Баспасөз бастауындағы басылым

Қазақ баспасөз тарихы 1870 жылы жарық көрген «Түркістан уалаятының газетінен» бастау алады. Десе де,  ел зиялыларының қаламгерлік қарымы мен жазбагерлік машығын қалыптастырған басылым ол – «Дала уалаятының газеті» еді. Тұңғыш басылымнан 18 жыл кейін жарық көрген бұл газет айналасына қазақ оқығандарын топтастыра отырып, өз заманының деңгейінде Алаш жұрты үшін өзекті мәселелерді ортаға салатын пікір алаңына айнала алды.  

Егемен Қазақстан
04.01.2018 7411

­­­Шынтуайтында, «Түркістан уалая­тының га­зе­ті» мен «Дала уалаятының газеті» – екеуі де патшалық әкімшілік­тің бұйрық-жарлықтары мен қаулы-қа­рарларын жария­лап, отаршыл би­ліктің заң-закондарын бұра­тана халыққа жеткізу мақсатымен жа­рық көрген басылымдар еді. Орыс газет­теріне қосымша ретінде басылған бұл екі бас­пасөздің қай-қайсысы болсын отар жұрт­тың көрген бейнет, шеккен азабын көр­сетуді өз міндетіне алма­ғаны анық. Ке­рісінше, патшалық жандармерия орыс үкі­метіне бағынған ха­лық­тарды екінші мәр­те жеңуді көздеді. Бірақ осы жолы олар қару-жарақпен емес, газет арқылы ақыл-оймен және рухани басымдылықпен жеңу­­ді мақсат етті. Сол арқылы өздерінің Ор­та Азия­ға әкелген қоғамдық және әкім­ші­­лік­ құрылымдарының жергілікті жұрт­ бұ­ған дейін бірнеше ғасыр бойы тіке­лей мойынсұнып келген құры­лымнан әл­де­қай­да жоғары және жемісті екендігін се­зін­діруге мәжбүр етуді ойлады.

Баспасөздің түп табиғаты, тікелей рө­лі сананы ағарту, көкірек көзді ояту­ға құры­латындықтан теріс мақсат көз­дегеніне қа­ра­мас­тан, екі баспасөз де өнер-білімге су­сап отырған қазақ елінің көкірек көзін ашып, көңіліне сәуле түсіруге қызмет етті. Бұл, әсіресе, «Дала уалаятының газетіне» кө­бірек қатысты нақты тұжырым деп ұғынған дұрыс.

1888-1902 жылдар аралығында «Ак­­мо­линс­кие областные ведомос­ти» газе­тіне қосымша болып шыққан «Да­ла уалая­тының газеті» жоғарыда атап өткендей про­грессивті ықпалға ие болуының бір се­бебі – оның қазақша нұсқасын дайындаушы Ешмұхамед Абылайханов, Дінмұхамед Сұл­танғазин, Рақымжан Дүйсенбаев қатар­лы тұлғалардың еңбегі деп тану керек. Ай­та­лық, Д.Сұлтанғазин «Біздің қазақ тілі туралы бес-алты ауыз сөз» (1890 ж. №6), «Кейінгінің қамын ойлап жазылған ақыл» (1894 ж. №12) деген мақалаларында газетті керекке жарату турасынан сөз қозғап, ұтымды ұсыныстар айтады. «Мұндай пайдалы білім шашатұғын нәрсе Дала уалаяты үшін шығарылмыш қазақ газеті деп білеміз. Бұл газет көз жетпейтұғын қыр даланың ішіндегі жатқан халықтың бірер нәрсеге мұқтаж турасында керектігі. Бірінің айтқан ақылын біріне білгізеді. Егер де бұл ақыл мал бағып өсір­­мек, егін екпек, барша қыр даланың ішін­дегі шаруа­ға һәм адамның ғұмырына тие­сілі жауап­тарға керекті болған болса. Жо­ғарғы айтылмышқа қарағанда біздің газет оқырмандарымыз хабар шашып тұрған бұл жалғыз газеттің қымбат, қадірлі еке­­нін де білсе керек деп ойлаймыз...» – деп ­газетті кә­де­ге жаратуға, ел шаруасын оңал­ту­ға пай­далануға анық пейілін аң­ғар­­та­ды.

Басылым өзінің ресми емес бөлі­мінде қазақ елінің тұрмыс-тіршілігінен, мәде­ни ерекшеліктерінен хабар беретін көптеген материалдар жария­лап тұрды. А.Пушкин, Л.Толстой, М.Лермонтовтың әдеби туындыларын,­ сондай-ақ зерттеуші Г.Потанин, А.Алек­торов және т.б. ғалымдардың қа­зақ­ жұртының этнографиясы мен та­ри­хи-мәдени тақырыптарға қатыс­ты­ шұрайлы дүниелерін ауық-ауық ұсынып отырды. Осы негізде газет алға­шқы аударма­ үлгілерінің қалып­тасуына мұрындық бол­­ды. Оған қо­са қазақ қаламгерлерінің де өлең-жыр­ларын жариялады. Абайдың «Бо­лыс бол­дым, мінеки», «Жаз» атты туынды­лары ең алғаш осы газетте жарық көр­ген-ді. Басылымда жарияланған әдеби туындыларды шартты түрде екіге бөліп қарастыруға болар еді. Бірі – қазақ өмірінің өзінен алынған төл туындылар да, енді бірі – шығыс аңыз-әпсана, мысал-ертегілері, іргелес жұрттардың әдеби үлгілерінен аудармалар. Ол жарияланымдар тілі, құрылысы, жанры тұрғысынан алуан түрлі болып келді. Бұл жөнінде Г.Потанин «орыс клас­сиктерінің шығармаларын тұңғыш рет қазақ тіліне жатық, түсінікті етіп­ тәржімалап, оқырмандарға таныс­тырған Өскенбаев еді» – деп жазады. Га­зеттің өзі де 1896 жылғы 43-санында жарық көрген «Қазақтың тәуір адамдарының қылар ісі» деген материалда: «Өскенбайұлы Омбыдағы кадетский корпустан оқу бітіріп, Семей маңында қырға барып тұрған. Сол құрметті адам, есту бойынша, кеш болғанда орыс қиссаларын қазақ тіліне переуаттап, қазақтарға айтады екен. Солайша Тургеневтің, Лермонтовтың, Тол­стойдың, һәм өзгелердің шығарған кітаптарын Өскенбайұлы еркін переуат қылып шығарған» деген деректер келтіреді.

Осы «Дала уалаятының газе­тін­де» қазақ көсемсөзінің жазылу нормасы қалыптасты деп айтуға болады. Газет Алаш жұртының ертеден бергі орныққан шежірелік сөз саптауы мен ауызша баяндау дағдысын жазбашаға бейімдеуге көп қызмет етті. Қазақтың бай тілін кәдеге жаратумен бір­ге, өзге жұрттардан да қа­жетті сөздерді алу­ды, өзінде жоқ сөз­ді өзгеден алып байы­ту жағын ой­лас­тыруды ұсынды. Бұл жө­нінде Д.Сұлтанғазин «қазақ тіліне кірген сөз­дерді жазғанда сөздердің қазаққа қанша ұғымдылығына қарау керек. Мәселен, қазақтар «жандарал», «жанарал» дейді. Һәм генерал дегенді де жақсы пайымдайды. Сол себептен «генерал» деп жазу керек дейді (1896 ж. №31). Газет редакциясы сөздердің жазылу ретін тәртіптеп, қазақ ішіне орныққан, сіңісті болып қолданысқа енген сөздерді қазақ тілінің табиғаты бейімдеген күйінде жазуды мақұлдайды.

Газеттің бір соны ерекшелігі, 1894­ жылдан бастап кейбір сөздердің жігін ажыратуда сызықша, жұлдызша белгілерін қолданып келген-ді. Одан 2 жыл өткеннен кейін, дәлірек айтқанда, 1896 жылы 31-санынан бастап газетте тыныс белгі­лерін қолдану жө­нінде хабар жариялан­ды. Онда қа­зіргі таңда қолданылып жүр­ген тыныс белгілерінің барлығы көр­сетіліп, олар­дың қолданылу реттері, тәр­тіптеп түсін­дірілді. Осылайша, «Дала уалая­тының газеті» жазу стиліміздің қалып­тасуына, жазба нормамыздың емлелік тұрғыдан жөнге түсуіне бастамашы болды.

Қорыта айтқанда, «Дала уалаятының газе­ті» қазақ халқының қоғамдық ой-са­насының өсуіне, әлеуметтік пікірінің толы­суына оң әсерін тигізді. Мәдени-әдеби, эко­номикалық-шаруашылық құ­рылыстың көркеюіне үн қосып, бұйығы жұрттың оқу-ағарту ісіне серпін берді. «Дала уалаятының газеті» – қазақ кө­сем­сөзінің қалыптасуының тұтас бір мек­тебі болды. Онда Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы, Зұлқарнайын Нұралыханов, Сәдуақас Шорманов, Әлихан Бөкейхан, Барлыбек Сыртанов, Райымжан Мәрсеков, Жақып Ақбаев, Отыншы Әлжанов, Қорабай Жапанов, Асылқожа Құрманбаев, Мейрам Жанайдаров, Шерияздан Мәрсеков қатарлы бір шоғыр қаламгерлер әр жылдары қалам тербеді. Олар патшалық цензураның саңлауынан жол таба отырып, көшелі мәселеде қазақты оң бағыт, дұрыс жол­ға жетектеуге күш салды. Тіс арасынан сыздықтатып болса да күн тәр­тібіндегі көкейкесті мәселелерді шешу жолын ұсына білді.

Осылайша, 130 жылдық тарихты бастан кешіріп отырған газет ел шаруашылығын отырықшылыққа көшуге үндеуімен, өнер-білім, мәде­ниет­ке шақыруымен, халықты ағар­туымен қазақ баспасөзі тарихында өзінің лайықты бағасына ие болды.

Намазалы ОМАШҰЛЫ,

профессор

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

19.08.2018

Жакартада жанған жұлдыз

19.08.2018

Ауа райы болжамы: Ақмола облысы мен Астана аумағында дауыл тұрады

18.08.2018

Джакартада Жазғы Азия ойындарының ашылу салтанаты өтті

18.08.2018

БҰҰ-ның бұрынғы Бас хатшысы Кофи Аннан қайтыс болды

18.08.2018

Мемлекеттік хатшының қатысуымен Бұқар жыраудың 350 жылдық мерейтойы өтті

18.08.2018

Пара алған әкімдердің қылмысы әшкере болды

18.08.2018

Елордада «Ұлы дала рухы» республикалық фестивалінің солтүстік аймақтық іріктеу жарыстары өтіп жатыр

18.08.2018

Астанада түркі тіл білімінің өзекті мәселелері талқылануда

18.08.2018

Бүгін ауыл жасөспірімдерінің республикалық II жазғы спорт ойындары басталады

18.08.2018

Допинг дауынан кейін «Канело» ресми түрде қайта рингке оралды

18.08.2018

Ыбырай Алтынсариннің отбасы қолданған жәдігерлер жұрт назарына ұсынылды (ВИДЕО)

18.08.2018

Астанада мемлекеттік қызметкерлер арасында спорттық сайыс өтіп жатыр

18.08.2018

Қаламгер Сұлтан Қалиұлы дүниеден озды

18.08.2018

Бүгін Азия ойындарының салтанатты ашылуы өтеді

18.08.2018

Мыңнан аса астаналық веложарысқа қатысуда

18.08.2018

ҚМДБ еліміз қалалары бойынша айт намазының уақытын жариялады

18.08.2018

Демалыс күндері елімізде ауа райы құбылмалы болады

17.08.2018

Қазақстан Президенті «Журавлевка 1» ауыл шаруашылығы кешенін аралап көрді

17.08.2018

Роман Григорчук «Астана» клубының бас бапкерлігінен уақытша кетті

17.08.2018

Қазақстандық велотрекші әлем чемпионатының қола жүлдегері атанды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Тілтолғақ пен тілтұтқа

Әлеуметтік желіден «Астана қаласы­ның қаракөз балдырғандары қазақша сөй­лемейтіні несі?» деген сыңайдағы сұрау­лы сөйлем, қобалжулы пікірді көзіміз шалып ойланып қалдық, қапаландық. 

Жылқыбай ЖАҒЫПАРҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Ертеңгі ұрпақтың да еншісі бар

Қойнауы құт қазақ жері тәуел­сіз­дігі­міздің ширек ғасырдан асқан шежіресінде ел экономикасын тұралап қалу қасіретінен сақтап келеді. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Мәдениетке мән берсек...

Үйіміздің жанындағы азық-түлік сататын дүңгіршекке соңғы кезде сатушы құтаймай-ақ қойды, жиі-жиі ауысады. Бұрын тіпті мұнда сатушы қыздардың Павлодардан қатынап істейтінін естіп-біліп жүретінбіз. «Екі апта Астанада сауда жасасақ, екі апта бала-шағамыздың қасында болғанға мәзбіз. Ауылдан қалаға қатынап істеудің азабы мен машақаты мұндайды бастан өткізген адамға ғана мәлім. 

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Арбамен қоянға жетер» күн қайда?

1998 жылы Kodak фирмасында 170 мың адам жұмыс істеген екен және әлем бойынша саудаланған фотоқағаздың 85 проценті дәл осы фирманың үлесіне тиген. Небәрі бірнеше жылдың ішінде олардың бизнес-моделі жойылып, фирма банкрот болған. Бұл нені білдіреді?

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Аграрлық саладағы болашақ мамандықтар

Сарапшылардың болжамдарына қарағанда, әлемдік аграрлық салада 15-20 жылдың ішінде революциялық өз­герістер жүзеге асырылады. Жаңа тех­нологиялардың шапшаң қарқынмен дамуы, ғарыш кеңістігін игеруге көптеген елдердің құлшыныс танытуы, гендік инженерия ықпалының күшеюі, азық-түлікке сұраныстың артуы, бос жатқан жерлердің азаюы секілді факторлар әлем бойынша жаңа технологиялармен қаруланған жаңа тұрпатты ауыл ша­руашылығын қалыптастырады. Сөйтіп ауыл шаруашылығы өзгерістерге барынша баяу бейімделетін ең консервативті сала деген бұрынғы түсініктің көбесі сөгіледі.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу