Мүйіз тұқылды қалай қысады?..

Арқаның қысы күшіне мінгенде, еске еріксіз Алтай оралады. 

Егемен Қазақстан
17.01.2018 2712
2

Үрген иттің тілін қаритындай үскірікті аязында жүру түгілі есіңе алғанның өзінде тұла бойыңды бір тітіретіп өтеді жарықтық. Алтайдың тумасы, ақын Ұлықбек Есдәулет «Алтай аязы» деген өлеңінде:

Қызыл Ай қызыл көрігін басқанда,

Қақтаған қаңылтырдай шың қызарады.

Отты жыландай зуылдап аспанда,

Құйрықты жұлдыз ағады.

 

Түн қара сәлделі құдадай,

Көкке жұлдыздан бал аштырады.

Қызыл шұнақ аязға шыдамай,

Найзағайдай шатырлап ағаш сынады.

 

Азынаған жұлдыздан да Айдан да,

Бетіңе ызғырық ызғар ұрады.

Сіресіп жатқан сірнелі сайларда,

Күтірлеп мұз жарылады.

 

Қап-қара таулар қабағы бұзылып,

Қойнында құмығып қасқырлар ұлиды.

Ұлыған үні қалтырай үзіліп,

Бір таудың барып астында құриды.

 

Тоңған төбеттер қыңсылап, бүрісіп,

Үйдің есігін тырналап көреді.

Қойшының ұлдары қарқ-қарқ күлісіп,

Ай жарығымен сырғанақ тебеді. – деп жырлайтыны болушы еді. Расында солай. Қой терісінен тігілген тондарымызбен томпаңдап ымырт жабалып қараңғы түскенше далада ойнаушы едік. Қызанақтай қызарған бетімізді аяз кәдімгі қолмен шымшығандай дызылдататын. Оған қарайтын біз бар ма!..

«Бұл аяз аяз ба, баяғыда бір қыста бүкіл сиырдың мүйізін киізбен қаптағанбыз», дейтін үлкендер. Шынымен де анық аязда мүйізінен өткен суық ішіндегі тұқылды тоңдырып, тұқылдан өткен шытқыл миын шыңылдатып жібергенде сиырлар өкіріп-өкіріп жіберіп басын шайқап шапқылайды екен. Содан оларға мүйізқап жасап кигізбеске шара жоқ. Оның шет жағасын бала күнімізде өзіміз де көрдік. Сол Алтайда қаңтардың сақалдаған сары аязы туралы бір өлеңімізде:

Ай – мүйізін шайқап қашқан арқардай,

Бұлт қалқасын паналап жүр бүрсеңдеп» - деп жазуымыздың ар жағында сол бала күнгі көрген көрініс жатқанын айта кетудің де реті келіп тұрғандай.

 «Аяз мүйізді, мүйіз тұқылды қысады» («тұғыл» деп те айтылады) дейтін мәтел барын бәріміз білеміз. Біз оны негізінен басшы белгілі бір істің жауапкершілігін орынбасарына, орынбасары қоластындағы қызметкерлерге жүктейді, сөйтіп жауапкершілік те сол ретпен қузалады, мысалы, облыс әкімі аудан әкімін, аудан әкімі ауыл әкімін қысады деген мағынада қолданамыз. Қолданыс әрине орнында.

Айта кетер бір жәйт, осы мәтел кейде «Аяз мүйізді қысса, Мүйіз тұқым­ды қысады» делініп те айтылған екен. Ол туралы «Ана тілі» газетінің сайтында (http://anatili.kazgazeta.kz/?p=35510) былай жазылыпты: «Аяз мүйізді қысса, Мүйіз тұқым­ды қысады – 1) қатты аяздың әсері ең алдымен сыртқа шығып тұрған мүйізге түсетіні белгілі. Бірақ мүйіз малдың басымен тұқымы арқылы жалғасатындықтан, суық зардабын бастан бұрын алдымен тұқым көреді; 2. ауыс. өмірде: ел билеушілердің өзінен жоғары тұрған ұлықтар келіп қысқанда, ол келіп, әрине, өзінен ең төмен тұрған халықты қысады. (Қайдар Ә. «Халық даналығы». – Алматы, 2004. 217-б.)». Мүмкін осылай да айтылатын нұсқа бар шығар. Алайда «тұқыл» сөзінің орнына «тұқым» болып кетіп, тарқатылуы да соған қисынданып жазылды ма екен деген күмәніміз басым. Одан гөрі мүйізі жоқ малға қаратылған «тоқал» сөзін «тұқыл» сөзімен алмастырған әлдеқайда қисынды һәм ақылға қонымдырақ секілді. Мүмкін, Дулат Бабатайдың:

Аяз қысса мүйізді,

Мүйіз қысып тұқылды.

Қанталаса тұқымың,

Алпыс екі тамырың,

Қаңсып қалған сықылды, - деп келетін өлеңіндегі «тұқымды» байланыстырып  тұр ма екен? Бірақ онда да басында «мүйіз қысса тұқылды» деп анық айтылып тұр ғой...

Ұлт ұстазы Ахаң, «мақал – тәжірибеден шыққан, ақиқат түрінде айтылатын сөз», дейді. Дәл осы тұста нағыз тәжірибеден шыққан мәтел деп осыны айтса болатындай. Қажеттіліктен туындаған тұрмыстағы құбылыс мақалға айналғанда белгілі жағдайда ойды дөп жеткізудегі таптырмас құралы болып, осылайша ұлттың рухани әлеміне қызмет етіп кете барған.

Ұларбек НҰРҒАЛЫМҰЛЫ,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

23.02.2019

Гагарин кубогындағы қарсыластар анықталды

23.02.2019

«Алматы марафонының» жүгіру маусымы ашылды

23.02.2019

Түркістанда «Балдәурен-2019» байқауы өтті

23.02.2019

Түркістан: Түлкібас ауданында 6 әлеуметтік дүкен жұмыс істейді

23.02.2019

Атырауда көпбалалы үйлерге улы газды анықтайтын детекторлар тегін орнатылып жатыр

23.02.2019

Бейбіт Атамқұлов Еуропалық Одақтың Орталық Азия бойынша арнайы өкілімен кездесті

23.02.2019

Бектас Бекназаров Молдовадағы сайлауды бақылауға қатысты

23.02.2019

Елшілер институты Қазақстанға отандық жұлдыздардың жанкүйерлерін тартуға жол ашады

23.02.2019

Бүгін еліміздің басым бөлігінде тұман түсіп, көктайғақ болады

23.02.2019

Бадминтоннан әлем кубогі: қазақстандықтар жұптық сында келесі кезеңге өтті

23.02.2019

Юлия Галышева Жапониядағы әлем кубогі кезеңінде қола жүлдегер атанды

23.02.2019

Елордада ашық құдықтар мәселесі қалай шешілуде?

23.02.2019

Астанада әскерге шақырылушыларды медициналық куәландыру мәселелері талқыланды

23.02.2019

Қоғамдық қабылдауда ақтөбеліктердің мыңнан астам мәселесі шешілді

23.02.2019

ТМД құрылысшылары баға белгілеу саласында тәжірибе алмасты

23.02.2019

Жас теміржолшылар республикалық «Jas qanattar»  форумына қатысты

23.02.2019

Қостанай облысында өткен жылы өңдеу өнеркәсібінің өсімі 5,8 процентке артты

23.02.2019

Мақсат - әр тұрғынға отыз шаршы метр баспана беру

23.02.2019

Қызылорда облысы Полиция департаментінің жеке құрамы үшін гарнизондық жиын өтті

23.02.2019

Лондонда қазақстандық боксшы қарсыласын нокаутқа түсірді

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Jol erejesinen buryn, saqtyq kerek

Jasyratyny joq, ózimizdiń bir áriptesimiz, Qaraǵandy tas jolynan Astanaǵa kirer tusta keshqurym, ıaǵnı alageýim shaqta kóligimen bir adamdy basyp ketti. Ol jaıaý júrginshi jolaǵymen júgire basqan jandy kórmeı qalǵan. Qansha jerden kinásin moıyndasa da, ol – jaýapker. Sebebi jaıaý júrginshige arnalǵan jolaqta ereje buzdy. Toqtamady. Al toqtar edi, biraq adamdy kórgen joq. Mine, endi mundaı jaǵdaıda kimge kiná artasyz? Jaıaý júrginshi de opat boldy, júrgizýshi de qamalady.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Tyıym men tıyn

Toı-toımalaqta tún jamylyp óner kórsetetin kámelettik jasqa tolmaǵan, ómirleri aq paraqtaı taza, kóńilderi aq bulaqtaı móldir kishkentaılarymyzdy jasyna laıyqsyz kıindirip, boıandyryp kópshiliktiń aldynda shyǵarý, án saldyrý – qý aqshaǵa qunyqtyryp qoıǵan ata-analarynyń kinásinen. 

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Qorqynyshty mıkroplastık

О́tken aptada Eýropalyq odaq úkimeti óndirýshilerge mıkroplastıktiń barlyq túrin óz ónimderinde qoldanýǵa tyıym salǵanyn estigen bolarsyzdar. Mıkroplastıktiń ne ekenin bilesiz be? Osyǵan deıin kóp mán bermeppiz. Sóıtse mıkroplastık − sıntetıkalyq polımerlerdiń kishkentaı bólikteri, bul kóptegen zattyń quramyna kiredi: kúndelikti kıetin kıimimizde de, kir jýatyn untaqta da, saǵyzda da bar eken.

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Jeti jarǵy» jıen jaıly ne deıdi?

Qarǵa tamyrly qazaqta jıenmin dese qolq etpes jan joq shyǵar, sirá. Tipti, naǵashyǵa aıtar oıyn «tuzdyqtap» jiberse de, basynan sóz asyrmas nebir adýyn minezdiniń ózi jıen ǵoı, aıta beredi» dep kúlip, bas shaıqaǵannan artyqqa barmaıdy.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Rýh jaıly áńgime

Marqum alashshyl tulǵa Aqseleý Seıdimbektiń «Rýhy azat halyq qana uly ister atqara alady» deıtin myzǵymas ustanymy boldy. Osy uǵymdy Ahań ári qaraı tápsirlep: «Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısań da báribir, rýhy myqty qaýymnyń aldynda eńkish tartyp turady. Rýh degenimiz ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosferasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymnyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halyqtyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshendi» deıtin edi jaryqtyq.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу