Нұрғали Ораз. Қыз құлаған

Бағзы бір замандарда теңіз толқындары басын иіп, маңдайын тигізіп, мына мұнараға тәу етіп жатады екен. 

Егемен Қазақстан
23.02.2018 4003
2

Қап-қараңғы түнде алыстан жарқы­раған жеті түрлі жарықты көрген кемедегі жолаушылар жағасын ұстап: «Апыр-ай, бұл қандай керемет?!» деп таңғалатынға ұқсайды.

Әне, сол кезде оны бұрыннан біле­тіндер:

«Е-е, бұл – Бакыдегі мұнара ғой! Апыр-ай, елге де жетіп қалған екенбіз!» деп қуанады.

Ал білмейтін кісілер:

«Мұнара дейсіз бе? Ол неге жеті түрлі жарық шашып тұр?» деп сұрайтын көрінеді.

«Өйткені оның жеті қабатынан жеті түрлі сәуле тарайды.»

«Қызық екен!..»

«Е-е, ел-жұрт оны баяғыдан «Гыз галасы», яғни «Қыз мұнарасы» деп атайды. Қаласаңыз, мен сізге оның тарихын айтып берейін...»

Әрине, біз әлгі жолаушының қай аңыз­ды тілге тиек ететінін, өкінішке қарай тап басып біле қоймаймыз. Өйткені әзер­бай­жан елінің астанасы Баку қа­ла­сындағы Қыз мұнарасы хақында бір­неше аңыз бар. Олардың ішіндегі ең көнесі зороастризм дәуірінде туған деседі.

Оның қысқаша мазмұны былай: ерте, ерте, ертеде бір патшаның сүйікті жары қайтыс болып, қатты қайғыға батады. Содан соң, елдегі басқа аруларға көңілі толмай, бақилық сапарға аттанған зайыбына ұқсас жанды іздейді. Сөйтсе... Бөтен емес, бөгде емес, өз қызы марқұм анасынан аумайды екен ғой!.. 

Есі ауысқан патша енді теңіз жағасынан биік мұнара салдырып, ұлан-асыр той жасап, туған қызымен қосылмаққа бел байлайды. Бірақ, той бітіп, жиналған жұрт тарқап, екеуі оңаша қалған сәтте жантүршігерлік қорлыққа төзе алмаған байғұс қыз әлгі мұнараның биігінен секіріп, жантәсілім етеді...
Кешегі, бүгінгі тарихшылардың жазуына қарағанда, бұл аңыздың көне дәуірдегі шын­дықтармен сабақтасып жата­тын жерлері бар көрінеді. Айталық б.д. 439-457 жылдары билік құрған сасанид­тер әміршісі Иездигерд шын мәнінде ежелгі зороастрииліктердің жабайы дәс­тү­­рін жаң­ғыртып, ағасы қарындасына, әке­сі қы­зына үйленуге болады деген заң шы­ғар­ған екен. 

Әйткенмен, бұл аңыз – айтушының да, тыңдаушының да көңіліне кірбің ұялатары хақ.

Сондықтан Қыз мұнарасы жайындағы екінші аңызды тезірек тыңдауға іштей құмбыл боларыңыз анық.

Ол енді, былай; баяғыда әзербайжан халқы бұл қаланы Бакы деп те, қазіргідей Баку деп те атамай, Багуан деп атайтын көрінеді. 

Міне, сол Багуанды атақты Нұриддин шаһ қалың әскерімен үш ай бойы қоршап, тас қорғанын әне-міне қиратуға айналғанда ел ішіндегі бір данышпан, көріпкел кісі: «Бізді бұл зұламаттан қаршадай ғана батыр қыз құтқарады!» деп жаһанға жар салыпты.

Айтса айтқандай-ақ, келесі күні қолын­да от шашқан алмас қылышы бар жап-жас қыз таң шұғыласымен бірге пайда болып, атағы жер жарған даңқты қолбасшы Нұриддин шаһтың жүрегін ойып алады.

Бірақ тілге келмей жан тапсырған Нұридиннің жап-жас, келбетті жігіт екенін көріп, ес-түссіз ғашық боп қалады. Сөйтіп, өзегі өртеніп, қайғыдан қан жұтып, өз жүре­гіне өзі қанжар салады.

Сонда жеті күн, жеті түн бойы бұл өлкеде сұмдық жел көтеріліп, алапат дауыл соққан деседі...

Бұл аңыз да, тарихшылардың айтуына қарағанда, тарихи шындықтан алыстап кетпейді. Себебі б.д.д. VI-VII ғасырларда Нұриддин шаһ қаһарын төгіп, қалың әске­рімен келіп қаланы қоршауға алған кезде бұл өлкеде, расында да, өте қатты жер сілкінісі болып, көп ел қырылған көрінеді.

Міне, сондықтан да аталмыш аңыз­дардың қай-қайсысы болмасын ілгергі замандардағы тарихи оқиғалардың негізінде туып, кейінгі ұрпаққа жеткенше құбылып, түрленіп, көркемдік сипат алып отыратынына тағы да бір көз жеткізгендей боласыз. 

Әзербайжанның белгілі ақыны әрі драматургы Жафа Жаббарлы 1923 жылы осынау аңыздың желісі бойынша «Қыз мұнарасы» атты поэма жазған. Және 1924 жылы аталмыш поэманың негізінде көр­кем фильм де түсірілген. Ал 1940 жылы Әзербайжанның халық әртісі, ком­позитор Афрасияб Бадалбейли «Қыз мұнарасы» атты алғашқы әзербайжан балетінің музыкасын жазды.

* * *

Жалпы, Бакудегі Қыз мұнарасының қашан, қай заманда бой көтергені туралы әртүрлі талас-тартысқа толы пікірлер бар. Солардың бірі – мұнараның кіреберісіндегі қабырғаға ілінген: «Масуд ибн Дәуіт губбесі» деген жазуға қатысты өрбиді.

Араб өрнегімен жазылған осы бір тақтаға байланысты деректерді алға тар­та отырып, көптеген ғалымдар күні кешеге дейін Қыз мұнарасы ХІІ ға­сыр­да салынған деген болжам жасап кел­ді. Әйт­кенмен, «губбе» деген сөздің мұсыл­ман әлемінде кәдімгі «күмбез» деген мағынаны білдіретінін еске алған жұрт бұған күмәндана бастады. Себебі мұнда ешқандай құлпытас та, қабір де жоқ. Оның үстіне, әлгі тақтайшаның сылағы мұнара құрылысына қолданылған сылақтан мүлде басқа көрінеді. 

Демек, бұл тақтайша кейін, ислам дәуірі басталған шақта қойылған болса керек. Былайша айтқанда, ХІІ ғасырда мұ­нараны күрделі жөндеуден өткізген мұ­сылман қауым әлгі қабырғаның осы тұсындағы тесікті жауып, арабша жазуы бар тақтайша орнатқан деген болжам шын­дық­қа жақындайтын сияқты.

Міне, өстіп, мұнара тарихын зерттеу­ші­лердің пікірі екіге жарылады. Алғашқысы Қыз мұнарасы ХІІ ғасырда салынған деген әуелгі болжамды ұсынса, кейінгілері ислам дәуіріне дейін бой көтерген деген пікірге тоқтайды. Бір анығы, бұл мұнараның ХІІ ғасырда Ширваншаһтар әулетінің қамалы болғандығы және Бакы қаласының қорғаныс жүйесіндегі басты нысандардың бірі болып келгендігі ғана.

Одан соң, XVII-XIX ғасырларда Қыз мұ­нарасы теңіздегі кемелерге бағыт көр­се­тетін биік әрі сәулетті маяктың қызметін атқарғандығы да анық.
Ал 1907 жылы теңізшілер бұл маякты мұнарадан алып, Наргин аралына кө­шіреді. Себебі күн өткен сайын аумағы үлкейіп, қанатын кеңге жайып келе жатқан Баку қаласының шамдары мұнарадағы маякпен шағылысып, теңіздегілерді алған бағытынан жаңылыстыра беретін болған.

Ғасырлар көшінде Қыз мұнарасының әлденеше рет күрделі жөндеуден өткені белгілі. 

Ондай жұмыстардың соңғысы 1960 жылы жүргізілген екен. Сонсоң, арада төрт жыл өткенде ол тарихи мұражайға айналған. 2000 жылдан бастап ЮНЕСКО-дағы Бүкіләлемдік мұралар тізіміне еніпті.

Дегенмен, «Бұл мұнара әу баста не үшін, қандай мақсатпен салынған?» деген сұрақтың туындайтыны заңды.

Бұл ретте бүгінгі күнге дейінгі зерттеуші ғалымдардың басым көпшілігінің пікірі – діни мақсатта салынған деген болжамға келіп тіреледі. Себебі түрік тіліндегі «гала», «кала» деген сөздердің «мұнара», «қамал» деген мағыналарынан бөлек тағы да бір төркіні барға ұқсайды. Ол «от тұтату», «шырақ жағу» деген ұғымды білдіреді екен.

Сондықтан да Қыз мұнарасының қабырғаларындағы ысқа, күйеге қарап, ғалымдар осындай болжам жасайды. Оның үстіне б.д. бесінші ғасырда хатқа түс­кен тарихи, рухани мұра – Моисей Хоресскийдің жазбаларындағы «оның төбесінде ылғи да жеті шам жанып тұратын» деген жолдар осы болжамды қуаттай түседі. Тағы да бір маңызды жайт, көнеден жеткен деректерге қарағанда, мұнараның жеті қабатынан жеті түрлі сәуле шашырайтын болған.

Жалпы, «Қыз  мұнарасы» деп атала­тын мұндай тарихи құрылыстар дү­ние­­жүзіндегі көптеген қалаларда, атап айт­қанда, Ыстанбұлда, Қырымда, Таллинде, Белгородта т.б. бар. Бұлардың бар­лығы дерлік ежелгі жаугершілік замандарда қорғаныс мақсатында қолданылған берік әрі күрделі құрылыстар болып табылады. Сондықтан да еуропалықтардың көзқарасы, талғам-танымы бойынша «Қыз мұнарасы» – ешкімге бас имеген, жат жұртқа тәуелді болмаған, асқақ, сұлу, таза құрылыс деген мағынаны да білдіреді.

Әйтсе де, қыз тағдыры – ел тағдыры секілді ілкі заманалардан бері адамзат қиялын тербеп, әртүрлі аңыздарға арқау болып келеді. Және ондай аңыздарға қазақ жері де кенде емес. 

Айталық еліміздің оңтүстік қиырында жатқан Өгем тауларының биігіндегі мәңгілік мұзарттар мен қарлы шыңдардың көз жасындай мөлдіреген Мақпалкөлді еске алайықшы. Міне, осынау көлдің атауына байланысты да бір қызықты аңыз бар.

... Бесікте жатқанда атастырып, құда болып қойған жерден бас тартып, өз теңіне қосылуды армандаған Мақпал қыз әке-шешесі мен ағайын-туыстың қарсылығына тап болғанда өзін-өзі биік құздан тастап, таудағы көлге батып өледі.

Рас, кейде қыз тағдырына дүние-бай­лық, тамыр-таныстық, ішкі және сыртқы есеп­тер ғана емес, ел тағдыры, жер тағды­ры да араласатын шақтар болады. 

Ондай кездерде жазмыштың басқа салғанына амалсыз көніп, әке-шеше, ағайын-туыстың қамын ойлап, қай-қайдағы бір қаба сақал, дәулетті кісілердің жетегіне еріп жүре берген арулар қаншама десеңізші. Әйткенмен... Адамзат баласы өз еркіндігін жоғары қойып, әзиз басын құрбан еткен Мақпал қыздарының ерлігін аңыз етіп шертіп, ғасырдан ғасырға мұра етіп қалдырып отырады.

Мына мазасыз тіршіліктің оты мен суына, ыстығы мен суығына қарамай, тынымсыз алға жылжи беретін бір ғана нәрсе бар. Ол – уақыт.

Таң атады, күн батады. Ай өтеді, жыл өтеді. Бірте-бірте бәрі де ұмытылып, адамзат тарихындағы қадау-қадау оқиғалар ғана аңызға айналып қалады.

...Бір кездері теңіздің асау толқындары басын иіп, маңдайын тигізіп, тәу етіп жататын Қыз мұнарасынан бұл күнде Каспий әлдеқайда алыстап, шегініп кеткен. Себебі су тартылған, тау шөккен, шаһар өскен.

Ал қала орталығындағы ескі мұнара көненің көзіндей болып, кешегіні бүгінге, бүгінгіні ертеңге сыр етіп шертіп, қасқайып тұрар тарихи құнды ескерткіш есебінде қала бермек.

Нұрғали ОРАЗ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

12.12.2018

Елбасының «Ұлы даланың жеті қыры» атты мақаласын талқылауға арналған TEDx форматында жиын өтті

12.12.2018

Мемлекет басшысының төрағалығымен Түркістан қаласын дамыту мәселелері жөнінде кеңес өтті

12.12.2018

Астанада Гейдар Алиевті еске алды

12.12.2018

Алматыда ережесіз жекпе-жектен жарыс өтеді

12.12.2018

«Жер жәннаты – Ақмола» деп аталатын жинақ жарыққа шықты

12.12.2018

Солтүстік Қазақстанда Желтоқсан құрбанын еске алу турнирі өтті

12.12.2018

Сенатта сыбайлас жемқорлыққа қарсы стратегияны іске асыру мәселелері талқыланды

12.12.2018

Солтүстік Қазақстанда цифрлы сүт фермасы іске қосылды

12.12.2018

Қазақ киносының Бауыржанын еске алды

12.12.2018

«Маңғыстау - адалдық алаңы» жобалық кеңсесі ашылды

12.12.2018

Павлодар облысында тұрғындар ауыз суды Ертіс өзенінен алуға мәжбүр

12.12.2018

Солтүстік Қазақстанда қарымды қаламгер Мәлік Мұқановтың  мерейтойы атап өтілді

12.12.2018

Маңғыстау полицейлерінің жалақылары өседі

12.12.2018

Отандық автоөндіріс саласының инвесторлары Қостанайда болды

12.12.2018

Конькиден Алматы қаласының біріншілігі аяқталды

12.12.2018

Қыздар университетінде тұрмыстық әлімжеттікке қарсы жиын өтті

12.12.2018

Қазақ спорт және туризм академиясында Президенттің «Ұлы даланың жеті қыры» мақаласы талқыланды

12.12.2018

Қарағанды облысында 2019 жылдың бюджеті бекітілді

12.12.2018

Павлодарда патриоттық әндер фестивалі өтті

12.12.2018

Шытырман оқиға жазудың жүйріктері анықталды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Nápaqa qaıdan tabylar?

  «Qul bazar» tek qazaqqa arnalǵan sıaqty, 100 paıyz qazaq, qazaqtan basqa ult joq qul bazarda jaldanyp turǵan», dep kújingen jazba oqydym áleýmettik jeliden. Nege? Onyń sebebiniń biri – qazaqtyń kásip ıgerýge kerenaýlyǵynda tárizdi.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Qazaqtyń jylqytaný ilimi

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń «Uly da­­lanyń jeti qyry» atty maqalasynda, «Atqa miný mádenıeti men jylqy sharýashylyǵy jer júzine Uly daladan taraǵan» degen toqtamdy pikir aıtylypty. Rasynda da, Elbasy atap ótkendeı jylqy mádenıeti men atty miniske úıretýdiń dara tehnologıasy uly dalada qalyptasqany anyq. Iаǵnı, jylqy mádenıetiniń san ǵasyrlyq qalyptasý, damý kezeńderi bıologıalyq jolmen júrgizilgen. Qazirgi tilmen aıtsaq, jylqytaný kóshpeli qoǵamnyń álmısaqtan qanyna sińgen tól óneri hám genetıkalyq jadysynyń keremet týyndysy.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Táýelsizdiktiń tańǵajaıyptary

О́tken joly jazǵan baǵanymyzda («EQ», 21.11.18) Táýelsizdiktiń arqasynda qazaq jastarynyń sporttyń elıtalyq túrlerinen álemdik dodalarda tek sońǵy jyldary ǵana top jaryp jatqan birneshe mysaldaryn keltirgen edik. Sonymen birge qazaq ánderimen, ulttyq áýenmen álemdi aýzyna qaratyp júrgen ánshilerimiz týraly da jazǵanbyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Jekemenshik teatrlar jaıy

Jalpy, kez kelgen halyqtyń mádenıeti men rýhanı damý deńgeıi teatr salasyndaǵy jetistikterimen ólshenetini tarıhtan málim. О́rkenıetti memleketterdegi bir ǵana qalanyń ózinde teatr sany 200-den asyp jyǵylatyndyǵy sonyń buljymas dáleli bolsa kerek-ti.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Aqparattar aýqymyndaǵy aqıqat

Taıaýda Almatyda ótken medıaquryltaıda Qazaqstandaǵy buqaralyq aqparat qural­darynyń qazirgi jaı-kúıi keńinen áńgime boldy. Mamandar tarapynan aıtylǵan pikirlerge qulaq qoıar bolsaq, sońǵy jyldary qazaqstandyq BAQ-tyń, ásire telearnalardyń reıtıngi aıtarlyqtaı túsip ketken. Máselen, 2013 jyldan bergi aralyqta bul kórsetkish 22 paıyzǵa tómendegen eken. Onyń sebebi nede?

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу