Академиядағы айшықты істер

Кеше Орталық коммуникациялар қызметінде халықаралық Түркі академиясының (TWESCO) өткен жылдардағы атқарған қызметі мен болашақта іске асыратын жоба-жоспарын көпшілікке таныс­тыру мақсатында баспасөз мәслихаты өтті. 

Егемен Қазақстан
01.03.2018 297

Шараға жиналған журналистерге аталмыш басқосудың маңызы жайлы қысқаша баян еткен Түркі кеңесі Ақсақалдар кеңесінің мүшесі Әділ Ахметов, қазіргідей ғаламдық интеграция етек жайған заманда, мұн­дай үдерістен біздің қоғамның тыс қалуы мүмкін емес­тігін атап өтіп, осындай ықпал­дастық аясында құрылған халық­аралық дербес ұйым Түркі акаде­мия­сының бола­шағы аса зор дегенге тоқталды. 

Сонымен қатар академия­ның жұмысы жайлы кең көлемде таныс­ты­рым жа­­са­ған халық­аралық Түр­кі ака­­­­де­­миясы­­ның басшысы Дархан Қыдырәлі, әуелі Елба­сы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың бастамасымен құрыл­ған TWESCO ұйымының ат­қар­ған істерін баяндап шықты. 

Атап айтқанда, ұйымға 2015 жылы Түркі кеңесінің V сам­митінде жүк­тел­ген тапсырма бо­йынша – жуықта «Аталар мирасы» атты электронды муль­ти­­ме­диалық жаңа портал іске қосы­лып, оған түркі халық­тары­­ның рухани-мате­риал­дық мәде­ниетіне қатысты қор жинақ­та­лып­ты. Сонымен қатар XV ғасыр­­ға дейінгі «Ортақ Түркі тари­хы» оқу­лығы, «Ортақ Түркі гео­гра­фиясы», «Ортақ Түркі әде­бие­ті» оқулық­тары­ның тұжы­рым­­­дамалары әзірленіп, та­рап­тар­­дың талқысына жіберілген екен. 

Академия соңғы екі-үш жыл көлемінде түрлі деңгейде 80-нен астам ғылыми іс-шара өт­кізіп, оған әлемнің 20-дан ас­там мемлекетінен 200-ге жуық ға­лым-зерттеуші мен сарапшы­лар қатысып, осы аралықта 55-тен астам шетелдік ғылыми ұйым­дармен ынтымақтастық меморандумына қол қойылыпты. Әсіресе Кеңес тарапынан алты түркі мем­­­лекетінің тұрғындарына жүр­­гізілген «Түркі барометрі» әлеу­меттік-зерттеу жобасын айтпай кетуге болмайды. 

Өткен жылдары ұйымға мү­шелік мандатқа ие төрт мем­ле­­кеттің бірі – Әзербайжан аста­насы Бакуде түркология кон­гресі­нің 90-жылдығына орай халықаралық конферен­ция ұйым­дас­тырылып, Бішкекте қазақ ғалымы Шоқан Уәли­хановтың 180 жылдығы салтанатты түрде атап өтіліп, «Манас энциклопедиясы», «Манас сөздүгү» атты ғылыми жинақ­тар жарық көріпті. Сонымен қатар Түркия елінде Қожа Ахмет Ясауидің өмірден озғанына 850 жыл толуына байланысты маңызды ғылыми-зерттеулер жүргізіліпті. 

– Халықаралық Түркі акаде­мия­сының назарындағы рухани-тарихи нысандар қата­рын­да Моңғол дала­сындағы көне түркі жәдігерлері айрық­ша орын алып отыр, – деген Дар­хан Қуандықұлы, өткен жылдары Өтү­кен аймағындағы «Шивээт улаан» ғұрып­тық нысанына ар­хео­логиялық қазба жұмыстары жүргізіліп, радио­кар­бондық тәсіл арқылы кешеннің 670-710 жыл­дарға тиесілі екендігі және Көк Түркі империясының көсемі Ел­те­рістің құрметіне тұрғы­зыл­ғаны анықталғаны жайлы көп­шілікті хабардар етті. 

Соңғы жылдары TWESCO Орталық Азия аймағына баса назар аударып отырған көрінеді. Атап айтқанда, ака­демия мен Өзбек­стан Ғылым академиясы ара­сында ынтымақтастық меморандумын бекітуге дайындық жұ­мыстары жүріп жатса, Түрік­мен­стан және Тәжікстанмен ғы­лы­ми байланыс жанданып келеді екен. 

Бұл бағытта ресейлік ғалым­дар­мен де тығыз шығарма­шылық байланыс орнаған. Мәскеулік танымал шығыс­танушы Әмір Нәжіптің «ХIV ғасырдағы түркі тілдерінің салыстырмалы-тарихи сөздігі» атты төрт томдық іргелі еңбегі, Дмитрий Насилов, Игорь Кормушин, Анна Дыболардың «Древнетюркский словарь» атты әлемге әйгілі еңбегінің академия тарапынан жарық көруі осының айғағы. 

Сол сияқты түркі халық­тары­ның ауыз әдебиеті үлгі­лерін жинақ­тап, әсіресе, қазақ фоль­к­лоры үшін аса қым­бат қазы­на қалдырған әрі Ресей түркі­тану мектебінің негізін қала­ған көрнекті ғалым Василий Ва­сильевич Радловтың биыл дүние­ден өткеніне 100 жыл толуына байланысты академия 2018 жылды «Радлов жылы» деп жария­лап, ғалымның «Түркі халықтары ауыз әдебиеті­нің үлгілері» атты көптомдығын ал­­да­­ғы уақытта жаңа сериямен жарыққа шығармақ. 

Жалпы алғанда, 2016-2017 жылдары академия ағылшын, әзербайжан, қазақ, қырғыз, мажар, моңғол, түрік тілдерінде жаңадан 83 кітап басып шығарса, ұйымның кітапхана қорындағы туынды саны – 50 мыңнан асыпты. Ал музей экспонаттары 700-ге жеткен. 

– Алдағы уақытта Халық­ара­лық Түркі академиясы Елбасы­ның «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» бағдарламасы­мен ұштаса іс атқарады» деген академия басшысы: – Алдағы 30 сәуір күні ЮНЕСКО штаб-пәтерінде «Рухани жаңғыру және мұраны насихаттау: жойылу қаупі төнген түркі тілдері» атты халықаралық форум-фестиваль өткізуді жоспарлап отырмыз, – деді. Парижде өтетін бұл шараға әлемнің 16 мемлекетінен тілдері жойылу қаупіне ұшыраған түркі халықтардың өкілдері қатысады деп күтілуде. 

Осылай жыл өткен сайын ауқы­мы кеңейген академия биыл қытай ғалымдарымен бірле­сіп, көне түркілік этнос сары ұй­ғыр тілін зерттеп, «Сары ұй­ғыр ауыз әдебиеті» және «Сары ұй­ғыр­лар­дың музыкалық мұра­сы» атты туындыларды жарық­­қа шы­ғармақ. Бұдан басқа Түр­кия ұлт­тық комиссиясының қол­дауымен Ахмет Йүгінекидің, «Ақиқат сыйы» шығармасының жария­ланғанына 100 жыл толуын атап өтеді. Осыған орай академия екі томдық ғылыми-монография­ны баспаға әзірлеп, ЮНЕСКО деңгейінде «Халықаралық түркі тілдері күнін» атап өту шарасын жоспарлауда.

Сонымен қатар Елбасының «Рухани жаңғыру» бағдарламасы аясында әлемдік ғылымның дамуына үлес қосқан, адамзат та­рихында із қалдырған «Түркі әлемінің 100 тұғырлы тұлғ­асы» атты жобаны іске асыру жос­пар­да тұр. Бұл тұлғалар ха­лық­ара­лық сауалнама жүргізу ар­қылы анықталады. 
Академия тарапынан өткен 2017 жыл «Алаш жылы» деп жарияланса, 2018 жылды құ­рыл­ға­нына 100 жыл толған «Әзер­бай­жан Демократиялық Рес­пуб­­ли­­ка­­сы­ның жылы» деп жария­лау­да. Осы­ған байланыс­ты мамыр айын­да Бакуде, кейін Ас­та­на­да маңыз­ды жиындар өтіп, «Әзер­бай­жан әдебиетінің антология­сын» баспаға әзірлеу ісі қолға алынбақ.

Абайдың және Алаш қай­раткерлерінің рухани ұстазы жәдитизмнің негізін қалаушы ғұлама Шиһабутдин Маржани­дің 200 жылдығына орай ака­демия ұжымы татарстандық әріптестерімен бірлесіп биыл­­ғы жылды «Маржани жылы» ретін­де белгілеп, тағы да жақсы істер атқармақ. 

Сол сияқты, көрші қырғыз­стандық әріптестермен ортақ жоба-жоспар да бар екен. Атап айтқанда, биыл заңғар жазушы Шыңғыс Айтматовтың 90 жылдығы қарсаңында, екі том­дық үлкен монография бас­паға әзір тұрса, атақты манас­шы Сағымбай Оразбақовтың 150 жыл­дығына орай бірқатар халық­аралық іс-шаралар өткізу шарасы қарастырылуда. Алдағы 2019 жылы атқарылатын тағы бір маңызды оқиға тарихшы Рашид ад-Диннің «Жами ат-тауарих» атты сүбелі еңбегі қазақ және моңғол тілдеріне тәржі­малана­тын болады. 

Сөзімізді қорытындылай айт­сақ, қазақ жұрты үшін сүйін­ші сұрарлық дүние – түркі дү­ниесіне ортақ ақын Мағжан Жұмабаевтың 125 жылдығына орай халық­аралық Түркі академия­сы үсті­міздегі жылды «Мағжан жылы» деп жариялап, осы бағыт­та бір­неше ірі шаралар өткізу жос­пар­ланыпты. Атап айтқан­д­а, ақын­ның шы­ғар­маларын өзбек тіліне белгілі ақын Музафар Ахмад, моңғол тіліне ақын-аудар­машы Жүкел Хамай, алтай тіліне шы­ғыс­­танушы ғалым, ақын Брон­­тай Бедюров, әзербайжан тілі­не Фузули Меджидлилер аударып жатыр. Мұның сыртында ақын жырларын қырғыз, мажар тіл­деріне аудару жоспарда тұр. 

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

15.08.2018

Бақытжан Сағынтаев денсаулық сақтау саласын дамыту мәселелері жөнінде кеңес өткізді

15.08.2018

БҚО құтқарушылары Шалқар көлінде 4 адамды құтқарды

15.08.2018

«Хат қоржын»

15.08.2018

Елбасы Парламент Сенатының төрағасы Қасым-Жомарт Тоқаевты қабылдады

15.08.2018

Сақтандыру шарттарын 2019 жылдан бастап онлайн режимде жасауға болады

15.08.2018

Түріктер «Қазақфильмнің» туындыларын көрсетпек

15.08.2018

Алдағы тәулікте күн суытады

15.08.2018

Астананың апорты

15.08.2018

«Егеменнің» қолдауымен «Ұлы Дала рухы» фотокөрмесі өтті

15.08.2018

Адам Пжегодскийдің Жетісудағы көпқырлы қызметі

15.08.2018

Қыркүйек айынан бастап «Астана-Теміртау» күре жолы ақылы болады

15.08.2018

Дәметкен Сүлейменованың «Жаһанша Досмұхамедов һәм қазақ автономиясы» кітабы жарық көрді

15.08.2018

Жазықсыз атылған жампоз

15.08.2018

Астананың білім беру мекемелерінің 45 басшысы тәртіптік жазаға тартылды

15.08.2018

Қарулы күштерінің сержанты ер-азаматқа лайық батылдық жасады

15.08.2018

Атыраудағы «КасХим» жылына 27 млн полипропилен мен полиэтилен шығарады

15.08.2018

Керекулік өрендер жазды ойдағыдай өткізуде

15.08.2018

Алексей Цой жеке қабылдауына жазылған азаматтармен кездесу өткізді

15.08.2018

Жамбыл филармониясына Кенен есімі берілді

15.08.2018

«ҚАЗБАТ» батальоны АҚШ-тың «Дала қыраны-2018» бітімгерлік оқу-жаттығуларына қаты­суда

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Мәдениетке мән берсек...

Үйіміздің жанындағы азық-түлік сататын дүңгіршекке соңғы кезде сатушы құтаймай-ақ қойды, жиі-жиі ауысады. Бұрын тіпті мұнда сатушы қыздардың Павлодардан қатынап істейтінін естіп-біліп жүретінбіз. «Екі апта Астанада сауда жасасақ, екі апта бала-шағамыздың қасында болғанға мәзбіз. Ауылдан қалаға қатынап істеудің азабы мен машақаты мұндайды бастан өткізген адамға ғана мәлім. 

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Арбамен қоянға жетер» күн қайда?

1998 жылы Kodak фирмасында 170 мың адам жұмыс істеген екен және әлем бойынша саудаланған фотоқағаздың 85 проценті дәл осы фирманың үлесіне тиген. Небәрі бірнеше жылдың ішінде олардың бизнес-моделі жойылып, фирма банкрот болған. Бұл нені білдіреді?

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Аграрлық саладағы болашақ мамандықтар

Сарапшылардың болжамдарына қарағанда, әлемдік аграрлық салада 15-20 жылдың ішінде революциялық өз­герістер жүзеге асырылады. Жаңа тех­нологиялардың шапшаң қарқынмен дамуы, ғарыш кеңістігін игеруге көптеген елдердің құлшыныс танытуы, гендік инженерия ықпалының күшеюі, азық-түлікке сұраныстың артуы, бос жатқан жерлердің азаюы секілді факторлар әлем бойынша жаңа технологиялармен қаруланған жаңа тұрпатты ауыл ша­руашылығын қалыптастырады. Сөйтіп ауыл шаруашылығы өзгерістерге барынша баяу бейімделетін ең консервативті сала деген бұрынғы түсініктің көбесі сөгіледі.

Әлисұлтан ҚҰЛАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Бесінші саммит және Каспий «бестігі»

Кеше Ақтау қаласында Каспий маңы мем­лекеттері басшыларының Бесінші саммиті өтті. Аса маңызды халықаралық жиынға Қазақ­станның, Ресейдің, Әзербайжанның, Иранның және Түрікменстанның президенттері қатыс­ты. Тараптар Каспий теңізінің құқықтық мәрте­бесі, теңізде экономика, көлік-транзит, эколо­гия, қауіпсіздік және басқа да салалар бойын­ша ынтымақтастық орнату мәселелерін талқылады. 

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Шалдың баласы

Қазақ менталитетінің өзіне тән тағы бір ерекшелігін айқындап, бекзат болмысын ажарлап әмбе сақтап келе жатқан әдет-ғұрыптарының бірі отбасындағы үлкен баланы, әсіресе ұлдың тұңғышын ата-әжесінің бауырына салу дер едік. Ол атасының баласы болып өседі. Шалдың баласы құдайдың еркесі, оны ешкім бетінен қақпайды. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу