Мұз үстіндегі махаббат

Сахнаға салтанатты реңк сыйлайтын драма театрлары­ның қызыл­күрең дүрия яки масаты шымылдығы ауыр қоз­ғалып ашыла баста­ған­да, селт еткізетін тың туын­­ды күтіп отырған кө­ңі­ліңді көп жағдайда жеңіл дүниенің даңға­за­сы жайлап ала жөне­леді. Ойлану­ға мұрша бермей­ді. Ойлану­дың қажеті де жоқ – жалт-жұлт оқи­ғалардың жете­­гінен қа­лып қоймай желпініп оты­руға жара­саң, болды. 

Егемен Қазақстан
29.11.2017 2418
2

Теледидар аз болғандай, енді театр қалып па еді күңкілдесең де, «бүгін­гі көрерменге керегі осы» болған соң екі сағатқа жуық уақыт мюзикл мен ко­ме­дияның арасындағы белгілі режиссердің бел­гісіз жанрға құрылған кезекті туын­дысын тапжылмай отырып көруге мін­деттісің. Мұндай көрініс, әсіресе жас­­тар театрларына тән. Қалыпты жайға айналғаны сондай, репертуардан сирек көріне бастаған ел тағдыры, жер киесі, отаншылдық сезімді оятатын биік ойға негізделген авангард идеяны жас режиссер Сырым Асқаров Ғ.Мүсірепов атындағы Жастар театрының сахнасына әкелгенде, әуелде тосырқай қабылдадық.

Арнайы драматургиялық жанрда жазылған да­йын пьеса да емес, классик жазушы Әбдіжәмил Нұрпейісовтің «Соңғы парыз» романының инсценировкасымен «Сең» атты спектакль қойған Сырымның бұл әрекетін сонда да болса «көрерменнің жетегінде кетпеуді» ойлаған, азаматтық көзқарасын айғайлап айтқысы келген саналы қадамы ретінде пайымдадық. Өйткені репертуарының тең жартысынан астамы жастарға арналған тақырыптардан тұратын ТЮЗ-дың сахнасында, Дулат Исабеков айтқандай, сөз саптауының өзі қатал кірпияздықпен жазылған «Соңғы парызды» спектакль етіп қоймақ түгілі, оқып шығудың өзі оңай емес.

Хош, сонымен Арал тағдыры мен адам тағдыры арасындағы арпалысты желі етіп, махаббат пен ғадауат қатар өріл­ген шығарманың шыңы – Арал тағд­ырына, жалпы табиғат-анаға ақыл-ғылым­мен емес, махаббатпен қарауға шақы­рады. Ғалымдардың пайымынша, тарихта төрт рет тартылып, төрт рет қайта толған Аралдың басындағы қасірет пен ғылыми-техникалық прогресс тонап бітіруге айналған адами қа­сиет­тердің жұтаңдығы өте ұқсас. Спек­такльде табиғат экологиясы деген идея тек сыртқы фабула ретінде ғана алын­ған, әңгіменің үлкені – адам жаны эколо­гиясының бұзылғандығында.

Романдағы алуан қырлы кейіпкерлер сахнада мейлінше шағындала келіп, санаулы образбен Әзім – Бәкизат – Жәдігер үшеуінің төңірегіне топтасқан. Қойылымда Арал-шал – Еділ Рамазанов, Сары шал – Кәдірбек Демесінов, Жәдігер­дің анасы – Лидия Кәденова, баласы – Динара Нұрболат, Сары Иван – Жомарт Зейнәбіл, Ақжігіт – Тұрсын Құралиев сияқты драманы өрістететін үлкен-кіші кейіпкерлер бар. Бірақ бүкіл оқиға осы үш адамның төңірегінде өрбиді. Өйткені бұл үшеу – жер бетіндегі бүкіл адамның сахнаға ұшып түскен себезгі сәулесі.

Адам жанының қалтарысы қандай қатпарлы! Зер салып қарасақ, үшеуі де адасып жүрген адамдар. Өзін-өзі таба алмай жүрген адамдар. Күйеуі Жәдігер мен сүйгені Әзімнің ортасында не істерін білмей аласұрған Бәкизатты кінәлауға кімнің дәті барар? Аралымен кіндігі байланып, ата қонысын қимай, балықшы бабаларының аманатына адалдық танытып, туған жерін тастай алмағаны үшін Жәдігерді жек көруге бола ма? О баста еті тірі, өмірге икемді Әзімді құлай сүйгенімен жауапсыз махаббаттан жалыққан Бәкизат амалсыз жаратылысы бөлек Жәдігермен тағдыр қосып, ақ некелі жарына айналса да, адалдық пен адамдықты биік қойған күйеуіне көңілі бәрібір жібімегені үшін, ақыры соңынан еріп, етегінен ұстағаны үшін Әзім жазықты емес қой? Руслан Ахметов (Жәдігер), Толқын Нұрбекова (Бәкизат) және Данияр Базарқұлов (Әзім) сынды актерлер мынау жарық дүниеде жұмыр басты пенде кешуі мүмкін құқайдың бәрін көрерменнің көз алдында қопарды да тастады.

«Махаббат үшбұрышының» бойында өзі күткен үміттің жетегінде өмір сүріп жүрген үшеудің тірлігі мына өмірде төрт құбыласы түгел, армансыз адамның болмайтынын айна-қате­сіз айтып тұр. Жан-жүрегіңмен аялап сүймесең, тағылық танытып таптап өтсең, табиғат сырқатқа ұшырайды. Сол секілді отбасыны махаббатпен құрма­саң, ол жерге бақыт келеді деп күту­д­ің қажеті жоқ. Адам мен табиғат ара­сын­дағы үйлесімді режиссер ғажап аллего­риямен байланыстырады. Арал өз-өзінен тартылып бара жатқан жоқ, ол адам қолымен жасалып жатыр.

Режиссер спектакль шешіміне «Аралдың тартылуы – адамның ар-ожданының тартылуы» деген символдық мағынаны сыйғызған. Мысалы, Жәдігер мен Бәки­заттың жалғыз баласының ақыл-есі кем, ауру. Сырт қарағанда тартылып бара жатқан Аралдың апатынан ауру болып туған секілді, шын мәнінде, сүймеген жандардың сезімінен жаралған баланың дімкәс болып тууына Жәдігер мен Бәки­зат­тан басқа ешкім де кінәлі емес. Тір­лік­тің заңы біреу-ақ – не нәрсенің де өзе­гіне сүйіспеншілік сіңбесе, ол ешқа­шан өзіне де, өзгеге де қуаныш сый­ла­ма­й­ды. Келіп тұрған қуаныштың қай­ғым­ен алмаса салуы қиын емес. Әр кейіп­кердің ішіне қорықпай үңіліп, ішіне жасырған шындығын суырып алып, айдай әлемге жалаңаштап көрсеткен режиссер жас көрерменге махаббаттың сүйенер жалғыз күші адалдықта екенін айтады.

Режиссер «Адамның менмендігі, өзімшілдігі, тұтынушылық талабы дәл осы қарқынмен өсе берсе, оның ақыры өзін ғана емес, тұтас табиғаттың тағды­рын, адамзат қауымын апатты жағ­дайға алып келеді» деген ойға меңзей­ді. Жас ре­жиссердің үлкен театрдың сахна­сын­дағы тырнақалды дербес туындысы бол­са да, ажал аузында жатқан теңіз­дің азалы реквиемі сияқты жазылып, қазақ әдебиетінің айбынын асқақ­татқан «Соң­ғы парыздың» авторы Ә.Нұр­пейі­сов­тің романындағы түпкі идеяны тап басып танып, соңына дейін жүлгесін бұз­бай алып шыққаны – үлкен ізденіс нәтижесі.

Спектакльдің «Сең» деп аталуының өзі образды ойдан туған. Белгілі театр суретшісі Есенгелді Тұяқов сахнаға декорация құрғанда «минимум» деген қағидаға сүйенгені көрінеді. Сахнада басы артық бутафория бұйымы жоқ, ағыс, жел әсерімен тұтас теңізден ойылып түскен үш түйір сең ғана жатыр. Сең – мұз сынығы болса, оның үстін­дегі өмірден мән таба алмай, бірде табы­сып, бірде кетісіп арпалысып жүрген бақытсыз үшеу де тіршіліктен, өз тұл­ғасынан тұтастық таба алмай шытынап түскен тағдыр сынықтары. Сең үстін­дегі сюжет соншалықты шынайы. Екі еркек­тің ортасында қақпақыл болып жү­рген Бәкизаттың махаббаты соңғы рет мұз бетінде сынға түседі.

Спектакльдің шарықтау шегінде үш тағдыр бір сеңнің үстінде қалып, өліммен бетпе-бет кездес­кенде, Бәкизаттың осы уақытқа дейін жанын үзіп беруге әзір болған Әзім­нің зұлымдығын, ал жек көріп келген Жәдігердің қымбат адам екенін түсінетіні ит өмірде арпалысып жүріп, кімнің адал, кімнің залым екенін тани алмай өтетін пенденің дәрменсіздігін тағы бір еске салады. Әрине, Кеңшілік ақын жырлағандай, «ғашықтар жылап қалды деп, дүние құлап қалмайды», тіршілік жалғасады. Жалғасқаны сол, Арал-шал жуан білегіне ораған алты құлаш арқанымен елдің, жердің сахналық белгісіндей болып бір бұрышта тұрған кішкентай ғана «алып» кемені қара нар күшпен шіреніп, атырапты бетке ала алға сүйреп барады. Өркениет өзекке тепсе де, оның керуенінен елдің көші қалмайды, ілесе береді...

Бұл қойылымның өзектілігі неде? «Ойбай, жұрттың көңілі пәс, олардың көңілін көтеру керек» деп күлдіру немесе «адам азып, заман тозып барады» деп жылату мақсат етіп қойылмағаны анық. Спектакльден кейін көрермен алдына шығып режиссер мен актерлер жұмысына баға берген Дулат Исабеков пайымды ойын: «Күрделі романды сахнаға шығару және ішіндегі оқиғаларды теріп-теріп алып сахналық әдебиет жасау екінің бірінің қолынан келмейді. Театрға Мулен Руждар емес, осындай ұлттық проблеманы көтерген дүниелер керек. Бұл жекелеген ұлттың қасіреті болғанымен, тұтас адамзаттың мәселесі.

Асқан шыдамдылық танытып, қайта-қайта оқып барып түсінуді қажет ететін романның сахнада сәтті қойылуымен режиссерге ғана емес, театр ұжымына құтты болсын айтамын» деп түйіндеді. «Соңғы парыз» Әбдіжәмил ағамыздың Аралмен арыздасуы еді, арыздаса отырып, адамзатты рухани апаттан сақтандыруға шақыр­ған болашаққа жазып кеткен сәлем­деме хатын көркем шежіреге айналдырып, көрерменге ұсынылғанын Жастар театрының жаңа маусымдағы жаңалығы деп қабылдадық.

 

Айгүл АХАНБАЙҚЫЗЫ,

«Егемен Қазақстан»

АЛМАТЫ

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

19.10.2018

Қасым-Жомарт Тоқаев: Білім беру жүйесі реформалардың шырмауынан шыға алар емес

19.10.2018

Ұлттық құндылықтардың иесі – жастар

19.10.2018

Оралда студенттерге қызмет көрсету орталығы ашылды

19.10.2018

«Қазпоштаның» 25 жылдығына орай «Жазылушылар күні» ұйымдастырылды

19.10.2018

Қасым-Жомарт Тоқаев мемлекет қаржысын үнемдеуге шақырды

19.10.2018

Еуразия ынтымақтастығының маңызы зор

19.10.2018

Амангелді Кеңшілікұлының «Қазақты сүю» атты шығармашылық кеші өтті

19.10.2018

«Әзірет Сұлтан» қорық-музейінің 40 жылдығы аясында тарихи кітаптардың тұсауы кесілді

19.10.2018

Қасым-Жомарт Тоқаев Қарағандыда жұмыс сапарымен болды

19.10.2018

Америкалық еріктілер оқушыларға ағылшын тілін үйретіп жүр

19.10.2018

Мемлекет басшысы Еуропалық комиссия төрағасы Жан-Клод Юнкермен кездесті

19.10.2018

Нұрсұлтан Назарбаев «Азия-Еуропа» форумының ХІІ саммитіне қатысты

19.10.2018

Мүмкіндігі шектеулі жандарға мүгедектер арбасын сыйлайды

19.10.2018

Президент «Азия-Еуропа» форумының ХІІ саммитінде кездесулер өткізді

19.10.2018

Владимир Путин: Өзбекстан Ресейдің сенімді серіктесі

19.10.2018

Сенатор Рысқали Әбдікеров Қарағанды облысында жұмыс сапарымен болды

19.10.2018

Атырауда мамандандырылған ХҚКО құрылысы аяқталуы жақын

19.10.2018

Мемлекет және қоғам қайраткері Темірбек Жүргеновтің туғанына - 120 жыл

19.10.2018

Павлодар-Семей тасжолында көліктер өртеніп, бір адам мерт болды

19.10.2018

TWESCO дүниежүзілік мәдениет форумына қатысты

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Мирас Асан, «Егемен Қазақстан»

Ádep pen ádet

Jýyrda Almaty qalasyna jolymyz túsip, taǵylymy mol tamasha toıǵa qatystyq. Taý shatqalyna aqshańqan shatyr tigip, qudalaryn taǵatsyzdana kútip turǵan almatylyqtardyń ónegeli isine kóz toıyp, kóńil marqaıady. Biz toıly aýylǵa qudalar kelmeı turyp barǵan edik. Qyzyq ıelerimen burynnan tanyspyz. Arǵy túbi Arqanyń qazaqtary. Ultymyzdyń qadym zamandardan beri kele jatqan salt-dástúri, tartý-taralǵysy, jón-joralǵysy yqylym josynymen úılestirilgen toıdyń erekshe bolatyny sezilip tur.

Құрманәлі Қалмахан,

О́zge elde sultan bolǵansha...

Áı, qaıdam... О́zge elde sultan bolý qazir qıyn-aý. Sebebi óz eliniń Sultandary turǵanda shetten kelgen «bótenderdi» kim jaqtyra qoıar dersiz?! Soǵan qaramastan túrli sebeptermen shetel aýyp, «jumaq» araldaryn izdeýge bel býǵandar qarasy azaımaı tur.

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Urpaq azsa – ultqa qater

J.Aımaýytov pen M.Áýezov keıbir qazaq mineziniń minin, sol mindi kórip ósken balanyń jamandyqqa salynatynyn 1917 jyly «Alash» gazetinde jarıalaǵan maqalasynda: «Ultym», – dep oqyp shyqqandar halyq arasyna kelse, qaraıa bastaıdy» dep, artynan: «Saıyp kelgende, qazaqta qalyp turǵan ózgeshe minezder: tili aıtqandy qoly qylmaıtyn – turaqsyzdyq, uıymsyzdyq, basynan aspaıtyn – ózimshildik, ezdik» depti. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Megapolıster múmkindigi

Elbasy «Qazaqstandyqtardyń ál-aýqatynyń ósýi: tabys pen turmys sapasyn arttyrý» atty jańa Joldaýynda elimizdiń aýmaqtyq damýyna jańa tásilder engizýdi qamtamasyz etý qajet ekendigin aıta kele: «Búginde jetekshi elderdiń ekonomıkasy kóbine jahandyq qalalar nemese megapolıster arqyly tanylady.

Жолдыбай БАЗАР, «Егемен Қазақстан»

Izgilikke shaqyrý iriliktiń belgisi

Bıylǵy 10-11 qazan kúnderi Astanada ótken Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń dástúrli siezi óziniń halyqaralyq aýqymdaǵy asa mańyzdy únqatysý alańy ekenin taǵy bir ret dáleldedi.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу