«Ақсақ құланды» асқақтатқан Қамбар күйші

Күй – «жағдай» деген мағынаны анық­т­айтын сөз. Анығын айт­қанда, адамның өмірде кез­де­се­тін әлеуметтік және психо-эмо­ци­оналдық жағдайын өмір сүр­ген ортасына музыкалық әуенмен бейнелеп жеткізу. Біздің бақытымызға орай сонау ХIII ғасырдағы Жошы хан дәуірінен бүгінгі біздің тәуелсіз заманымызға мұра болып жеткен күйлердің атасы – «Ақсақ құлан». Осы күйдің бүгінгі күнге қалай жетіп, кім жеткізгенін біреу білсе, біреу білмейді.

Егемен Қазақстан
21.03.2018 5032

Тарихи деректерге сүйенсек, «Ақсақ құлан» күйін бүгінгі күнге жеткізген адам – Қамбар Медетов. Бұл кісі музыка зерттеушісі А.В.Затаевичпен 1923 жылы кездесіп, осы күйді жаздырған. Сол жолы күйші этнографқа 19 ән және үш күй жаздырады. Солардың ішіндегі құндысы – «Дүние-ай» әні мен «Ақсақ құлан» күйі. «Ақсақ құланды» жазу А.В.Затаевичке өте қиын болғандықтан күйді бірнеше рет тыңдап, көп толықтырыпты. 

Затаевич «Қазақ халқының 1000 әні» кітабында «Екі шекке арналса да, оркестрге сұранып тұрған осынау керемет симфониялық поэманы Медетов тамаша орындайды. Әсіресе мені таң-тамаша ететін тұсы – негізгі саздың үшінші қайтара жоғарғы регистрге оралатын сәтінде, шынымды айтайын, күйшінің әуенге адам даусына немесе үрлемелі аспапқа тән әуезділік пен ұзақтылық беріп, ал шертіп отырған екінші ішекте pizzicato ойнап тұратын шеберлігіне тіпті менің ақылым жетпей қойды», деп Қам­бардың шеберлігіне таңданғанын мойындайды (А.В.Затаевич. «1000 песен казахского народа». Музгиз 1963 г.- 484 стр.).

«Қазақ халқының 1000 әні» кіта­бы­мен танысқан француз жазушысы Ромен Ролан 1926 жылдың сәуірінде Швейцариядан А.Затаевичке хат жазып: «Кітаптағы «Ақсақ құлан» күйінің соншама қарапайым әдіспен көңіл күйіңді баурайтын әсеріне қайран қалдым» деп таңданысын білдіреді. «Ақсақ құлан» күйінің А.В.Затаевич жасаған өңдеу нұсқасын Г.П.Любимовтың мем­ле­кеттік квартеті Еуропа сапарында гас­трольдерде орындап, 1925 жылы Парижде болған дүниежүзілік көрменің, 1927 жылы Майндағы Франкфуртте өткен «Музыкалық джаз» концертінің бағдарламасына кіргізген. Сондай-ақ «Ақсақ құлан» күйі бұл ұжымның сол жылдары Швеция, Норвегия, Данияға барған шығармашылық сапарларында халық назарына ұсынылады.
А.В.Затаевич Қамбармен кездесуінде «Ақсақ құлан» күйінің еріксіз оркестрге сұранып тұрғанын атап көрсетеді. Осы ұсыныстың негізінде қазақ музы­ка­­сының тарихында алғаш рет Қамбар, әке­сі Ерқожа, дәулескер күйші Лұқпан Мұхитов 11 домбырашыдан оркестр құ­рып, қазақ ұлттық оркестрінің негі­зін­де 1930 жылы қазақ радиосында күйлер орын­дайды.

Қазақ музыкасының теориялық негізін салған композитор, академик Ахмет Жұбанов Қамбар Медетовпен 1933 жылдың көктемінде кездесіп, оны Алматыдағы музыкалық драма техникумына байқаушы эксперт ретінде жұмысқа қабылдайды. Осы жұмыста Махамбет пен Қамбар үлкен рөл атқарады. Аспаптың жасалым сапасын Махамбет көбірек қарайтын да, ал дыбыстық сапасы мен үнін тек Қамбар ғана тексере алатын. Өйткені Қамбардың қолының қағу күші, штрихтық шеберлігі ешкімде болмайтын. Академик А.Жұбанов өзінің «Өскен өнер» деген кітабында: «Қаншама топтан озған домбырашылар болса да, Құрманғазы атындағы оркестрге жиналғандардың бірде-бірі Қамбардың апликатурасын (саусақ басу тәртібін) ала алған жоқ» деп жазады.

Қазақ операсының негізін қалаған Евгений Брусиловский: «Медетовтің домбыра тартуы мен тыңдап көріп жүрген басқа домбырашылардан мүлде бөлек, әлдебір айрықша тәсілмен тар­тады. Әсіресе «Ақсақ құланды» орын­дағаны тілмен айтып жеткізе алмай­тын құбылысқа тән. Бұл күйді Медетов ойнағандай нотаға жазып алу өте қиын», деп Қамбардың домбыра тар­ту шеберлігін жоғары бағалайды (Е.Бру­силовский. «Дүйім дүлдүлдер». Алматы-1995 ж. 284-287 бб). 

Композитор Б.Г.Ерзакович те қазақ музыка өнерінің тарихы туралы іргелі еңбектерінде Қамбар Медетовтің домбыра тарту шеберлігінің қайталанбас жоғары деңгейде екендігін атап көр­се­теді. Міне, қазақ музыкасының төрінде жүр­ген өнер майталмандарының Қам­бар­дың домбыра тарту шеберлігіне берген бағалары осы. Оның жүзден жүйрік, мыңнан тұлпар шыққан қайталанбас табиғи құбылыс екеніне ерекше орын береді. Қамбардың дара домбырашы екендігін көрсететін оқиға  – 1935 жылы Алматыға М.Калининнің келуіне байланысты КазОАК атындағы халық аспаптар оркестрінің концертінде «Ақсақ құлан» күйін жеке орындауы.

1936 жылы мамыр айында Мәскеуде өткен қазақ өнерінің онкүндігіне Қамбар Медетов те қатысып, үлкен залда И.В.Сталин қатысқан Орталық атқару комитеті мүшелерінің алдында «Ақсақ құлан» күйін жеке орындап береді. Тартылған күйдің әсерінен И.В.Сталин қасындағы көмекшісіне «Сахнаның артын барып қараңдаршы, тағы да біреу күйге қосылып отырған жоқ па?» деген екен. 

2001 жылы Қамбар Медетовтің ту­ғанына 100 жыл толуына орай Ақтөбе об­лы­сының Мәртөк ауданында өнер мек­тебіне күйшінің аты берілді. Бұл шара­ға ұлт аспаптар оркестрінде 45 жыл дом­бырашы болған, Қамбармен бірге жұмыс жасаған Елемесов Мұхамбет ақсақал да қатысты. Осы кісіден «Сіз оркестр құрамында болған кезде «Ақсақ құланды» Қамбарша тартқан күйші кездесті ме?» деген сұрағыма: «Ақсақ құлан» – тек Қамбардың күйі ғой, оған ешкім таласа алмайды», деп жауап берген болатын.

Сонымен қатар осы жылы Алматы қаласында ұйымдастырылған ғылыми-теориялық конференцияға күйшінің қызы Бибізада апамыз ағайынды шебер Романенколар жасаған Қамбардың домбырасын әкелді. Домбыраны дәулескер күйші Қаршыға Ахмедияров қолына алып, құлақ күйін келтіріп, жүгіртіп, сағалатып ойнағаннан кейін залдағы көрермендерге: «Домбыра керемет. Дыбысы жақсы сақталған. Бірақ қиянат жасағым келмейді. Сондықтан сіздерге «Ақсақ құлан» күйін өз домбыраммен тартып берейін», деп өз домбырасымен орындады.
Қазіргідей тәуелсіздік дәуірінде Қамбар сияқты күйшінің ғазиз атын ардақ­тап, қайта жаңғырту бүгінгі ұрпақ бізге сын.
 
 Жақсат ҚАРЫЛҒАШОВ, өлкетанушы

Астана

Суреттерде: 1. ҚазОАК атындағы халық аспаптар оркестрі, 1932 жыл. Екінші қатарда: сол жақта бірінші отырған адам – Қамбар Медетов, екінші, үшінші, төртінші отырғандар: Лұқпан Мұхитов, Махамбет Бөкейханов және атақты өнер саңлағы Ахмет Жұбанов.
2. Бірінші қатардағы сол жақта отырған әйел Қ.Медетовтің жұбайы Гүлихран Арғынғазиева, екінші қатарда ортада тұрған – Қамбар Медетов.

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

16.07.2018

Астана перзентханасында тағы бір әйел қайтыс болды

16.07.2018

Үкіметте Қазақстанның Үшінші жаңғыруын жобалық басқару мәселелері жөнінде кеңес өтті

16.07.2018

Ұлы Дала Еліне саяхат: Алтайдан Жібек жолына дейін

16.07.2018

Атырауда жылжымайтын мүлік нарығында баға төмендеуі мүмкін

16.07.2018

Нұрсұлтан Назарбаев қоғам қайраткері Олжас Сүлейменовті қабылдады

16.07.2018

Жолдағы жемқорлықты болдырмау жолындағы шара

16.07.2018

Мемлекет басшысы Ұлттық банк төрағасы Данияр Ақышевті қабылдады

16.07.2018

Оқушылар Курчатов қаласындағы қасиетті жерлерді аралады

16.07.2018

ИДМ Техникалық реттеу және метрология комитетінің төрағасы тағайындалды

16.07.2018

Хантәңірі шыңына медиа экспедиция аттанды

16.07.2018

Оралда «Қазақстанның үздік тауары» республикалық байқауының өңірлік іріктеу көрмесі өтті

16.07.2018

Қостанай диқандары «Алқап күнін» өткізді

16.07.2018

Өскеменде «Ізгі жүрек» сыйлығы тапсырылды

16.07.2018

Павлодарда әнші Майраға ескерткіш орнатылды

16.07.2018

Актердің алып ескерткіші бой көтерді

16.07.2018

Асықтан өрілген арғымақ

16.07.2018

GGG белбеулері экспозицияға қойылды

16.07.2018

Айрықша аквасаябақ

16.07.2018

Жаһан жаңалықтары. Роналдудың жейдесі минут сайын сатылып жатыр

16.07.2018

Елдің атын шығарған Ержан балуан

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Думан АНАШ, «Егемен Қазақстан»

Биографиялық фильмдердің бәсі биік болуы тиіс

Кейінгі кезде «Еуразия бірінші арнасынан» әйгілі кеңестік манекенші-модель, сән әлемінде «Кремльдің ең әдемі қаруы» және «Кеңестік Софи Лорен» атанған Регина Збарская туралы сериа­л көрсетіліп жатыр. Былай қарасаңыз, сән әлемінің кіндігі саналған Парижді тәнті еткен өмірі жұмбаққа толы сұлудың сол кездегі кеңестік қасаң қағидаларға сыймаған ғұмырын өзгеше қырынан бейнелеген қарапайым, бірақ кемел түсірілген Ресейдің кезекті киноөнімдерінің бірі. 

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Халық әнінің тоналу тарихы

Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев «Бо­лашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты бағ­дарламалық мақаласында, жаңғыру елдің ұлттық-рухани тамырынан нәр ала алмаса, ол адасуға бастайды», деді. Елдің ұлттық-рухани тамыры дегеніміз не? Ол ха­лықты сан ғасырдан бері адастырмай, алып келе жатқан салт-дәстүрі, фольклоры, әні мен жыры. Осылардың ішінде әннің ұлт руханияты үшін орны айрықша. Дана Абай атамыз, «Ұйықтап жатқан жүрек­ті ән оятар, Үннің тәтті оралған мәні оятар» дегенді бекер айтқан жоқ.

Әлисұлтан ҚҰЛАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Ормуз бұғазы жабылған жағдайда...

Осы айдың басында Иран Ислам Рес­публикасының президенті Хасан Рухани Швейцария еліне жасаған сапары кезінде мұнай импорттаушы мемлекеттер Иранның мұнайын сатып алмаған жағдайда Ормуз бұғазын жауып тастайтындарын мәлімдеді. Президенттің бұл мәлімдемесі АҚШ билігінің Иран мұнайын сатып алмауға өз одақтастарын ықтиярсыз көндіруге бағытталған қысымына байланысты болса керек.

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Жалғыздық жыры

Жақында жастық шағында жарқылдап дәурен сүрген, марқұм ағамызбен бақытты ғұмыр кешкен, қазір сексеннің сеңгірін саялаған бір жақсы апамыздың көңілін сұрап, халін білгенбіз. 

Жолдыбай БАЗАР, «Егемен Қазақстан»

«Қарты бар ел – қазыналы ел»

Осыдан 4 жыл бұрын Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі елімізде 2030 жылға қарай егде жастағы адамдардың үлесі (2014 жылы – 6,9 пайыз) 11,2 пайызға жетеді деп болжам жасаған болатын. Алайда, бүгінгі жағдай жоғарыдағы көрсетілген жорамалды теріске шығарғандай. Өйткені Қазақстанда қазірдің өзінде жасы 60-тан асқан тұрғындар саны 12 пайызға көбейіп, өмір сүрудің орташа ұзақтығы 72 жасты көрсетіп отыр.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу