Ақылды болса алғаның...

Адамзаттың күшті болып жаратылған жарты бөлігі келісер ме екен, іргетасы сонау 1860 жылы қаланған Еуропада ежелгі бес оқу орнының бірі – британдық Абердин университетіне еңбегі сіңген профессор Лоренс Уолли бірде: «Егер ер-азаматтар ұзақ өмір сүруді қаласа, онда бір жайтты ұмытпауы тиіс. Бұл – ақылды әйелге үйлену. Интеллекттен асқан қорған жоқ» деп пайым жасаған ғой. 

Егемен Қазақстан
19.10.2017 2733
2

Профессор Лоренстің осы сөзі ба­ла­лық шақтың бір түкпірінде қалған оқиғаны еске түсіргені. Шал­ғайдағы біздің ауылда баяғыда елудің де есігінен сығалай алмай, бір кісі кенеттен дүниеден озды. Ауылдың әйел­дерінің бәрі ақылды ғой, күйеуін о дүниеге кезексіз аттандырған әйелі Күлипаның өзі деген шешім шы­ғарды. Бұл сөздің мағынасын біздің бала миымыз тікелей қабылдап, неге ол күйеуін өлтіреді деп сұрап қой­маймын ғой. 

– Егер күйеуіңнің жүрегі дім­кәс болса, асқазаны ауырса, оның денсаулығын күтудің орнына күн­де майы шылқыған, қуырған тамақ беріп, миын қоса жей берсе, өлме­генде қайтеді, – деп апам қысқа қайы­ра салды. 

Сол кезде е-е-е, адамды өстіп те өлті­­руге болады екен-ау деп ойладық па, ой­ламадық па, кім білсін. Алайда, мына ұзақ та қысқа өмірдің ұлы пәлсафасы бәрібір әйелдердің ақыл-сабырының айналасында шыркөбелек айналып тұрары сөзсіз. 

Тіпті ата-тектің асылдануы, қан­ның тазаруы да әйелдің шыққан түбіне тәуел­ді екенін кім жоққа шығарсын?! «Жігіттің жақсы бол­мағы – нағашыдан» екенін біздің дала инс­титуты әлмисақтан білген. Алайда отбасылық мәселелерді, адам­ның генін жатпай-тұрмай зерттейтін ғалымдар да адамға ақыл-парасат ана­сынан берілетіндігін дәлелдеп бағуда. Енді бір оқымыстылар қыз интеллектіні әкесінен, ұл анасынан алатынын өз әдістерімен дәйектепті. 

Дегенмен түбі әзіл болса да, мы­на бір мысал ойға оралады. Ерте­де арабтың Жахыз деген түрі ұсқын­сыздау ғалымы: «Ақымақ болса да сұлу әйел тапсам болды. Балаларым маған ұқсаған ақылды болады. Ал сұлулық пен көрікті аналарынан алады», деп үйленсе бәрі де керісінше болыпты. Балалары өзіне ұқсап кескінсіз, аналарына тартып кілең ақымақтар дүниеге келген көрінеді. 

Бірақ бастапқыда, тіпті басына тимей десек те болады, әйелге қарағанда сұңғылалығы аздау болып келетін азаматтар алатын жарының ақылды екенін қайдан айырады. Алдыңнан шыққан арудың ешқайсысының маңдайында мынау ақылды, мынау ақымақ деген мөрі жоқ. Міне­зі мінсіз жарды қалай таппақсыз. Болашақтағы жартысын елестеткен ерлердің тізілген талаптарының тө­рінде бірінші кезекте көркі көш бас­тайтыны айдан анық.

Әйелдің ақылы аспанды төңкереді. Айласы болмағанды болдыра алады. Есті әйел күйеуінің есіктегі басын төрге сүйрейтінін жырлай беріп неғыламыз. Ол ерінің жетпей жатқан жеріне жамау болып, кем-кетігінің орнын толтырып, ұшпаққа сүйрейді. 

Осындайда Алмас Алматовтың үш жүзге мәлім болған Жиенбай жырау Дүзбенбетұлы(1864-1929) жайлы жазбасы еске түседі. Ол да бұл әңгімені ұстазы Машарап Әлиевтен естіген екен. 
Қыстың айы. Арқадан Бұхараға мал айдаған байлар керуен салып салтанатын жоғалтпаған заман. Сыр­­дарияның мұзынан өтіп, жатақ, егінші елдің үстімен өтетін сүрлеу жолмен Қызылдың құмына келіп ілігеді. Қызыл құмды қыстаған ел тө­бенің шуақ бетінен жеркепе қазып, астығын ұраға сақтап өткен-кеткен саудагерлермен дән, талқанын алмастырып, керек-жарағын түгендеп отыратын кез.

Бағанағы бай, мырзалар алдын ала хабар салмай Жиенбай жыраудың үйіне келіп түседі. Ойлары «Осы Жиенбайға айлап жырлатып, үйір-үйір жылқы, қора-қора мал айдатып жібереміз. Сол сыйы­мыздың бір кәдесін көрейік» деп сынаққа ала келеді. Жиенбай мал жинамаған кісі.

Қолындағысын халыққа бөліп беріп отыратын «кедей жомарт» жан екен. Қонақтар сәлем бере жеркепеге кіріп келеді. Жырау үйінде екен. Қонақ­тардың сәлемін алып болғасын есік жақта босағаға қараса, әйелі көзге көрінбейді. Ол заманда қонақ жай­ғасқан соң әйел тапсырма күтіп отыруы шарт еді…

Жырау амандық-саулық сұра­сып біраз отырып қалады. Әйелі қонаққа беретін ештеңенің ретін тап­пай шығып кетеді. Мырзалар өз істе­рінен өздері ұялып отырса, бі­реуі «Жие­кемнің үйінен қара су іш­кеніміз, қымыз ішкенмен бір­дей емес пе? Ауыз тиіңдер», деп ыдыс­пен мұздай суды жаға­ла­тады. «Жоқтық жомарт ердің қолын байлайды», деп жырау да сабы­рын сарық­пай отыра береді. Қонақ­тар­дың ішіндегі үлкені:

– Жиеке, бүгін Шыбынтай Әл­дебай­дың ауылына еруміз. Өзіңізді көріп, сәлем берейік деп інілеріңіз ат басын бұрып едік. Бізбен бірге болыңыз, – деп өтініш айтады. «Жоқ­қа жүйрік жет­пейді» соған келісіп, қонақтар сырт­қа беттейді. Есіктен шығып қонақтардың алды тұрып қалыпты. Қараса, екі тайқазан ет күн шуақ бетте бұрқылдап қайнап жатыр екен. Жанында жарақты жігіт­тер. Қонақтар аң-таң… Сол кезде Жиенбай жырау:

– Ал, жігіттер, қазан қайнап қалып­ты. Сыбағаларыңды жеп кетер­сіздер, – деп қонақтарын қайта ішке кіргізеді. «Жыраудың киесін сол кезде көрдік. Төрде отырған Жиенбай басқадан бір бас биік отырды. Сөзі де, өзі де жол­ға түсіп жөнелді», деп отырады екен көзі көргендер. Қонақтар етті жеп отырып бір-біріне:

– Бұл кісі сыртқа шыққан жоқ. Ішке ешкім кірген жоқ. Сонда мына жылқыны кім сойды? – деп сұрап отырады…

Жиенбай жыраудың бәйбішесі Балшаш анамыз Жетіру Керейт Даңмұ­рын ақынның апасы екен. Қонақтардың сынап келгенін біліп, «Қонақасы бере алмай ұяттан үш жүзге мәлім Жиенбай өлгенше, астын­дағы аты өлсін», деп ер-тоқымын аударып тастап, жігіттерге сой­дырып қазанға салып жіберген екен. Асыл ана елге сын, ерге мін болар тұста азаматының арын солай қорғап қалады…

Бұл жағдай қонақтарға да мәлім болады. Бірін-бірі кінәлап:

– Жиенбайдың жалғыз атын жеп, жаяу қалдырды, – деген атқа қа­лармыз деп жыраудың соғымы мен мінерлік, кө­шерлік көліктерін толық қамтамасыз етіп аттаныпты. 

Дала данышпандығы деген осы болар. Тарихта небір ақылды ана­лары­мыз өткенін мыңдаған мысалдармен дәйектеп, әрі қаза берсең аңыз-әфсаналардан тізбектеп, түбіне қарай тереңдесең ертегілерден де таба берерміз. 

Алысқа бармай-ақ осы заманның да мысалын айтайықшы. Бірде елге танымал, ортасына абыройлы ерлі-зайыптылармен Мәскеуге әрі-бері пойызбен ұзақ сапарға аттандық. Жолай талай әңгіме де болды. Жаңағы бізді бастап бара жатқан кісінің әйелі есті адам еді. Пойызда кетіп бара жатыр, телефонмен келінімен сыбырласып, сырласып отырғанын құлақ керең болмаған соң естиді. «Өкпелеп қалғаныңды білдірме. Қатты ренжісең де тамағын істеп қой. Даладан тамақ іздеп жүрмесін. Қонаққа жалғыз жіберме, қасынан қалма! Түнде басқа бөлмеге барып жатып алушы болма.

Ерлі-зайыптылардың арасы өстіп суыйды» деген мағынада ақыл айтып отыр екен. Келіні екеуі талқылап отырғаны – өз ұлы. Бұл отбасына кикілжің кіргізбейміз деген келін мен ененің емес, екі ананың мәмілесі болатын. Осы бір құлаққа амалсыз енген екі ауыз ақыл шаңырағын шайқалтпаймын деген адамның бүкіл өміріне татитын еді. Мәскеуге барып-қайтқанша сол апамыздың келі­ніне айтып отырған кеңестері құлағымда жаңғырды да тұрды. 

Айтпағымыз да осы, өмірдің жал­қы шындығы – дана әйелге жо­лыққан адамдардың ғұмыры әрі ұзақ әрі баянды. 

Талай теперішті көре келе, маң­дайымызға тие келе, әйелдің де, ердің де ақылдысын жүзіндегі мейірімінен табасыз-ау. Ақыл деген ұдайы қам­қорлықтан көрінеді. Ақыл  ең қиын сәттердегі сабырдан танылады. Ақыл жоқшылықта бардан жоқты құрастырта алады. Ақыл  шыдамдылықта бет пердесін сыпырады. Ақыл реніште кешірімшілдік болып алдыңнан бірінші ақ жалауын ұстап шығады. 

Ақылды әйелдің алғашқы есімі  мейірім мен иман болар...

 

Айнаш ЕСАЛИ, «Егемен Қазақстан»
АЛМАТЫ
 

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

12.12.2018

Маңғыстауда биыл 9 жаңа мектеп пайдалануға берілді

12.12.2018

Ақтауда «Саналы ұрпақ» жобалық кеңсесі және «Адалдық дүкені» ашылды

12.12.2018

Time журналы Жамаль Хашогги мен журналистерді «Жыл адамы» деп таныды

12.12.2018

Орал-Тасқала-РФ шекарасы бағытындағы күре жол пайдалануға берілді

12.12.2018

«Қамқоршысы жоқ қарт адамдарға көмек беру» акциясы ұйымдастырылды

12.12.2018

Шыңғыс Айтматовтың туғанына 90 жыл толды

12.12.2018

Франциядағы теракт кезінде 4 адам мерт болды

12.12.2018

«Русский силуэт» бәсекесінде жеңіске жетті

12.12.2018

Ұлттық ұлан өнерпаздары мерекелік концерт өткізді

12.12.2018

Алексей Ут­киннің жеке көр­­месі көрерменге жол тарт­ты

12.12.2018

Павлодар облысында 72 көше, 7 ауылдың атаулары өзгерді

12.12.2018

Атырауда ұн тартатын диірмен іске қосылды

12.12.2018

Жаратылыстану пәндерін ағылшын тілінде оқытатын мұғалімдерге қолдау артады

12.12.2018

Қостанайда Ғафу Қайырбековтың 90 жылдығы аталып өтті

12.12.2018

Қарапайым түсінік

12.12.2018

Ағысқа қарсы жүзген жазушы

12.12.2018

Қазақстан тарихы – әлемдік деңгейдегі тарих

12.12.2018

Түркістанды танытатын туындылар

12.12.2018

Шығай хан

12.12.2018

Ерін үндестігі неге таңбаланбайды?

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Nápaqa qaıdan tabylar?

  «Qul bazar» tek qazaqqa arnalǵan sıaqty, 100 paıyz qazaq, qazaqtan basqa ult joq qul bazarda jaldanyp turǵan», dep kújingen jazba oqydym áleýmettik jeliden. Nege? Onyń sebebiniń biri – qazaqtyń kásip ıgerýge kerenaýlyǵynda tárizdi.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Qazaqtyń jylqytaný ilimi

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń «Uly da­­lanyń jeti qyry» atty maqalasynda, «Atqa miný mádenıeti men jylqy sharýashylyǵy jer júzine Uly daladan taraǵan» degen toqtamdy pikir aıtylypty. Rasynda da, Elbasy atap ótkendeı jylqy mádenıeti men atty miniske úıretýdiń dara tehnologıasy uly dalada qalyptasqany anyq. Iаǵnı, jylqy mádenıetiniń san ǵasyrlyq qalyptasý, damý kezeńderi bıologıalyq jolmen júrgizilgen. Qazirgi tilmen aıtsaq, jylqytaný kóshpeli qoǵamnyń álmısaqtan qanyna sińgen tól óneri hám genetıkalyq jadysynyń keremet týyndysy.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Táýelsizdiktiń tańǵajaıyptary

О́tken joly jazǵan baǵanymyzda («EQ», 21.11.18) Táýelsizdiktiń arqasynda qazaq jastarynyń sporttyń elıtalyq túrlerinen álemdik dodalarda tek sońǵy jyldary ǵana top jaryp jatqan birneshe mysaldaryn keltirgen edik. Sonymen birge qazaq ánderimen, ulttyq áýenmen álemdi aýzyna qaratyp júrgen ánshilerimiz týraly da jazǵanbyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Jekemenshik teatrlar jaıy

Jalpy, kez kelgen halyqtyń mádenıeti men rýhanı damý deńgeıi teatr salasyndaǵy jetistikterimen ólshenetini tarıhtan málim. О́rkenıetti memleketterdegi bir ǵana qalanyń ózinde teatr sany 200-den asyp jyǵylatyndyǵy sonyń buljymas dáleli bolsa kerek-ti.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Aqparattar aýqymyndaǵy aqıqat

Taıaýda Almatyda ótken medıaquryltaıda Qazaqstandaǵy buqaralyq aqparat qural­darynyń qazirgi jaı-kúıi keńinen áńgime boldy. Mamandar tarapynan aıtylǵan pikirlerge qulaq qoıar bolsaq, sońǵy jyldary qazaqstandyq BAQ-tyń, ásire telearnalardyń reıtıngi aıtarlyqtaı túsip ketken. Máselen, 2013 jyldan bergi aralyqta bul kórsetkish 22 paıyzǵa tómendegen eken. Onyń sebebi nede?

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу