Ұмытпасақ, 2002 жылы Еуропа футбол одағы қауымдастығының (УЕФА) құрамына өттік. Осыған қол жеткізген адамдардың табандылығына тәнтіміз. Әйтпесе басқа спорт түрлерінің бәрінде Азияға қараймыз. Жаңа ғасыр басындағы футбол функционерлерінің сол кездегі ниеттерінің оң болғаны, яғни Еуропаға өтсек, деңгейіміз тез өседі деп ойлағандары анық. Әлемде №1 спорт саналатын ойынды жақсы көретін, оның ертеңіне бейжай қарамайтын жұртшылықтың басым бөлігінің де дәл осылай ой топшылағаны күмәнсіз. Өкінішке қарай, сол уақыттан бергі 15 жыл ішінде кері кетпесек, ілгеріледік деп айтуға ауыз бармайды. Тіпті бүгінде Азия футбол қауымдастығы құрамында қала бергенімізде әлем чемпионатына жолдама алу мүмкіндігіміз анағұрлым арта түсетін еді деп пайымдайтындар қатары да аз емес. Бірақ бүгінгі деңгейімізбен бұған Азияның өзінен де жуыр маңда қол жеткізе қоярымыз екіталай болар еді. Мұны да іштей мойындауға мәжбүрміз.
Кезінде допты еліне жаны ашитын, өзім дегенде өзегін жұлып беруге дайын нағыз патриоттар, яғни қазақтар тепсін деп «Намыс» командасын құрғанымыз, оның аяғы немен тынғаны баршамызға белгілі. Біздіңше, мәселеге дәл бұлай біржақты қарауға болмайды. Допты ұлтына, нәсіліне қарамай кім шебер сол тебуі тиіс. Бұған мысалды да тым алыстан іздеудің қажеті жоқ. Мәселен, соңғы 20 жыл бедерінде әлем ареналарында атой салып жүрген Франция құрамасын алайық. 1998 жылы әлем, 2000 жылы Еуропа чемпионы болған Франция ұлттық құрамасы сапында таза француздардың үлесі (қосалқы құрамдағы ойыншыларды қоса алғанда) 40 пайыздан асқан жоқ. Сол кезде Зинеддин Зидан мен Патрик Виейраның, Юри Джоркаефф пен Тьери Анридің, Давид Трезеге мен Ален Богосянның жасыл алаңда жасындай жарқылдағанын футбол сүйер қауым жақсы біледі. Францияның оның алдындағы құрамаларының сапында да өзге этнос өкілдері жеткілікті болса, қазіргі құрамасының қатарында да «француз емес» француздар аз емес.
Мұндай мысалды көлденең тартқанда 1980-жылдардың екінші жартысында жасыл алаңның «шаңын қаққан» Голландия құрамасының сапындағы «қара маржандарды» (Рууд Гуллит, Франк Рейкард, т.б.) қалай ұмытарсың. Ал бертінде Клеранс Зейдорф, Патрик Клюйверт, Эдгар Давидс сынды қара нәсілді аяқдоп шеберлері атой салды. Жалпы, Еуропаның атақты деген кез келген құрамасынан «қаны бөлектерді» қиналмай-ақ тауып алуға болады.
Қазір Қазақстан құрамасының сапында қазақтардың үлесі басым. Және бүгінгі таңда құрамада ойнауға ең лайықтылар да солар екеніне шүбә жоқ. Бірақ команда сапындағы қазақтардың ойыны қарын аштыратынын ашық айтқан жөн. Әсіресе, еліміздің намысын қорғап жүргендеріне біраз жылдың жүзі болған Азат Нұрғалиев, Мақсат Байжанов секілді «ақсақалдарымызды» алмастыратын жөні түзу резервіміздің жоқтығы да дабыл қақтырарлықтай-ақ жағдай. Бүгінгі маңдайалды, ылдиға салса төске озған мықтыларымыз осылар болса, жуыр маңда аяқдоптан шауып бәйге алмайтынымыз атар таңдай ақиқат. Демек, бұл жоғары деңгейде өнер көрсете алатын шебер ойыншылар дайындамай көсегеміз көгермейді, қандай да бір көңіл көншітерлік жетістіктерге жете алмаймыз дегенді білдіреді. Оның үстіне, құрама сапында ойын тағдырын шешіп кетуге қауқарлы шабуылшылар жоқ және болған да емес. Бұл Қазақстан құрамасының әу бастан шешімін таппай келе жатқан бас ауруы екені тағы талассыз.
Қазақстанның премьер-лигасында өнер көрсететін футболшылар жалақысының аса жоғары екендігі туралы да жиі айтылады. Жалақылары ойындарына сәйкес болуы тиіс дейді. Ақшаны күреп тапқан соң шеберлік шыңдау, өсу жағына қарай ұмтылмайды дейтіндер де жоқ емес. Бұл сөздердің де жаны бар. Өйткені алыс шетел түгілі іргемізде тұрған Ресей чемпионатында ойнайтын бірде-бір қазақстандық жоқ десек, қателеспейтініміз анық. Әлемдік рейтингте әлжуаздар қатарындағы Ресейде ойнауға жарамаған футболшының деңгейі қаншалықты екенін осыдан-ақ бағамдай беріңіз. Есесіне Қазақстанға келіп доп теуіп жүрген ортаңқол шетелдіктер жетіп артылады. Өйткені Қазақстан чемпионатында ойнайтындарға футболы бізбен деңгейлес, тіпті сәл-пәл жоғары елдер чемпионаттарына қарағанда, жалақы айтарлықтай көп төленеді.
Жалпы, футбол экономикасы мықты елдерде жақсы дамыған деген тұжырыммен де келісе беруге болмайды. Оңтүстік Америка құрлығының кедей, еңсесін енді ғана көтере бастаған елдерінде футбол деңгейі аса жоғары екеніне ешкім дау айта алмас. Тіпті Қазақстан Африка футболына да бәсекелес емес. Оңтүстік Американы айтпағанда, Африканың көптеген өкілі Еуропаның «мен» деген атақты командаларында тамаша ойнап жүр. Ал Қазақстанды даму көрсеткіші жағынан аталған құрлықтағы кез келген елден жоғары қойсақ жарасар. Бұдан футболдың дамуы елдің экономикалық көрсеткіштеріне аса тәуелді емес деп ой түюге әбден болатындай.
Сондай-ақ футбол өнерінің қаншалықты өркен жайғаны мемлекеттің үлкен-кішілігі мен халқының санына да тікелей байланысты емес дер едік. Бұған да көлденең тартар дәлел, дәйектеріміз баршылық. Мәселен, қазіргі таңда Қазақстан құрамасы халқының саны бар-жоғы 300 мыңның ар жақ-бер жағындағы шағын ғана Исландия құрамасымен текетіресе алмайтыны хақ. Халқы 600 мыңның төңірегіндегі Черногориядан әлем чемпионатының жақында аяқталған іріктеу турнирінде өз алаңымызда да, сырт алаңда да оңбай ұтылдық. Словения мен Албанияның, Босния және Герцеговина мен Кипрдің де бізді қарсылас деп танымайтынына бәс тіге аламыз.
Кейбіреулер командалық ойындарда бапкер басты рөл атқарады. Қазақстан құрамасына сырттан мықты маман шақыру керек деп жатады. Жөн-ақ дейік. Бірақ бапкер сиқыр емес қой, дұрыстап доп тебе алмайтын адамдардан шеберлер жасап, команданы мықты етіп шығаратын. Демек, бапкерге деңгейі жоғары командада ғана өзін жақсы жағынан көрсетуге мүмкіндік бар деген сөз. Мысалы, атақты жаттықтырушылар Алекс Фергюссонды немесе Жозе Моуриньюны Қазақстанға шақырып әкеліп, барымыз осы, осы ойыншылардан мықты құрама команда жасақтаңыз десе қолдарынан келер ме еді? Әрине, жоқ. Әлбетте жақсы маман құрама деңгейін шамалы көтерер. Бірақ түпкілікті жақсарта алмайтыны айдай анық.
Қазақстан бүгінде әлемдік рейтингте өзіне лайықты орнын еншілеп отыр. УЕФА 2018 жылғы әлем чемпионатының іріктеу турнирінің қорытындысы бойынша ұлттық құрамалардың рейтингін түзіп, оларға 2020 жылы болатын Еуропа чемпионатына қатысуға қосымша мүмкіндік беретін Ұлт лигасы деген тұрақты жаңа бір турнирдің тұсауын кесті. Онда ұлттық құрамалар рейтингтегі орындарына сәйкес төрт топқа бөлінген. Қазақстанға күткендегідей Фарер аралдары, Люксембург, Молдова, Лихтенштейн, Мальта, Андорра, Сан-Марино, Гибралтар сияқты елдердің құрамаларымен бірге соңғы топтан орын тиген. Әзірше еліміз құрамасы үшін лайықты орын осы. Дұрыстап доп теуіп үйренгенімізше осылайша көштің соңында қала бермекпіз.
Самат МҰСА,
«Егемен Қазақстан»
