Қай заманда қай қоғамда болсын судың тілін білген адам қадірлі, құрметті, сыйлы болған. Сондықтан да халық: «Судың тілін білген ұтады, судың тілін білмеген құртады» деп бекер айтпаған. Ертеде жер мен судың тілін білетін адамдарды мұрап деп атаған. Мұрап – халықтың асыраушысы. Мұрап – судың қалай қарай ағатынын, қандай мөлшерде, қандай деңгейде, қандай жылдамдықпен ағатынын өлшеу құралдарынсыз-ақ біледі. Ол осының бәрін оқымай, тоқымай Алланың берген ерекше қасиетінің, табиғи талантының арқасында біледі, болжай алады. Сондықтан суармалы егіншілікті дамыту мәселесінде білікті мамандардың тәжірибесін зерделеу маңызды. Осындай дарынды адамның бірі Сыр мұраптарының атасы Қасымбет ахунның ұлы Нұртаза ақсақал болған.
Құдайға шүкір, осы мұраптық дәстүр өзінің жарасымды жалғасын тауып, кеңес дәуірінде Қазақстанда Нұртаза атамыздың жаңа замандағы, жаңа деңгейдегі әрі оқыған, әрі тоқыған бір шоғыр мұрагерлері мен шәкірттері өсіп шықты. Олар Сыр бойында суармалы егін шаруашылығын қалыптастыруда, жерді инженерлік жүйеге келтіруде ерекше еңбек етті. Солардың табан еті, маңдай терінің арқасында Қазақстанның суармалы аймақтары байлық пен дәулеттің көзіне айналып, халқы өсіп өркендеді, көктеп көгерді.
Олар елімізге белгілі қайраткерлер – Мұстахим Ықсанов, Сұлтан Сәрсенбаев, Әбубәкір Тыныбаев, Эрик Гукасов, Шаймерден Бәкіров, Виктор Гонгаров, Нариман Қыпшақбаев, Балтабай Сәрсенов, Ромальд Ковалевский, Алексей Антипов, Алексей Киселев, Ғафар Мурзалиев, Ержігіт Бозғұлов, Сабыр Арыстанбаев, Елтай Құттыбаев, Әлімбет Жаппарханов, Әбдіманап Құтжанов, Мәделхан Нәлібаевтар.
Осы аты аталған ардақты азаматтардың әрқайсысының өзі жөнінде, өмірі жөнінде, өнегесі жөнінде, мамандығы, іскерлігі, ұйымдастырушылығы, азаматтығы, қажырлылығы, қайраткерлігі жөнінде кеңінен әңгіме қозғауға әбден болар еді. Бірақ оған бір мақала аясының тарлық етері сөзсіз. Сондықтан мен осы аса үлкен құрметпен аты аталған азаматтардың дүниеден озғандарының мәңгілік рухын, тірілерінің абыройы мен атағын, ерен, жасампаздық еңбектерін бетке ұстай отырып, бәрінің атынан Сабыр Арыстанбаев жөнінде бір үзік сыр шертуді жөн көрдім.
Сәкең өзінің терең білімін, білігін, мол тәжірибесін, іскерлік қадір-қасиетін, ұйымдастырушылық қабілет-қауқарын, табиғи талантын, жасампаз еңбегін, бар саналы өмірін суға, су шаруашылығын өркендетуге қалтқысыз арнаған азамат.
Халық: «Адамның сусыз күні жоқ, судың оны айтатын тілі жоқ» дейді. Сәкең өз заманында судың тілін, судың сырын, судың зарын, судың мұңын, судың қасиетін терең түсініп, судың іздеушісі, судың жоқтаушысы, судың сұраушысы, судың қолдаушысы, судың сақшысы, судың шырақшысы, судың шежірешісі, тарихшысы, тағдыршысы бола білді.
Еңбек – әлемнің әміршісі болса, Сәкең еңбектің әміршісі болды, судың тамыршысы болды. Сәкең Арыстанбаев арыстандай айбатты, жолбарыстай қайратты, атынан ат үркетін, сұсымен, қас-қабағымен, қажыр-қайратымен кімді де болса ықтыратын, кімді де болса бұқтыратын, кімді де болса сендіретін, кімді де болса көндіретін азулы, аузы да, қолы да батыл, батыр басшы еді. Халыққа оның кейде сыпыртып жіберетіні, жер сілкінтер айқайы жұрттың айналайынынан кем әсер етпейтін. Өйткені оның артында адалдық пен әділдік жататын, зілі, запыраны, залалы жоқ болатын, тек ортақ істің мүддесіне ғана бағытталған айқай.
Әттең, бүгінде Сәкең тірі болғанда судың табиғаты, тағдыры, тарихы, сыры, қыры, құпиясы, өткір, өміршең, тағдырлы мәселелері жөнінде тереңірек, кеңірек, ішек-қарнын айналдырып, шырайын шығарып айтар еді, жазар еді. Жоғарыда аты аталған азаматтардың жасампаздық, жанқиярлық еңбегінің арқасында Қазақстанда 1,5 млн гектар суармалы жерлер игерілді. 100 мың шақырым каналдар мен қашыртқылар қазылып, 500 мың инженерлік гидротехникалық нысандар салынды. Соның нәтижесінде республиканың мақта, күріш, қант қызылшасы түгелдей, көкөністің, жеміс-жидек, бау-бақшаның, картоптың, техникалық дақылдардың 80 пайызы осы суармалы жерлерге орналасқан. Осыншама байлықты еліміздің алтын қоры деп атайды.
Алтын қор десе дегендей, күріш көлемі мен өнімінің еселеп өсуі облысымыздың экономикасын қарқынды дамытып, халықтың хал-ахуалын, тұрмысын түбегейлі жақсартты. Ақ күріш халқымызға бақ та, атақ та, абырой да, ырыс-береке де болды. Міне, осы байлықтың, бақыттың авторы да, актері де айналайын, Қызылорданың жоқтан бар жасайтын еңбекқор, бейнетқор халқы, мыңдаған жер, су мамандары, іскер, талантты, ұйымдастырушы, жоғарыда аты аталған басшылардың бір шоғыр тобы екендігіне ешкімнің де дауы жоқ деп ойлаймын. Сол жылдары облыста атқарылған осындай игілікті, ізгілікті қыруар жұмыстардың басы-қасында, бел ортасында 50 жылдай Қызылорданың топырағынан табаны таймай қосшы да болып, басшы да болып Сабыр Арыстанбаев жүрді.
Жолдасыңның кім екенін айт, мен сенің кім екеніңді айтайын дегендей, Сабыр Арыстанбаевтың замандастары, тағдырластары, тамырластары, қанаттастары, мұраттастары, үзеңгілестері, әріптестері, жолдастары, достары жоғарыдағыдай елге, халыққа белгілі, тұғырлы, тұрпатты тұлғалар болды. Сәкең осы ірілердің ішінде ірі еді, шоқтығы биік, шоқпары зілдей марқасқалардың, қайтпас қара нарлардың бірі еді. Осы жақсылардың ортасында Сәкеңнің ойып алған өзіне лайықты, абыройлы орны болды, бәрі де оны құрметтеді, тыңдады, сыйлады, ескерді, есептесті, әрдайым ақылдасып, арқа сүйейтін, маңдай да, табан да тірейтін еді.
С.Арыстанбаев ешқашан, еш жағдайда, ешкімнің алдында да дізесі дірілдеп бүгілмеген, сүрінбеген, жығылмаған, басы иілмеген, кеудесін ешкімге бастырмаған, төбесіне ешкімді шығармаған, ешкімнің қас-қабағын бақпаған, ешкімнің табалдырығына табынбаған, ешкімнің алдында жалпақтамаған, желпілдемеген, жаутаңдамаған, басынан бір сөз асырмаған, «Малым жанымның садағасы, жаным арымның садағасы» қағидасы өмірінің бас кредосы болған, ар мен намыстан жаралған азамат.
Иә, Сәкең мінезді азамат болды. Мінезсіз басшы, азусыз арыстан сияқты. Ондай адам үлкен, ауқымды, жауапты істің басында бола алмайды. Әсіресе, тағдыры суға, суармалы жерге таңылған біздің елге, қалаға, аудандарға, тоқсанның үстіндегі шаруашылықтарға, 250-дің үстіндегі елді мекендерге қай заманда да болмасын жетпей жататын суды қылдай бөліп жеткізіп беру қиынның-қиыны, қияметтің-қияметі, ол екінін бірі, егіздің сыңары түгілі, мыңның қолынан да келе бермейтін аса ауыр жұмыс. Сол заманда қандай да бір өндірістік, тұрмыстық тауарларды, мүлікті, тамақты, киімді, техниканы, қосалқы бөлшектерді табу, бөлу, халыққа жеткізу оңай шаруа емес еді ғой.
Оңай болса, облыстың сауда ұйымдарына келген құндыз құлақшынға дейін облыстық партия комитеті бөлмес еді ғой.Ал су бөлудің жөні тіптен бөлек, кімнің де болса құлашы жетіп, уысына сыя бермейтін күрмеуі күрделі, қиын мәселе.
Ол жылдары әрбір 5-7 жыл сайын қуаңшылық болатын. Екі ағайынды адамның бірін-бірі көрместей болып суға таласқанын, кеңшар агрономын күрішшінің кетпенмен шауып тастағанын, каналдары ортақ бригадирлердің, шаруашылық, аудан басшыларының су үшін талай рет айтысып-тартысқанын, ұрысып-керіскенін, жаға жыртысқанын, «сағадағы су ішеді, аяқтағы у ішеді» дегендей, құрғақшылық жылы облыста судың аяғына орналасқан Қазалы ауданының күріші түгелдей күйіп кетіп, аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы, еліміздің ардақты азаматы Қазтай Әбуовтің облыстық партия комитеті пленумының мінберінде тұрып жылағанын да көрдік.
Міне, осындай ауыр, тағдырлы, шешуші, өміршең мәселелердің шешілуі түптің- түбінде білімді де, білікті де, іскер де, адал да, әділ де, аузы дуалы, сөзі пәтуалы, «ердің құнын екі ауыз сөзбен шешкен» баяғының әділ билеріндей Сабыр Арыстанбаевқа барып тірелетін.
Жылда мамыр айының басынан тамыздың ортасына дейін күріштің суы тартылғанша бүкіл су пайдаланатын елдің, халықтың, барлық дәрежедегі басшылардың назары, сыйы, құрметі С.Арыстанбаевтың үстінде болатын. «Мамырдан тамызға дейін Сәке, Сәке, Сәке боламын. Содан кейін мені ұмытады, келесі жылы күріш екпейтіндей. Осы жұрт қызық-ей», деп әзілдейтін еді жарықтық.
Сондай-ақ Сабыр Арыстанбаевтың елдің есінде қалған ерлікке пара-пар тағы бір баға жетпес еңбегі бар. Ол сол заманда инженерлік жүйеге келтірілген жерлер мен бірнеше мыңдаған гидротехникалық нысандардың сапасына байланысты мәселе. Жасыратын несі бар, ол заманда қай салада болсын апталық, айлық, тоқсандық, жылдық жоспар, социалистік міндеттеме үстіне міндеттеме дегендер болды. Оны өлсең де, тірілсең де, шын болса да, өтірік болса да, қайтсең де орындауың керек. Бұл – сол заманның, сол қоғамның тәртібі.
Студентке емтихан алдында бір күннің жетпейтіні сияқты, құрылысшыларға да әрдайым бір күн жетпей жататындығы өмір шындығы. Осы тұста жоспарды, міндеттемені орындау мақсатында төменнен де, жоғарыдан да өтініштер, ұсыныстар, тапсырмалар да болып жататыны бар. Соңғы қолды, соңғы нүктесін қоятын Сабыр Арыстанбаев. Егер сол тұста облыстық су шаруашылығының басында Арыстанбаевтай беделді, абыройлы, айбатты, кімге де болса болмайды деп айта алатын бастық болмай, тіске жұмсақтау, тілалғыш, қол бала бастық болғанда облыстың қыруар құрылысында сапа болар ма еді, әлде болмас па еді?
Қазақта аттың жақсысын қазанат дейді, жігіттің жақсысын азамат дейді. Сабыр Арыстанбаев нағыз азамат еді. Періштең болмаса, пендең осындай-ақ болсын.
Сейілбек ШАУХАМАНОВ,
Қызылорда облыстық
ардагерлер кенесінің төрағасы
