Академиядағы айшықты істер

Кеше Орталық коммуникациялар қызметінде халықаралық Түркі академиясының (TWESCO) өткен жылдардағы атқарған қызметі мен болашақта іске асыратын жоба-жоспарын көпшілікке таныс­тыру мақсатында баспасөз мәслихаты өтті. 

Егемен Қазақстан
01.03.2018 335

Шараға жиналған журналистерге аталмыш басқосудың маңызы жайлы қысқаша баян еткен Түркі кеңесі Ақсақалдар кеңесінің мүшесі Әділ Ахметов, қазіргідей ғаламдық интеграция етек жайған заманда, мұн­дай үдерістен біздің қоғамның тыс қалуы мүмкін емес­тігін атап өтіп, осындай ықпал­дастық аясында құрылған халық­аралық дербес ұйым Түркі акаде­мия­сының бола­шағы аса зор дегенге тоқталды. 

Сонымен қатар академия­ның жұмысы жайлы кең көлемде таныс­ты­рым жа­­са­ған халық­аралық Түр­кі ака­­­­де­­миясы­­ның басшысы Дархан Қыдырәлі, әуелі Елба­сы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың бастамасымен құрыл­ған TWESCO ұйымының ат­қар­ған істерін баяндап шықты. 

Атап айтқанда, ұйымға 2015 жылы Түркі кеңесінің V сам­митінде жүк­тел­ген тапсырма бо­йынша – жуықта «Аталар мирасы» атты электронды муль­ти­­ме­диалық жаңа портал іске қосы­лып, оған түркі халық­тары­­ның рухани-мате­риал­дық мәде­ниетіне қатысты қор жинақ­та­лып­ты. Сонымен қатар XV ғасыр­­ға дейінгі «Ортақ Түркі тари­хы» оқу­лығы, «Ортақ Түркі гео­гра­фиясы», «Ортақ Түркі әде­бие­ті» оқулық­тары­ның тұжы­рым­­­дамалары әзірленіп, та­рап­тар­­дың талқысына жіберілген екен. 

Академия соңғы екі-үш жыл көлемінде түрлі деңгейде 80-нен астам ғылыми іс-шара өт­кізіп, оған әлемнің 20-дан ас­там мемлекетінен 200-ге жуық ға­лым-зерттеуші мен сарапшы­лар қатысып, осы аралықта 55-тен астам шетелдік ғылыми ұйым­дармен ынтымақтастық меморандумына қол қойылыпты. Әсіресе Кеңес тарапынан алты түркі мем­­­лекетінің тұрғындарына жүр­­гізілген «Түркі барометрі» әлеу­меттік-зерттеу жобасын айтпай кетуге болмайды. 

Өткен жылдары ұйымға мү­шелік мандатқа ие төрт мем­ле­­кеттің бірі – Әзербайжан аста­насы Бакуде түркология кон­гресі­нің 90-жылдығына орай халықаралық конферен­ция ұйым­дас­тырылып, Бішкекте қазақ ғалымы Шоқан Уәли­хановтың 180 жылдығы салтанатты түрде атап өтіліп, «Манас энциклопедиясы», «Манас сөздүгү» атты ғылыми жинақ­тар жарық көріпті. Сонымен қатар Түркия елінде Қожа Ахмет Ясауидің өмірден озғанына 850 жыл толуына байланысты маңызды ғылыми-зерттеулер жүргізіліпті. 

– Халықаралық Түркі акаде­мия­сының назарындағы рухани-тарихи нысандар қата­рын­да Моңғол дала­сындағы көне түркі жәдігерлері айрық­ша орын алып отыр, – деген Дар­хан Қуандықұлы, өткен жылдары Өтү­кен аймағындағы «Шивээт улаан» ғұрып­тық нысанына ар­хео­логиялық қазба жұмыстары жүргізіліп, радио­кар­бондық тәсіл арқылы кешеннің 670-710 жыл­дарға тиесілі екендігі және Көк Түркі империясының көсемі Ел­те­рістің құрметіне тұрғы­зыл­ғаны анықталғаны жайлы көп­шілікті хабардар етті. 

Соңғы жылдары TWESCO Орталық Азия аймағына баса назар аударып отырған көрінеді. Атап айтқанда, ака­демия мен Өзбек­стан Ғылым академиясы ара­сында ынтымақтастық меморандумын бекітуге дайындық жұ­мыстары жүріп жатса, Түрік­мен­стан және Тәжікстанмен ғы­лы­ми байланыс жанданып келеді екен. 

Бұл бағытта ресейлік ғалым­дар­мен де тығыз шығарма­шылық байланыс орнаған. Мәскеулік танымал шығыс­танушы Әмір Нәжіптің «ХIV ғасырдағы түркі тілдерінің салыстырмалы-тарихи сөздігі» атты төрт томдық іргелі еңбегі, Дмитрий Насилов, Игорь Кормушин, Анна Дыболардың «Древнетюркский словарь» атты әлемге әйгілі еңбегінің академия тарапынан жарық көруі осының айғағы. 

Сол сияқты түркі халық­тары­ның ауыз әдебиеті үлгі­лерін жинақ­тап, әсіресе, қазақ фоль­к­лоры үшін аса қым­бат қазы­на қалдырған әрі Ресей түркі­тану мектебінің негізін қала­ған көрнекті ғалым Василий Ва­сильевич Радловтың биыл дүние­ден өткеніне 100 жыл толуына байланысты академия 2018 жылды «Радлов жылы» деп жария­лап, ғалымның «Түркі халықтары ауыз әдебиеті­нің үлгілері» атты көптомдығын ал­­да­­ғы уақытта жаңа сериямен жарыққа шығармақ. 

Жалпы алғанда, 2016-2017 жылдары академия ағылшын, әзербайжан, қазақ, қырғыз, мажар, моңғол, түрік тілдерінде жаңадан 83 кітап басып шығарса, ұйымның кітапхана қорындағы туынды саны – 50 мыңнан асыпты. Ал музей экспонаттары 700-ге жеткен. 

– Алдағы уақытта Халық­ара­лық Түркі академиясы Елбасы­ның «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» бағдарламасы­мен ұштаса іс атқарады» деген академия басшысы: – Алдағы 30 сәуір күні ЮНЕСКО штаб-пәтерінде «Рухани жаңғыру және мұраны насихаттау: жойылу қаупі төнген түркі тілдері» атты халықаралық форум-фестиваль өткізуді жоспарлап отырмыз, – деді. Парижде өтетін бұл шараға әлемнің 16 мемлекетінен тілдері жойылу қаупіне ұшыраған түркі халықтардың өкілдері қатысады деп күтілуде. 

Осылай жыл өткен сайын ауқы­мы кеңейген академия биыл қытай ғалымдарымен бірле­сіп, көне түркілік этнос сары ұй­ғыр тілін зерттеп, «Сары ұй­ғыр ауыз әдебиеті» және «Сары ұй­ғыр­лар­дың музыкалық мұра­сы» атты туындыларды жарық­­қа шы­ғармақ. Бұдан басқа Түр­кия ұлт­тық комиссиясының қол­дауымен Ахмет Йүгінекидің, «Ақиқат сыйы» шығармасының жария­ланғанына 100 жыл толуын атап өтеді. Осыған орай академия екі томдық ғылыми-монография­ны баспаға әзірлеп, ЮНЕСКО деңгейінде «Халықаралық түркі тілдері күнін» атап өту шарасын жоспарлауда.

Сонымен қатар Елбасының «Рухани жаңғыру» бағдарламасы аясында әлемдік ғылымның дамуына үлес қосқан, адамзат та­рихында із қалдырған «Түркі әлемінің 100 тұғырлы тұлғ­асы» атты жобаны іске асыру жос­пар­да тұр. Бұл тұлғалар ха­лық­ара­лық сауалнама жүргізу ар­қылы анықталады. 
Академия тарапынан өткен 2017 жыл «Алаш жылы» деп жарияланса, 2018 жылды құ­рыл­ға­нына 100 жыл толған «Әзер­бай­жан Демократиялық Рес­пуб­­ли­­ка­­сы­ның жылы» деп жария­лау­да. Осы­ған байланыс­ты мамыр айын­да Бакуде, кейін Ас­та­на­да маңыз­ды жиындар өтіп, «Әзер­бай­жан әдебиетінің антология­сын» баспаға әзірлеу ісі қолға алынбақ.

Абайдың және Алаш қай­раткерлерінің рухани ұстазы жәдитизмнің негізін қалаушы ғұлама Шиһабутдин Маржани­дің 200 жылдығына орай ака­демия ұжымы татарстандық әріптестерімен бірлесіп биыл­­ғы жылды «Маржани жылы» ретін­де белгілеп, тағы да жақсы істер атқармақ. 

Сол сияқты, көрші қырғыз­стандық әріптестермен ортақ жоба-жоспар да бар екен. Атап айтқанда, биыл заңғар жазушы Шыңғыс Айтматовтың 90 жылдығы қарсаңында, екі том­дық үлкен монография бас­паға әзір тұрса, атақты манас­шы Сағымбай Оразбақовтың 150 жыл­дығына орай бірқатар халық­аралық іс-шаралар өткізу шарасы қарастырылуда. Алдағы 2019 жылы атқарылатын тағы бір маңызды оқиға тарихшы Рашид ад-Диннің «Жами ат-тауарих» атты сүбелі еңбегі қазақ және моңғол тілдеріне тәржі­малана­тын болады. 

Сөзімізді қорытындылай айт­сақ, қазақ жұрты үшін сүйін­ші сұрарлық дүние – түркі дү­ниесіне ортақ ақын Мағжан Жұмабаевтың 125 жылдығына орай халық­аралық Түркі академия­сы үсті­міздегі жылды «Мағжан жылы» деп жариялап, осы бағыт­та бір­неше ірі шаралар өткізу жос­пар­ланыпты. Атап айтқан­д­а, ақын­ның шы­ғар­маларын өзбек тіліне белгілі ақын Музафар Ахмад, моңғол тіліне ақын-аудар­машы Жүкел Хамай, алтай тіліне шы­ғыс­­танушы ғалым, ақын Брон­­тай Бедюров, әзербайжан тілі­не Фузули Меджидлилер аударып жатыр. Мұның сыртында ақын жырларын қырғыз, мажар тіл­деріне аудару жоспарда тұр. 

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.10.2018

Тіл меңгерудің өзекті мәселелері талқыланды

21.10.2018

Ұлттық құндылықтардың иесі – жастар

21.10.2018

«Қазпоштаның» 25 жылдығына орай «Жазылушылар күні» ұйымдастырылды

21.10.2018

Қостанайда есірткі сатушылардың көшедегі жарнамасы өшірілді

21.10.2018

Қостанайда «102» операторлары үшін еліміздегі тұңғыш скрипт жасалады

21.10.2018

Қостанайда Абай Әмірхановты еске алуға арналған фестиваль өтті

21.10.2018

Алматыда үйінен шығып кеткен журналист келіншектің мәйіті табылды

21.10.2018

Солтүстік Қазақстанда республикалық ақпараттық-насихат тобы Жолдау талаптарын түсіндірді

21.10.2018

Дәрігер телефонмен кеңес береді

21.10.2018

Мәдениет министрі жолдау бағыттарын түсіндірді

21.10.2018

Солтүстік Қазақстанда дене шынықтыру-сауықтыру кешені ашылды

21.10.2018

Астанада Солтүстік Қазақстан облысының ауыл шаруашылық жәрмеңкесі өтті

21.10.2018

Қорабай Есеновтің «Мәңгілік шырақ» атты мерейтойлық концерті өтті

21.10.2018

Туризмді дамыту жайы халықаралық форумда талқыланды

21.10.2018

Солтүстік Қазақстанда қазақ күресінен Батыр Баян атындағы республикалық турнир өтті

21.10.2018

Музейге қатысты мәселе талқыланды

21.10.2018

Қостанайда Қайнекей Жармағамбетовтың 100 жылдығы аталып өтті

21.10.2018

Астанада халықаралық ақындар айтысы өтіп жатыр

21.10.2018

«БӨРІЛІ МЕНІҢ БАЙРАҒЫМ...»

21.10.2018

Ұлттық палатада туризмді дамыту бағдарламасы таныстырылды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Мирас Асан, «Егемен Қазақстан»

Ádep pen ádet

Jýyrda Almaty qalasyna jolymyz túsip, taǵylymy mol tamasha toıǵa qatystyq. Taý shatqalyna aqshańqan shatyr tigip, qudalaryn taǵatsyzdana kútip turǵan almatylyqtardyń ónegeli isine kóz toıyp, kóńil marqaıady. Biz toıly aýylǵa qudalar kelmeı turyp barǵan edik. Qyzyq ıelerimen burynnan tanyspyz. Arǵy túbi Arqanyń qazaqtary. Ultymyzdyń qadym zamandardan beri kele jatqan salt-dástúri, tartý-taralǵysy, jón-joralǵysy yqylym josynymen úılestirilgen toıdyń erekshe bolatyny sezilip tur.

Құрманәлі Қалмахан,

О́zge elde sultan bolǵansha...

Áı, qaıdam... О́zge elde sultan bolý qazir qıyn-aý. Sebebi óz eliniń Sultandary turǵanda shetten kelgen «bótenderdi» kim jaqtyra qoıar dersiz?! Soǵan qaramastan túrli sebeptermen shetel aýyp, «jumaq» araldaryn izdeýge bel býǵandar qarasy azaımaı tur.

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Urpaq azsa – ultqa qater

J.Aımaýytov pen M.Áýezov keıbir qazaq mineziniń minin, sol mindi kórip ósken balanyń jamandyqqa salynatynyn 1917 jyly «Alash» gazetinde jarıalaǵan maqalasynda: «Ultym», – dep oqyp shyqqandar halyq arasyna kelse, qaraıa bastaıdy» dep, artynan: «Saıyp kelgende, qazaqta qalyp turǵan ózgeshe minezder: tili aıtqandy qoly qylmaıtyn – turaqsyzdyq, uıymsyzdyq, basynan aspaıtyn – ózimshildik, ezdik» depti. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Megapolıster múmkindigi

Elbasy «Qazaqstandyqtardyń ál-aýqatynyń ósýi: tabys pen turmys sapasyn arttyrý» atty jańa Joldaýynda elimizdiń aýmaqtyq damýyna jańa tásilder engizýdi qamtamasyz etý qajet ekendigin aıta kele: «Búginde jetekshi elderdiń ekonomıkasy kóbine jahandyq qalalar nemese megapolıster arqyly tanylady.

Жолдыбай БАЗАР, «Егемен Қазақстан»

Izgilikke shaqyrý iriliktiń belgisi

Bıylǵy 10-11 qazan kúnderi Astanada ótken Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń dástúrli siezi óziniń halyqaralyq aýqymdaǵy asa mańyzdy únqatysý alańy ekenin taǵy bir ret dáleldedi.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу