Абайдың алғашқы кітабы

Өткен жылдың желтоқсан айы­ның ортасын­да редакция тап­сырмасы­мен Се­мей ша­һа­рына барып қайтқан едік. Са­пар ке­зінде қаланың руха­ни ордасына ай­налған Абай­дың «Жидебай-Бө­рілі» мемлекеттік та­рихи-мәдени және әдеби-мемориалдық қорық-музейінің экспозициясымен және қорда тұрған кейбір құнды жәдігерлерді көріп, марқайып оралдық. 

Егемен Қазақстан
17.01.2018 5328
2

Аталмыш мекеме басшысы Болат Жүнісбеков мұндағы ма­ңыз­ды жәдігерлердің бірі – Абай­дың алғашқы кітабымен та­ныс­тырды. Бұл жинақ 1909 жылы Петербург қаласында И.Бора­ган­скийдің баспаханасынан басылып шыққан екен.

«Абайдың қазасынан (1904 жыл) кейін туыстары мен балала­ры ақынның мұрасын жинастырып, баспаға әзірлеуге кіріскен. Сөйтіп Кәкітай мен Тұрағұл 1905 жылы жазғасалым Абайдың өлең­­дерін, қара сөздерін жинап, түгендейді. Тапқандарын Мүр­сейіт Бікеұлының қолына беріп, әдемілеп көшіртеді. Ескіше құс­ни-көркем жазудың хас ше­бері Мүрсейіт молда арнайы тігіл­ген қоста отырып, бір айда жазып шық­қан», дейді музейдің аға ғылыми қызметкері Мұрат Мү­фиұлы.

Кәкітай мен Тұрағұлға ұлы ақын­ның қолжазбасын жинақ­тап, баспаға дайындауды тап­сырған адам Әлихан Бөкейханов. Әлекең 1915 жылы 18 қаңтар күні «Қазақ» газетінде жарияланған Кәкітайдың қазасы жайлы мақа­ласында: «...1904 жылы Абай мар­құмның өлеңін кітап қылып басың­дар деп, балаларына хат жаздым. 1905 жылы шілденің ая­ғын­да Кәкітай Абайдың қолжаз­басын алып Омбыдағы маған келді...», дейді.

Осы орайда шәкәрімтанушы ғалым Асан Омаров жоғарыдағы кітаптың жарық көруіне және дайындалуына Шәкәрімнің де үлесі бар дейді. Ғалым дәлел ретінде, әлі ғылыми айналымға түс­пеген маңызды дерек Мінәш Әрхамқызының 1995 жылы «Абай» журналында жарық көр­ген «Кәкітай» атты мақаласын көл­денең тартады. Мақала Кәкі­тайдың әйелі Бибі әжейдің есте­лігі негіз­інде жазылған.

Осындағы естелікте: төрт кісі (өзі және Тұрағұл, Шәкәрім, Кәкітай) Абайдың жылын бере­міз деп керек-жарақ алуға Се­мейге келдік депті. Дәл осы кезде Әлихан Бөкейханов та Се­мейде болған. Бәрі бас қосып, Абай­дың өлеңдерін талқылаған, жіктеп, жіліктеген. Одан әрі қа­рай Бибі әжей есте­лігінде: қа­сым­дағылардан «бұл кісі кім?» деп сұрағанымда, оқы­ған, ақылды адам Абай ағаның өлең­дерін қа­раттық деген еді дей­ді. Бұл арада шынында Шәкәрім қа­жы­ның қатысқаны байқалып тұр.

«Әбден дайындалған қолжаз­баны Семейге Кәкітай алып кет­ті» деп жазады Әрхам ақсақал өзі­нің естелігінде. Сонымен қатар жол шығынына арнап сатып, пұл қылу үшін екі семіз ат, екі семіз түйені бірге әкеткені айтылады.

Кәкітай осы сапарында Омбы қаласындағы Әлекеңе барған. Бұл туралы жоғарыдағы Әлиханның ес­телігінде толық айтылған. Ом­­быға Кәкітай соңғы нүктесі қойыл­­­­­­ған дайын қолжазбамен келген. Жинақта Абай өлеңдері 17 бөлікке топтастырылып, әрбір бөлікке жекелей тақырып («Ха­лық туралы», «Өлең туралы», «Өзі туралы», «Ғашықтық туралы», «Ой тура­лы», т.б) беріл­ген деп жазады зерт­теуші А.Омаров «Шәкәрім өмір­­баяны» атты қолжазбасында.

Жоғарыда Семейде жолыққан достар бірге суретке түседі. Бұл суретті көзі көрген Кәкітайдың неме­ресі Мінәш апайдың: «Сол суретте Бибі әжемнің бір жағында беті боялған кісі, тағы бір жағында Кәкітай атам, сыртында Тұраш ағам, екінші жағында Кәкітайдың иығына қолын салып Шәкәрім атам тұрушы еді» деген естелігін келтіреді Асан Қайырбекұлы. Яғни бертінде Ә.Бөкейханов «ха­лық жауы» атанғандықтан сақтық жасап, оның бетін бояп тастаған сияқты. Бір әттеген-айы, бұл сурет сақталмаған, аласапыран заманда жоғалып кеткен.

Қысқасы, Абайдың жинағын кітап қылып бастыру мақсатымен Омбыдан Қазан қаласына келген Кәкітай, ақыры қияндағы Петербургке бір-ақ барған. Әрине жол шығынын ағайын-туғандар көтеріскен. «Петербургке 200 сом қаражат жібердік» дейді Әрхам естелігінде.

Төрт жылға созылған шыр­ғалаңнан кейін Абайдың алғашқы өлеңдер жинағы 1909 жылы басы­лып шығады.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ,
«Егемен Қазақстан»

АСТАНА – СЕМЕЙ – АСТАНА

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

23.10.2018

Әлеуметтік желінің жастар психологиясына әсері (видео)

23.10.2018

Өскемендегі көрмеде құнды фотосуреттер ұсынылды

23.10.2018

Жапония мен Еуропалық Одақ арасындағы экономикалық диалог

23.10.2018

Қызылорда ауруханасы тегін қызметке ақы алып келген

23.10.2018

Астанада жолаушылар автобусы оқушыны қағып кетті

23.10.2018

«Егеменді» отыз жыл оқыған оқырман

23.10.2018

Рудныйда Орал Мұхамеджановқа ескерткіш тақта ілінді

23.10.2018

Атырауда халықаралық күй фестивалі өтіп жатыр

23.10.2018

Қостанайда «Татуласу: сотқа дейін, сотта» атты конференция өтті

23.10.2018

Қайрат Қожамжаров Қазақстан дзюдо федерациясының президенті болып сайланды

23.10.2018

Бақытжан Сағынтаев облыстардың әкімдеріне жеке инвестицияларды тарту жұмысын күшейтуді тапсырды

23.10.2018

Асқар Мамин Ереванда өткен «Еуразия апталығы» халықаралық форумына қатысты

23.10.2018

Лондонда Елбасының ағылшын тіліндегі "Тәуелсіздік дәуірі" кітабының тұсауы кесілді

23.10.2018

Алматыда деректі фильмдер фестивалі өтті

23.10.2018

Үкіметте көлік пен логистиканы цифрландыру мәселесі қаралды

23.10.2018

«Алтай» әлем чемпионатына қатысады

23.10.2018

Петропавлда қонақ үй және мейрамхана кешені тұрғызылды

23.10.2018

Роналду "Олд Траффордқа" оралды

23.10.2018

«Барыс» Минскінің «Динамосын» ұтты

23.10.2018

«Брексит» келісімі 95%-ке дайын

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Tulǵalardy mansuqtaýda qandaı maqsat bar?

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bola­shaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵ­darlamalyq maqalasy – halyq tarapynan úl­ken qoldaý tapqan, kópshiliktiń yqylasy zor bolǵan bastama. Baǵdarlamanyń arqasynda hal­qymyzdyń mol rýhanı murasy qaıta jańǵyryp, tarıhymyz túgendeldi. Osy jobanyń aıasynda tól ádebıetimiz ben mádenıetimizdiń shetelderde nasıhattalýy, sheteldiń túrli saladaǵy eń mazmundy kitaptarynyń aǵylshynshadan tikeleı qazaq­shaǵa aýdarylyp, qalyń oqyrmanǵa tabystalýy da buryn-sońdy bolmaǵan is.

Дидар Амантай,

Kınoádebıet

Teginde, ult ádebıeti men qazaq kıno­sy arasynda, sonaý Sháken Aımanov, Májıt Begalın, Sultan Qojyqov, Abdolla Qarsaqbaev zamanynan beri qalyptasqan ónegeli dástúr, jaqsy qarym-qatynas, tyǵyz baılanys búginde óz jalǵasyn taýyp otyr.

Мирас Асан, «Егемен Қазақстан»

Ádep pen ádet

Jýyrda Almaty qalasyna jolymyz túsip, taǵylymy mol tamasha toıǵa qatystyq. Taý shatqalyna aqshańqan shatyr tigip, qudalaryn taǵatsyzdana kútip turǵan almatylyqtardyń ónegeli isine kóz toıyp, kóńil marqaıady. Biz toıly aýylǵa qudalar kelmeı turyp barǵan edik. Qyzyq ıelerimen burynnan tanyspyz. Arǵy túbi Arqanyń qazaqtary. Ultymyzdyń qadym zamandardan beri kele jatqan salt-dástúri, tartý-taralǵysy, jón-joralǵysy yqylym josynymen úılestirilgen toıdyń erekshe bolatyny sezilip tur.

Құрманәлі Қалмахан,

О́zge elde sultan bolǵansha...

Áı, qaıdam... О́zge elde sultan bolý qazir qıyn-aý. Sebebi óz eliniń Sultandary turǵanda shetten kelgen «bótenderdi» kim jaqtyra qoıar dersiz?! Soǵan qaramastan túrli sebeptermen shetel aýyp, «jumaq» araldaryn izdeýge bel býǵandar qarasy azaımaı tur.

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Urpaq azsa – ultqa qater

J.Aımaýytov pen M.Áýezov keıbir qazaq mineziniń minin, sol mindi kórip ósken balanyń jamandyqqa salynatynyn 1917 jyly «Alash» gazetinde jarıalaǵan maqalasynda: «Ultym», – dep oqyp shyqqandar halyq arasyna kelse, qaraıa bastaıdy» dep, artynan: «Saıyp kelgende, qazaqta qalyp turǵan ózgeshe minezder: tili aıtqandy qoly qylmaıtyn – turaqsyzdyq, uıymsyzdyq, basynan aspaıtyn – ózimshildik, ezdik» depti. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу