Академиядағы айшықты істер

Кеше Орталық коммуникациялар қызметінде халықаралық Түркі академиясының (TWESCO) өткен жылдардағы атқарған қызметі мен болашақта іске асыратын жоба-жоспарын көпшілікке таныс­тыру мақсатында баспасөз мәслихаты өтті. 

Егемен Қазақстан
01.03.2018 377

Шараға жиналған журналистерге аталмыш басқосудың маңызы жайлы қысқаша баян еткен Түркі кеңесі Ақсақалдар кеңесінің мүшесі Әділ Ахметов, қазіргідей ғаламдық интеграция етек жайған заманда, мұн­дай үдерістен біздің қоғамның тыс қалуы мүмкін емес­тігін атап өтіп, осындай ықпал­дастық аясында құрылған халық­аралық дербес ұйым Түркі акаде­мия­сының бола­шағы аса зор дегенге тоқталды. 

Сонымен қатар академия­ның жұмысы жайлы кең көлемде таныс­ты­рым жа­­са­ған халық­аралық Түр­кі ака­­­­де­­миясы­­ның басшысы Дархан Қыдырәлі, әуелі Елба­сы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың бастамасымен құрыл­ған TWESCO ұйымының ат­қар­ған істерін баяндап шықты. 

Атап айтқанда, ұйымға 2015 жылы Түркі кеңесінің V сам­митінде жүк­тел­ген тапсырма бо­йынша – жуықта «Аталар мирасы» атты электронды муль­ти­­ме­диалық жаңа портал іске қосы­лып, оған түркі халық­тары­­ның рухани-мате­риал­дық мәде­ниетіне қатысты қор жинақ­та­лып­ты. Сонымен қатар XV ғасыр­­ға дейінгі «Ортақ Түркі тари­хы» оқу­лығы, «Ортақ Түркі гео­гра­фиясы», «Ортақ Түркі әде­бие­ті» оқулық­тары­ның тұжы­рым­­­дамалары әзірленіп, та­рап­тар­­дың талқысына жіберілген екен. 

Академия соңғы екі-үш жыл көлемінде түрлі деңгейде 80-нен астам ғылыми іс-шара өт­кізіп, оған әлемнің 20-дан ас­там мемлекетінен 200-ге жуық ға­лым-зерттеуші мен сарапшы­лар қатысып, осы аралықта 55-тен астам шетелдік ғылыми ұйым­дармен ынтымақтастық меморандумына қол қойылыпты. Әсіресе Кеңес тарапынан алты түркі мем­­­лекетінің тұрғындарына жүр­­гізілген «Түркі барометрі» әлеу­меттік-зерттеу жобасын айтпай кетуге болмайды. 

Өткен жылдары ұйымға мү­шелік мандатқа ие төрт мем­ле­­кеттің бірі – Әзербайжан аста­насы Бакуде түркология кон­гресі­нің 90-жылдығына орай халықаралық конферен­ция ұйым­дас­тырылып, Бішкекте қазақ ғалымы Шоқан Уәли­хановтың 180 жылдығы салтанатты түрде атап өтіліп, «Манас энциклопедиясы», «Манас сөздүгү» атты ғылыми жинақ­тар жарық көріпті. Сонымен қатар Түркия елінде Қожа Ахмет Ясауидің өмірден озғанына 850 жыл толуына байланысты маңызды ғылыми-зерттеулер жүргізіліпті. 

– Халықаралық Түркі акаде­мия­сының назарындағы рухани-тарихи нысандар қата­рын­да Моңғол дала­сындағы көне түркі жәдігерлері айрық­ша орын алып отыр, – деген Дар­хан Қуандықұлы, өткен жылдары Өтү­кен аймағындағы «Шивээт улаан» ғұрып­тық нысанына ар­хео­логиялық қазба жұмыстары жүргізіліп, радио­кар­бондық тәсіл арқылы кешеннің 670-710 жыл­дарға тиесілі екендігі және Көк Түркі империясының көсемі Ел­те­рістің құрметіне тұрғы­зыл­ғаны анықталғаны жайлы көп­шілікті хабардар етті. 

Соңғы жылдары TWESCO Орталық Азия аймағына баса назар аударып отырған көрінеді. Атап айтқанда, ака­демия мен Өзбек­стан Ғылым академиясы ара­сында ынтымақтастық меморандумын бекітуге дайындық жұ­мыстары жүріп жатса, Түрік­мен­стан және Тәжікстанмен ғы­лы­ми байланыс жанданып келеді екен. 

Бұл бағытта ресейлік ғалым­дар­мен де тығыз шығарма­шылық байланыс орнаған. Мәскеулік танымал шығыс­танушы Әмір Нәжіптің «ХIV ғасырдағы түркі тілдерінің салыстырмалы-тарихи сөздігі» атты төрт томдық іргелі еңбегі, Дмитрий Насилов, Игорь Кормушин, Анна Дыболардың «Древнетюркский словарь» атты әлемге әйгілі еңбегінің академия тарапынан жарық көруі осының айғағы. 

Сол сияқты түркі халық­тары­ның ауыз әдебиеті үлгі­лерін жинақ­тап, әсіресе, қазақ фоль­к­лоры үшін аса қым­бат қазы­на қалдырған әрі Ресей түркі­тану мектебінің негізін қала­ған көрнекті ғалым Василий Ва­сильевич Радловтың биыл дүние­ден өткеніне 100 жыл толуына байланысты академия 2018 жылды «Радлов жылы» деп жария­лап, ғалымның «Түркі халықтары ауыз әдебиеті­нің үлгілері» атты көптомдығын ал­­да­­ғы уақытта жаңа сериямен жарыққа шығармақ. 

Жалпы алғанда, 2016-2017 жылдары академия ағылшын, әзербайжан, қазақ, қырғыз, мажар, моңғол, түрік тілдерінде жаңадан 83 кітап басып шығарса, ұйымның кітапхана қорындағы туынды саны – 50 мыңнан асыпты. Ал музей экспонаттары 700-ге жеткен. 

– Алдағы уақытта Халық­ара­лық Түркі академиясы Елбасы­ның «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» бағдарламасы­мен ұштаса іс атқарады» деген академия басшысы: – Алдағы 30 сәуір күні ЮНЕСКО штаб-пәтерінде «Рухани жаңғыру және мұраны насихаттау: жойылу қаупі төнген түркі тілдері» атты халықаралық форум-фестиваль өткізуді жоспарлап отырмыз, – деді. Парижде өтетін бұл шараға әлемнің 16 мемлекетінен тілдері жойылу қаупіне ұшыраған түркі халықтардың өкілдері қатысады деп күтілуде. 

Осылай жыл өткен сайын ауқы­мы кеңейген академия биыл қытай ғалымдарымен бірле­сіп, көне түркілік этнос сары ұй­ғыр тілін зерттеп, «Сары ұй­ғыр ауыз әдебиеті» және «Сары ұй­ғыр­лар­дың музыкалық мұра­сы» атты туындыларды жарық­­қа шы­ғармақ. Бұдан басқа Түр­кия ұлт­тық комиссиясының қол­дауымен Ахмет Йүгінекидің, «Ақиқат сыйы» шығармасының жария­ланғанына 100 жыл толуын атап өтеді. Осыған орай академия екі томдық ғылыми-монография­ны баспаға әзірлеп, ЮНЕСКО деңгейінде «Халықаралық түркі тілдері күнін» атап өту шарасын жоспарлауда.

Сонымен қатар Елбасының «Рухани жаңғыру» бағдарламасы аясында әлемдік ғылымның дамуына үлес қосқан, адамзат та­рихында із қалдырған «Түркі әлемінің 100 тұғырлы тұлғ­асы» атты жобаны іске асыру жос­пар­да тұр. Бұл тұлғалар ха­лық­ара­лық сауалнама жүргізу ар­қылы анықталады. 
Академия тарапынан өткен 2017 жыл «Алаш жылы» деп жарияланса, 2018 жылды құ­рыл­ға­нына 100 жыл толған «Әзер­бай­жан Демократиялық Рес­пуб­­ли­­ка­­сы­ның жылы» деп жария­лау­да. Осы­ған байланыс­ты мамыр айын­да Бакуде, кейін Ас­та­на­да маңыз­ды жиындар өтіп, «Әзер­бай­жан әдебиетінің антология­сын» баспаға әзірлеу ісі қолға алынбақ.

Абайдың және Алаш қай­раткерлерінің рухани ұстазы жәдитизмнің негізін қалаушы ғұлама Шиһабутдин Маржани­дің 200 жылдығына орай ака­демия ұжымы татарстандық әріптестерімен бірлесіп биыл­­ғы жылды «Маржани жылы» ретін­де белгілеп, тағы да жақсы істер атқармақ. 

Сол сияқты, көрші қырғыз­стандық әріптестермен ортақ жоба-жоспар да бар екен. Атап айтқанда, биыл заңғар жазушы Шыңғыс Айтматовтың 90 жылдығы қарсаңында, екі том­дық үлкен монография бас­паға әзір тұрса, атақты манас­шы Сағымбай Оразбақовтың 150 жыл­дығына орай бірқатар халық­аралық іс-шаралар өткізу шарасы қарастырылуда. Алдағы 2019 жылы атқарылатын тағы бір маңызды оқиға тарихшы Рашид ад-Диннің «Жами ат-тауарих» атты сүбелі еңбегі қазақ және моңғол тілдеріне тәржі­малана­тын болады. 

Сөзімізді қорытындылай айт­сақ, қазақ жұрты үшін сүйін­ші сұрарлық дүние – түркі дү­ниесіне ортақ ақын Мағжан Жұмабаевтың 125 жылдығына орай халық­аралық Түркі академия­сы үсті­міздегі жылды «Мағжан жылы» деп жариялап, осы бағыт­та бір­неше ірі шаралар өткізу жос­пар­ланыпты. Атап айтқан­д­а, ақын­ның шы­ғар­маларын өзбек тіліне белгілі ақын Музафар Ахмад, моңғол тіліне ақын-аудар­машы Жүкел Хамай, алтай тіліне шы­ғыс­­танушы ғалым, ақын Брон­­тай Бедюров, әзербайжан тілі­не Фузули Меджидлилер аударып жатыр. Мұның сыртында ақын жырларын қырғыз, мажар тіл­деріне аудару жоспарда тұр. 

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.01.2019

Мектеп түлегі «Болашақпен» оқи алады

21.01.2019

Шағын фермалардағы жоғарғы технология

21.01.2019

Қостанай облысы өткен жылы алғаш рет экспортқа мол ет шығарды

21.01.2019

Тереза Мэй Еуроодақтан шығуға байланысты қосымша жоспарын таныстырады

21.01.2019

Нұрсұлтан Назарбаев Зимбабве Республикасы Президентінің ресми сапары бойынша брифинг өткізді

21.01.2019

Қазақстанда соңғы 10 жылда нәрестелер өлімі-жітімі екі есе төмендеді

21.01.2019

Қарағандыда мамандандырылған фронт-офис ашылды

21.01.2019

Нұрлан НҰРҒАЛИЕВ: Ағам – мен үшін нағыз қаһарман!

21.01.2019

Әулиеатада денсаулық сақтау деңгейі жақсарып келеді

21.01.2019

Сыр өңірінің «Өлкетану» оқулығы әзірленді

21.01.2019

Қызылорда облысында экспорт көлемі артады

21.01.2019

Жылқының сүйек құрылымы

21.01.2019

Сәби өлімі неге көп?

21.01.2019

Алматылық студенттердің ішімдікті қаншалықты тұтынатыны зерттелді

21.01.2019

Б.Сағынтаев «Франция–Қазақстан» сауда-өнеркәсіптік палатасының өкілдерімен кездесу өткізді

21.01.2019

Ақтөбеде сегіз өзеннің арнасы тазаланып, тереңдетіледі

21.01.2019

Маңғыстауда шетелдіктер тастап кеткен кемелерді сатып алып жүр

21.01.2019

Әл-Фараби ауданына спорттық сауықтыру орталықтары қажет

21.01.2019

Қазақстанда қара және түрлі-түсті металды шетелге шығаруға тыйым салынды

21.01.2019

Қызылорда облысында 283 шетел азаматы әкімшілік жауапкершілікке тартылды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sóz salmaǵy

Baıaǵynyń bıleri taý qulatyp, jer terbetpese de, eldi ıitip, teli-tentekti tıyp, kem basqandy ilgeri ozdyryp, asqynǵandy tejep, órshigendi órelep, ata ǵuryppen, ana úlgisimen bárin jónge saldy. Ul men qyzdyń eteginen tartpaı, aýzynan qaqpaı, qyrandaı túletip otyrǵan. Sodan da shyǵar, «Aýzym jetkenshe sóıleımin, qolym jetkenshe sermeımin, aıaǵym jetkenshe júremin» dep 14 jasynda aýzynan ot shashyp: «El ebelek emes, er kebenek emes, dat!» dep dara tanylǵan Qazybek bıdiń Qońtajynyń tilin baılap, qatty sastyrǵany. Jeteli sózge jetesiz ǵana des bermeıdi.

Серік НЕГИМОВ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

Durystyq joly

Jaqsy kisi ataný, tirshilik-turmys, ómir qubylystaryna oı júgirtý, saralap zerdeleý, fılosofıalyq mádenıet qalyptastyrý, tájirıbe jınaqtaý, durystyq, adamshylyq, izgilik, ádildik, degdarlyq jolynda meıirlenip, berekeli qyzmet jasaý, ulttyń ádebi men qaǵıdattaryn jan-tánińmen qabyldaý – naǵyz tabıǵı abzal qasıet.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Bızneske ıkemdilik qaıdan shyǵady?

Adamnyń bızneske ıkemdiligi qaıdan týady degen suraq kóp adamdy oılandyrady. Árıne, motıvasıa kúshti, ol − aqshany kóp tabý. Isker adamdar eshkimniń aldynda ıilmeıdi, «malyń bolsa syılamaı tura almas el» dep Abaı aıtpaqshy, jurtqa da syıly bolady.

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Bas paıda algorıtmi

Bas paıdany oılaý – búkil adam balasyna tán dúnıe. Ár adam balasynyń «ózim degende ógiz qara kúshim bar» degen qaǵıdat boıynsha tirshilik quratyny túsinikti. Biraq adam balasy qoǵam ishinde ómir súretindikten ár adamǵa tán osy qasıetti shektep ustaýǵa, ony qoǵamdyq múddege nemese qoǵamdyq ortada qalyptasqan tártipke baǵyndyrýǵa týra keledi. О́ıtkeni munsyz qoǵam damı almaıdy.

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Ońtaılandyrý ońalta ma, omalta ma?

Orta bilim salasyna qatysty taǵy bir ońtaılandyrýdyń qulaǵy qyltıyp, «bul qalaı bastalyp, qalaı aıaqtalady?» degen sansyz suraq kóptiń kókeıin búlkildetip otyr. «Qundylyqtar aýysatyn, shyndyqtar shatysatyn uly ózgerister týysynda ómirdiń ózi karnavalǵa uqsap ketedi», dep Mıhaıl Bahtın aıtpaqshy, bilim salasyndaǵy mundaı reformalardan jurttyń júıkesi juqarý bylaı tursyn, karnavalǵa aınalyp bara ma degen kúdik joq emes. Qabyldanǵan, tolyqtyrylǵan zańdar, ár mınıstrdiń tusynda túzilgen baǵdarlamalar, oǵan bólingen qarjy – «óıtemiz de, búıtemiz» dep keletin jarnamaǵa bergisiz jıyndar, konferensıalar, onda sóılenetin sózder qısapsyz desek, artyq aıtqandyq bolmas.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу