Шешім мен кесім

Орыс көркем ойына тереңдеп дендеу ешкімге оңай соғып көрген емес. Қоңсылас қонған көп жұрттар арасынан жан жүрегімен жақындап, ұлттық тілегін оған жалғастыра білген халық дүниеде екеу болса соның бірі қазақ. «Татьянаның қырдағы әні» арқылы сезім дүниесінің өзгеше құбылысымен әуелі Жидебайда табысып ап, сонан күллі даланы шарлай жөнелуінің өзі тегін емес. СаҺараның ұлан асыр төсіндегі көшпенді ел көкейіне нық орнығу үрдісінің кәміл дұрыстығын өмір әлдеқашан дәлелдеді.

Егемен Қазақстан
13.04.2018 160
2

Таңдаудың Пушкинге бірден түсуінің көрегендікке қоса өнегелік сипаты да өзгешелеу. Ал «Қараңғы түнде тау қалғып» қозғалысының тірі бейнесімен тілдесіп үлгертіп, бүкіл әлем үндестігіне үн қосу айдынын иелену мерейі алда үстемдік құрып келе жатты. Ұлттық таным ерекшелігін оқыған азаматтарымыз кішіпейіл жаратылысымен тап басып танып қана қоймай, қабылдау ауқымының кеңдігінен үмітін үзбестен ағартушылық қызметті алғаусыз атқарған еді. Дей тұрғанмен орыс қауымы тарапынан ізденістің осы қадамы елене қоймайтын себебіне кім үңіліп көріпті. Екі ғасыр бойына өз атымен аталмаудың зиянын зерттеп, қаншалықты зерделей алдық деген сұраққа жауабымыз мардымсыз ба деп қорқамыз. Қазақты білімді ел есебінде елестету жағына мойны жар бермейтін бұрынғы метрополияның тәкаппар астамшылығы алдында кембағал сезінуден әлі толық арылып болмаған сияқтымыз. Жиырмасыншы ғасырдың бастапқы кезіне дейін бұратана саналып келген елдің едәуір бөлігі «қара орысқа» айналып, қағынан жерінген құланның керіне ұрыну қаупі де жоқ еместей. Қаншылдығы тұтануға шақ қап тұратын перзенттеріміз территориялық тұтастыққа қарсы көз алартып, қасақы сөздерге қанша өре түрегелсе де, өз уәждерімен санасатындай тиімді тетікті әлі таба алмай отырғаны тұтас ұлт болып алаңдайтын құбылыс емес пе. «Казахская правда» газеті жарық көре бастағаннан былай өктемси сөйлейтін жарылқаушылық сарын сап тиылмаса да, екі шоқып, бір қарайтын ахуал орнағаны есімізде. Орыс тілінде шығатын басылымның кейбірі ойына келгенін ірікпей ошаңдаған қалпы ортаға жайып салып, бұл сабаздар енді не дейді екен дегендей жайымен сынап қарап отыратын әдетін ұмыта қоятындай уақыт өте қойған жоқ. «Үй сыртында кісі бар» дегенді қазақ атамыз тегіннен-тегін ескертпеген. Қазақ жұртының алқалы жиындарында ұябұзар әңгіменің шеті қылтиып шықса бітті, қыбы қана іліп ала жөнелетіні бесенеден белгілі.

Ел іргесін нығайтып, қатарын ұлғайта бекітудің шараларына бір кісідей үн қосу қазақ баласының жалпы парызы. Есесіне ауызды қу шөппен сүртудің итжанды дағдысының асқынған нобайы әлеуметтік желілер арқылы атойлап көрінген кезде өзін-өзі ұстау мәдениетінің осыншалық төмендегеніне сенер-сенбесіңді білмей дағдаратының рас. Ұлт болып ұйысу үдерісіне бейне бір адамның ғана кесірі тиетіндей, қайдағы жоқты аңсап, әлдекімді пір тұту өлермендігінің түпкі сырында айлакер ақылдан гөрі алданғыш аңқаулық басым түсіп жататындай. Алыпқашпа сөздерге үйір мінез әділетке жүгінудің орнына екі күйдірмекке бейім тұратынына көз жеткізгелі қашан. Мұның өзі ұлтымыздың балаңдық аурудан арыла қоймағанының ап-анық белгісі. 

Солтүстік көршіміздің рухани бітімі тұтас­тай алғанда Еуразиялық құрлыққа барабар құбылыс; әдебиеті мен өнері ұшы қиыры жоқ сыңсыған орман, өткел бермес орасан теңіз. Соның ұлыларының қатарын ойша тізіп, кескін-келбеттерін шолып қараған кезде жүз елу жыл бұрындар шамасында бұлар да біздің кебімізге ұқсас жағдайдын бастарынан өткерген екен. «Жазушы күнделігі» топтамасында Достоевский орыс әдебиетін Еуропаға аудартып, таныстыру барысында Тургеновтің «Рудин» романын, Островскийдің пьесаларын атын атап, түсін түстесе де, көңіл көншіте қоймайтынын ептеп қана сездіріп, қарық қылып қабылдай алмайды-ау деген қаупін ашықтан-ашық білдіріпті. Болжам жасаудың дұрыс-бұрыстығын таразыға салып кім өлшеп көрген. Содан ұзамай дүниені дүр сілкіндірген орыс көркем ойының басында сол Достоевскийдің өзі тұрған жоқ па еді. Осы күнгі әлем құлақ тіккен кейбір жекелеген қолтаңбалардың жаңашылдығы өз ұлтының аңыз-әпсаналарына суарылып,бүтіндей басқа ажар алуынан байқалатын шығар. Баяндау екпіні мен боя­­­у реңктеріне дейін халықтық нұсқа ендеп кірген ерекшеліктер арқылы жадыға берік орнығып қалу себебі де сол болуы ықтимал-ау.

Бізде әлемге танылуға деген жаппай ұмтылыс кейде кембағал сезіністерден әлі күнге арылып болмағанымыздың белгісіндей көрінетінін несіне жасырамыз. Өзімізде назарға ілініп, ауызға алынбаса да, шығармалары дүниенің бірқатар жетекші тілдеріне аударылып, кітаптары үздіксіз басылып шығарыла бастаған жазушы бір ерекше желпіністің үстінде «Бұл жөнінен мен Мұқаңнан да озып кеттім-ау, шамасы» деп аңдамай лебіз жарып қойса керек. Ол кездің аға ұрпағының өкілдері мұндайды кешіре алмайтын ұстанымы мықты ма, әлде Әуезовті пір тұту сезімі кіршіксіз таза ма, әйтеуір сол пақырға көптің назасы тигендей көрінеді де тұрады. 

Ал қазір заман мүлде басқа, өзіңді ашықтан-ашық қайталанбас тұлға санап, қасиетті аруақтың толымына шәк келтіріп, одан әлде­неше есеге асып кеткеніңді айқайлап айтудың еш сөкеттігі жоқ. Толқымалы шақтың шалығы үстінде ме, жоқ, қарадай көңілің қалып құлазып отырған сәтте ме, мейлі қайсы болса да айтылды бітті қазақ деген халық тез құлақтанып алады. Біраз күн әңгіме арқауына айналып, есімі ел аузынан түспей кеп күндердің күнінде бәрі сап басылады. Кейде осындай өктемдікке әуес мінездер өзіндік амал-айланы көздеген қиғылығыққа толы мақсаттарды көздейтіннен де құр алақан емес сияқты. Бұрынғының кісілері сабырға шақырған кезде «сен асыққаныңмен құдай асықпайды» деген тоқтамға еріксіз жүгіндіретін...

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

10.12.2018

Қарағандылықтар «ҚазРобоСпорт» чемпионатының бас жүлдесін жеңіп алды

10.12.2018

Ежелгі металлургия іздерін Тарбағатай даласынан көруге болады

10.12.2018

Қытай 2000-нан астам қазаққа өз территориясынан шығуға рұқсат берді

10.12.2018

Д.Назарбаева Дүниежүзілік банкінің Орталық Азия жөніндегі Аймақтық директорын қабылдады

10.12.2018

Солтүстікқазақстандық екі кәсіпкер «Жомарт жүрек» байқауының жеңімпазы болды

10.12.2018

«Латын әліпбиіне көшу – тарихи таңдау» республикалық ғылыми-теориялық online конференция өтті

10.12.2018

Халықаралық Олимпиада комитеті Алла Важенина, Анна Нұрмұхамбетова және Ольга Рыпаковаға медальдары қайтарады

10.12.2018

Павлодарда «Лайықты еңбек – мемлекеттің тұрақтылық негізі» форумы өтті

10.12.2018

Атыраулық дзюдошылар Конфедерация Кубогінің иегері атанды

10.12.2018

Облыста озық шыққан аудандар марапатталды

10.12.2018

Александр Журавский Мұхаммед Рабииден жеңілді

10.12.2018

Дархан Қыдырәлі The Asahi Shimbun басылымына сұхбат берді 

10.12.2018

Қызылордада жер телімдері аукционға шығарылды

10.12.2018

Қызылорда облысының әкімі мүмкіндігі шектеулі жандар автокөлік сыйлады

10.12.2018

Қостанайда табиғат қорғау полицейлері киік атқан қаскөйді ұстады

10.12.2018

Сығанақ қалашығы туризмге қызмет етеді

10.12.2018

Қыздар университеті робот құрастыратын стартап жобалар жасайды

10.12.2018

«Қайраттың» екі футболшысы - әлемнің үздік ойыншысы номинациясына үміткер

10.12.2018

Дүниежүзілік банк Қазақстанның коммуналдық инфрақұрылымын дамытуға қатысады

10.12.2018

Алматыда жас дзюдошылардың турнирі өтті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Táýelsizdiktiń tańǵajaıyptary

О́tken joly jazǵan baǵanymyzda («EQ», 21.11.18) Táýelsizdiktiń arqasynda qazaq jastarynyń sporttyń elıtalyq túrlerinen álemdik dodalarda tek sońǵy jyldary ǵana top jaryp jatqan birneshe mysaldaryn keltirgen edik. Sonymen birge qazaq ánderimen, ulttyq áýenmen álemdi aýzyna qaratyp júrgen ánshilerimiz týraly da jazǵanbyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Jekemenshik teatrlar jaıy

Jalpy, kez kelgen halyqtyń mádenıeti men rýhanı damý deńgeıi teatr salasyndaǵy jetistikterimen ólshenetini tarıhtan málim. О́rkenıetti memleketterdegi bir ǵana qalanyń ózinde teatr sany 200-den asyp jyǵylatyndyǵy sonyń buljymas dáleli bolsa kerek-ti.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Aqparattar aýqymyndaǵy aqıqat

Taıaýda Almatyda ótken medıaquryltaıda Qazaqstandaǵy buqaralyq aqparat qural­darynyń qazirgi jaı-kúıi keńinen áńgime boldy. Mamandar tarapynan aıtylǵan pikirlerge qulaq qoıar bolsaq, sońǵy jyldary qazaqstandyq BAQ-tyń, ásire telearnalardyń reıtıngi aıtarlyqtaı túsip ketken. Máselen, 2013 jyldan bergi aralyqta bul kórsetkish 22 paıyzǵa tómendegen eken. Onyń sebebi nede?

Сайраш ӘБІШҚЫЗЫ, Қазақстанның білім беру ісінің құрметті қызметкері

Halyq sózinde birtutastyq, birlik bar

«Halyq» sóziniń mán-maǵynasy óte tereń ekeni barshaǵa málim. Másele – osyndaı saıası astary aıryqsha sózdi qalaı qoldanyp júrgenimizde. Merzimdi baspasóz betterindegi habarlardan,  teleradıo arnalardan, ózara áńgimeden «aýyl halqy», «qala halqy» degendi oqyp ta, estip te júrmiz. Máselen, telearnalardyń birinen «Arshaly aýdanynda 27 myń halyq bar» degendi estidim de, «halyq sózin durys qoldanaıyq» dep, ózimniń oı dápte­rime jazyp qoıdym. Sebebi orys tilinde «narod sela» nemese «narod derevnı», «na­rod raıona», «narod goroda» demeıdi, tipti jazbaı­dy. Bul tilde «naselenıe», «jıtelı», «gorojane», «selchane» deıtinin bilemiz. Biz qazaqsha «aýyl turǵyndary», «qalalyqtar» nemese «qala turǵyndary» desek, ekpini báseń bolyp, birdeńe joǵaltyp alatyndaı, «aýyl halqy», «qala halqy» dep qysqa qaıyramyz. Sonda deımin-aý, qazaǵymyzdy bólip, jiktep, birtutas halyq sanatyna qospaı turǵanymyzdy nege ańǵarmaımyz?!

Дидар Амантай,

Túsiniktiń kúıreýi

Sońǵy jyldary, sandyq tehnologıalyq ónimderdiń (iPhone, Red One, digital camera, information technology) alǵashqy nusqalary (computer, printer, scaner, copier), shyqqanyna tabany kúrekteı jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt, jeteqabyl mezgil ótkende, ozyq qoǵamdarda, qala berdi, damýshy elderde, tipti, jalpy adamzattyq mádenı-rýhanı keńistikterde iri-iri qomaqty ózgerister júrdi. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу