Мүйіз тұқылды қалай қысады?..

Арқаның қысы күшіне мінгенде, еске еріксіз Алтай оралады. 

Егемен Қазақстан
17.01.2018 2541
2

Үрген иттің тілін қаритындай үскірікті аязында жүру түгілі есіңе алғанның өзінде тұла бойыңды бір тітіретіп өтеді жарықтық. Алтайдың тумасы, ақын Ұлықбек Есдәулет «Алтай аязы» деген өлеңінде:

Қызыл Ай қызыл көрігін басқанда,

Қақтаған қаңылтырдай шың қызарады.

Отты жыландай зуылдап аспанда,

Құйрықты жұлдыз ағады.

 

Түн қара сәлделі құдадай,

Көкке жұлдыздан бал аштырады.

Қызыл шұнақ аязға шыдамай,

Найзағайдай шатырлап ағаш сынады.

 

Азынаған жұлдыздан да Айдан да,

Бетіңе ызғырық ызғар ұрады.

Сіресіп жатқан сірнелі сайларда,

Күтірлеп мұз жарылады.

 

Қап-қара таулар қабағы бұзылып,

Қойнында құмығып қасқырлар ұлиды.

Ұлыған үні қалтырай үзіліп,

Бір таудың барып астында құриды.

 

Тоңған төбеттер қыңсылап, бүрісіп,

Үйдің есігін тырналап көреді.

Қойшының ұлдары қарқ-қарқ күлісіп,

Ай жарығымен сырғанақ тебеді. – деп жырлайтыны болушы еді. Расында солай. Қой терісінен тігілген тондарымызбен томпаңдап ымырт жабалып қараңғы түскенше далада ойнаушы едік. Қызанақтай қызарған бетімізді аяз кәдімгі қолмен шымшығандай дызылдататын. Оған қарайтын біз бар ма!..

«Бұл аяз аяз ба, баяғыда бір қыста бүкіл сиырдың мүйізін киізбен қаптағанбыз», дейтін үлкендер. Шынымен де анық аязда мүйізінен өткен суық ішіндегі тұқылды тоңдырып, тұқылдан өткен шытқыл миын шыңылдатып жібергенде сиырлар өкіріп-өкіріп жіберіп басын шайқап шапқылайды екен. Содан оларға мүйізқап жасап кигізбеске шара жоқ. Оның шет жағасын бала күнімізде өзіміз де көрдік. Сол Алтайда қаңтардың сақалдаған сары аязы туралы бір өлеңімізде:

Ай – мүйізін шайқап қашқан арқардай,

Бұлт қалқасын паналап жүр бүрсеңдеп» - деп жазуымыздың ар жағында сол бала күнгі көрген көрініс жатқанын айта кетудің де реті келіп тұрғандай.

 «Аяз мүйізді, мүйіз тұқылды қысады» («тұғыл» деп те айтылады) дейтін мәтел барын бәріміз білеміз. Біз оны негізінен басшы белгілі бір істің жауапкершілігін орынбасарына, орынбасары қоластындағы қызметкерлерге жүктейді, сөйтіп жауапкершілік те сол ретпен қузалады, мысалы, облыс әкімі аудан әкімін, аудан әкімі ауыл әкімін қысады деген мағынада қолданамыз. Қолданыс әрине орнында.

Айта кетер бір жәйт, осы мәтел кейде «Аяз мүйізді қысса, Мүйіз тұқым­ды қысады» делініп те айтылған екен. Ол туралы «Ана тілі» газетінің сайтында (http://anatili.kazgazeta.kz/?p=35510) былай жазылыпты: «Аяз мүйізді қысса, Мүйіз тұқым­ды қысады – 1) қатты аяздың әсері ең алдымен сыртқа шығып тұрған мүйізге түсетіні белгілі. Бірақ мүйіз малдың басымен тұқымы арқылы жалғасатындықтан, суық зардабын бастан бұрын алдымен тұқым көреді; 2. ауыс. өмірде: ел билеушілердің өзінен жоғары тұрған ұлықтар келіп қысқанда, ол келіп, әрине, өзінен ең төмен тұрған халықты қысады. (Қайдар Ә. «Халық даналығы». – Алматы, 2004. 217-б.)». Мүмкін осылай да айтылатын нұсқа бар шығар. Алайда «тұқыл» сөзінің орнына «тұқым» болып кетіп, тарқатылуы да соған қисынданып жазылды ма екен деген күмәніміз басым. Одан гөрі мүйізі жоқ малға қаратылған «тоқал» сөзін «тұқыл» сөзімен алмастырған әлдеқайда қисынды һәм ақылға қонымдырақ секілді. Мүмкін, Дулат Бабатайдың:

Аяз қысса мүйізді,

Мүйіз қысып тұқылды.

Қанталаса тұқымың,

Алпыс екі тамырың,

Қаңсып қалған сықылды, - деп келетін өлеңіндегі «тұқымды» байланыстырып  тұр ма екен? Бірақ онда да басында «мүйіз қысса тұқылды» деп анық айтылып тұр ғой...

Ұлт ұстазы Ахаң, «мақал – тәжірибеден шыққан, ақиқат түрінде айтылатын сөз», дейді. Дәл осы тұста нағыз тәжірибеден шыққан мәтел деп осыны айтса болатындай. Қажеттіліктен туындаған тұрмыстағы құбылыс мақалға айналғанда белгілі жағдайда ойды дөп жеткізудегі таптырмас құралы болып, осылайша ұлттың рухани әлеміне қызмет етіп кете барған.

Ұларбек НҰРҒАЛЫМҰЛЫ,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

23.10.2018

Әлеуметтік желінің жастар психологиясына әсері (видео)

23.10.2018

Өскемендегі көрмеде құнды фотосуреттер ұсынылды

23.10.2018

Жапония мен Еуропалық Одақ арасындағы экономикалық диалог

23.10.2018

Қызылорда ауруханасы тегін қызметке ақы алып келген

23.10.2018

Астанада жолаушылар автобусы оқушыны қағып кетті

23.10.2018

«Егеменді» отыз жыл оқыған оқырман

23.10.2018

Рудныйда Орал Мұхамеджановқа ескерткіш тақта ілінді

23.10.2018

Атырауда халықаралық күй фестивалі өтіп жатыр

23.10.2018

Қостанайда «Татуласу: сотқа дейін, сотта» атты конференция өтті

23.10.2018

Қайрат Қожамжаров Қазақстан дзюдо федерациясының президенті болып сайланды

23.10.2018

Бақытжан Сағынтаев облыстардың әкімдеріне жеке инвестицияларды тарту жұмысын күшейтуді тапсырды

23.10.2018

Асқар Мамин Ереванда өткен «Еуразия апталығы» халықаралық форумына қатысты

23.10.2018

Лондонда Елбасының ағылшын тіліндегі "Тәуелсіздік дәуірі" кітабының тұсауы кесілді

23.10.2018

Алматыда деректі фильмдер фестивалі өтті

23.10.2018

Үкіметте көлік пен логистиканы цифрландыру мәселесі қаралды

23.10.2018

«Алтай» әлем чемпионатына қатысады

23.10.2018

Петропавлда қонақ үй және мейрамхана кешені тұрғызылды

23.10.2018

Роналду "Олд Траффордқа" оралды

23.10.2018

«Барыс» Минскінің «Динамосын» ұтты

23.10.2018

«Брексит» келісімі 95%-ке дайын

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Tulǵalardy mansuqtaýda qandaı maqsat bar?

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bola­shaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵ­darlamalyq maqalasy – halyq tarapynan úl­ken qoldaý tapqan, kópshiliktiń yqylasy zor bolǵan bastama. Baǵdarlamanyń arqasynda hal­qymyzdyń mol rýhanı murasy qaıta jańǵyryp, tarıhymyz túgendeldi. Osy jobanyń aıasynda tól ádebıetimiz ben mádenıetimizdiń shetelderde nasıhattalýy, sheteldiń túrli saladaǵy eń mazmundy kitaptarynyń aǵylshynshadan tikeleı qazaq­shaǵa aýdarylyp, qalyń oqyrmanǵa tabystalýy da buryn-sońdy bolmaǵan is.

Дидар Амантай,

Kınoádebıet

Teginde, ult ádebıeti men qazaq kıno­sy arasynda, sonaý Sháken Aımanov, Májıt Begalın, Sultan Qojyqov, Abdolla Qarsaqbaev zamanynan beri qalyptasqan ónegeli dástúr, jaqsy qarym-qatynas, tyǵyz baılanys búginde óz jalǵasyn taýyp otyr.

Мирас Асан, «Егемен Қазақстан»

Ádep pen ádet

Jýyrda Almaty qalasyna jolymyz túsip, taǵylymy mol tamasha toıǵa qatystyq. Taý shatqalyna aqshańqan shatyr tigip, qudalaryn taǵatsyzdana kútip turǵan almatylyqtardyń ónegeli isine kóz toıyp, kóńil marqaıady. Biz toıly aýylǵa qudalar kelmeı turyp barǵan edik. Qyzyq ıelerimen burynnan tanyspyz. Arǵy túbi Arqanyń qazaqtary. Ultymyzdyń qadym zamandardan beri kele jatqan salt-dástúri, tartý-taralǵysy, jón-joralǵysy yqylym josynymen úılestirilgen toıdyń erekshe bolatyny sezilip tur.

Құрманәлі Қалмахан,

О́zge elde sultan bolǵansha...

Áı, qaıdam... О́zge elde sultan bolý qazir qıyn-aý. Sebebi óz eliniń Sultandary turǵanda shetten kelgen «bótenderdi» kim jaqtyra qoıar dersiz?! Soǵan qaramastan túrli sebeptermen shetel aýyp, «jumaq» araldaryn izdeýge bel býǵandar qarasy azaımaı tur.

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Urpaq azsa – ultqa qater

J.Aımaýytov pen M.Áýezov keıbir qazaq mineziniń minin, sol mindi kórip ósken balanyń jamandyqqa salynatynyn 1917 jyly «Alash» gazetinde jarıalaǵan maqalasynda: «Ultym», – dep oqyp shyqqandar halyq arasyna kelse, qaraıa bastaıdy» dep, artynan: «Saıyp kelgende, qazaqta qalyp turǵan ózgeshe minezder: tili aıtqandy qoly qylmaıtyn – turaqsyzdyq, uıymsyzdyq, basynan aspaıtyn – ózimshildik, ezdik» depti. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу