тиесілі. 

Жоғарыда айтқанымыздай, Каталония халықтың табысы бойынша да ең бай өңір саналады. Сондай-ақ Каталония төлейтін салық бюджеттен бөлінетін қаржыдан да асып түседі. Автономия Испанияның мемлекеттік қазынасына 62 млрд еуро құяды. 

Каталония бөлініп кетсе, Испанияның қор нарығы да құлдырайды. Себебі Каталонияда испан қор нарығына кіретін 6 компания орналасқан. Сонымен қатар тәуелсіздікке деген ұмтылысынан мемлекеттің екінші деңгейлі банктері де зардап шегуі мүмкін. Bloomberg дерегіне сүйенсек, Испаниядағы халықаралық ірі компаниялардың көбі Каталонияда шоғырланған. Бірақ, олардың кейбірі бас кеңселерін басқа қалаларға ауыстыратындарын мәлімдеп үлгерді. 

Гүлнұр Қуанышбекқызы,

"Егемен Қазақстан" 

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

22.10.2017

Студенттерге арналған «Ұлы дала жастары» жобасы іске қосылды

22.10.2017

Қостанайда полицейлер көкпар тартты

22.10.2017

Жанат Жақиянов жеңіліп қалды

21.10.2017

«Хабар» агенттігі БАҚ өкілдері арасында дәстүрлі футбол турнирін өткізеді

21.10.2017

Кенияда журналистер мінген тікұшақ көлге құлады

21.10.2017

5,5 пайыздық мөлшерлемемен несие бере бастады

21.10.2017

Роналду жылдың ең үздік футболшысы атанды

21.10.2017

Мешітті тонаған азамат ұсталды

21.10.2017

Кәсіпкерлер палатасы есеп берді

21.10.2017

Қазақ романсиадасына 20 жыл

21.10.2017

Қырғыз саясаткері Нұрсұлтан Назарбаевқа өтініш білдірді

21.10.2017

Сарыағаштық шаруалар қайта өңдеу ісін жандандыра бастады

21.10.2017

Газ келді. Қосуда қиындық бар

21.10.2017

Рухани келісім – бейбітшілік негізі

21.10.2017

Ауғанстан мешіттеріндегі жарылыстан құрбандар саны артуда

21.10.2017

Түркияда Қазақстан мәдениеті мен киносының күндері

21.10.2017

Қостанайда құқық қорғау қызметтері орталығы ашылды

21.10.2017

Қарттар үйіне көтеру құрылғысын тарту етті

21.10.2017

Қостанайда полицейлер көкпар тартты

20.10.2017

Қазақстанның Қауіпсіздік Кеңесінде кадрлық өзгерістер болды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Кімді тұлға тұтамыз?

Баяғының жастарына «Мен өмір­ден өзімді іздеп жүрмін» деп сөйлеу тән болатын... Жақында Америкада оқып жүрген қазақ­стандық жас өреннің пікірін тыңдап көруге тура келді.

Жылқыбай ЖАҒЫПАРҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Дауыл алдындағы тыныштық болып жүрмесін

Төрткүл дүниені тығырыққа тіреген 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысы мен 2009 жылғы «ұлы рецессиядан» енді ғана оңала бастаған әлем экономикасы 2016 жылдан бастап баяу да болса тұрақты даму бағытына бет бұрды.

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Шексіз білім

«Білім шексіз бе, әлде білімнің шегі бар ма?» деген сұраққа жа­­уап­ іздеп жүріп, Оксфорд уни­вер­ситетінің профессоры, матема­тик Мар­кус дю Сотойдың «Біз нені біле алмаймыз: білім шегіне сая­хат» («What we cannot know») ат­ты кітабын сатып алдым. Про­фес­сор бұл кітабында нөлден бас­­­тап жетіге дейінгі межені бел­гілейді. Нөлінші межені «Белгілі, бірақ белгісіз» әлде «Белгілі, бірақ бей­мәлім» деген дұрысырақ па?­ Біз біле­тін нәрседен бастап еш­қашан біле алмайтынға, ал одан шек­сіздікке дейінгіні тұспалдайды. Біз нені білмейміз және нені біле ал­маймыз? 

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Ұялы байланыс: ұтқан кім, ұтылған кім?

Бүгінде ұялы телефонды пайдалан­байтын адам кемде-кем. Олай болса осынау ертелі-кеш қолымыздан тастамай «рахатын» көріп жүрген игілік үшін кімдерге қанша ақша санап береді екенбіз?  

Талғат СҮЙІНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Қарсылық па, таршылық па?

«Біреу Алматыға бір «КамАЗ» сәбіз әкеліп төгіп, елге тегін таратты» деген хабардың шығуы мұң екен, веб-сайттар ақырғы жаңа­лықтың айналасына шыбындай үймеледі. 

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу