«Ауыл молдасынан оқыған...»

Қандайда бір әлеуметтік тұрғыдан топтасқан қоғамдық жүйені шайқалтпай ұстап тұратын, жүздеген ғасырлар бойы шыңдалған мызғымас рухани-мәдени ұстыны болады. Бұны ғылыми тілде «институционализм» деп атайды. Яғни бұл дегеніміз – көптеген ғасырлар бойы эволюциялық жолмен дамып, ұзақ сұрыпталу арқылы толық мойындалған, сөйтіп әркез қоғамдық қатынасты реттеуші нормалар мен әлеу­меттік топтар арасындағы құқықтық статустарды сақтауға бағытталған аса қуатты құры­лым.

 

Егемен Қазақстан
08.08.2018 223

Байырғы қазақ қоғамы жоғарыдағы айтылған жүйе арқылы дамыған. Атап айтқанда, «билер институты», «байлар инс­титуты», «бәйбішелер институты», «жезде-жеңгелер институты», «ақын-жыршылар инс­титуты», «батырлар институты» т.б. болып кете береді. 

Бұл институттар қоғамды тұтастандырып, шайқалтпай ұстап  тұрды. ХVІІ ғасырдан бастап, қазақ даласын отарлаушылар ең әуелі осы құрылымды бұзса, этнос бірлігін ыдырайтынын жақсы білді. Мысалы ХІХ ғасырда өмір сүрген Ресей барлаушысы П.И.Рычков 1887 жылы Орынборда жа­рық көрген «История оренбургская» атты еңбегінде: «Әр ру өздерінің ақсақалдары мен дәулетті адамдарын құрметтейді. Қайсыбір іске ру басылары мақұлдаған кезде ғана жұмылады...» десе, Абай дана өзінің 39-шы қарасөзінде: «Әуелі –  ол заманда ел басы, топ басы деген кісілер болған. Олар қалай қылса, қалай бітірсе, халықта оны сынамақ, бірден бірге жүргізбек болмайды екен...» деп институционализацияланған қоғамның нақты бірлік-ұстынын сипаттайды.

Жоғарыдағы құрылымдық институт­тардың бірі – «ауыл молдасы». Бұл әлі күнге дейін зерттелмеген, онымен қоймай зерттеуге тыйым салынған тақырып. Өйткені кеңестік идеология «байлар мен молданы қойдай қу қамшымен» дейтін ұран тастап, ұлттық қоғамның негізі ұстыны молдалар мектебін ескінің қалдығы ретінде есептен шығарып тастады.

Қазіргі таңда көбіміз байқай бермейтін мынадай бір қызық дерек бар. Атам замандағы қазақтың қамын жеген ел басы, топ басылардан (Абай) бастап, ақ патшаның тұсындағы ағартушылар, одан қалды кешегі ХХ ғасыр басында «қазақ үшін шам қылған жүрек ма­йын» (Сұлтанмахмұт) Алаш арыстарының өмір-тарихын оқысаңыз, барлығында бірдей «алғаш ауыл молдасынан сауат ашқан» дейтін елеусіз ғана тіркес тұрады.

Мысалы үлкен ағартушы Ыбырай Алтынсаринді алайық, ол да  алғашқы сауатын ауыл молдасынан ашып, соның арқасында 1850 жылы Орынбордағы қазақ-орыс мектебіне оқуға түседі. Ұлы Абай ше, ол да ауыл молдасынан сауат ашып, кейін Семейдегі Ахмет Риза медресесінде оқығаны айтылады. Ұлт ұстазы саналып жүрген Ахмет Байтұрсыновтың да өмірбаянында «1882-1884 жылдары ауыл молдасынан оқыған» дейтін жоғарыдағы елеусіз тіркес тұр. 

Сол сияқты ұлт қайраткері Әлихан Бөкейхановты әкесі тоғыз жасында Қарқа­ралыға апарып, жергілікті молданың оқуына берсе,  Мағжан Жұмабаев ауыл молдасынан сауатын ашып, одан кейін бес жыл Қызылжардағы Бегишев медресесінде білімін жалғастырған. Міржақып Дулатов та осы жолмен жүрген. Жақаңның өмір-тарихын зерттеуші заң ғылымдарының докторы Нұрлан Дулатбеков, бала Міржақып ауыл молдасынан хат танып, екі жыл оқығаннан кейін, 1897-1902 жылдары орысша оқытатын Мұқан мұғалімнен дәріс алады дейді. Жетісудың дүлдүл жыршысы Ілияс Жансүгіров те әуелі молданың алдын көргеннен кейін, Алматыдағы мұғалімдер даярлайтын курсқа аттанған. 

Батыс Алаш қайраткерлерінің бірі Халел Досмұхамедов те ағасы Дәулетүмбеттің ықпалымен ауыл молдасынан хат таныса, екінші алашшыл тұлға Жанша Досмұхамедов болыстық орыс-казақ мектебіне бармай тұрып, ауыл молдасынан сабақ алған екен. 

Ал баянауылдық мықтылардың бірі – Сұлтанмахмұт Торайғыровты  алғашында Мұқан дейтін ауыл молдасы оқытса, танымал ғалым Қаныш Сәтбаев та осы жолдан өткен. Атақты Жүсіпбек Аймауытов да Бармұхамед деген ауыл молдасынан үш жыл оқыған.

Мұндай дерек солтүстік тумалары Сә­бит Мұқанов пен Ғабит Мүсіреповтің де өмірбаяндарында жазулы тұр. Ұлы Отан соғы­сының батыры Бауыржан Момышұлы да алғашында ауыл молдасынан оқып, арабша хат таныпты. 

Бірен-сарандары болмаса, көбінің аты-жөні белгісіз осы бір ауыл молдалары кім­дер? Бір таңданарлығы, олар күллі қазақ дала­сының қай бұрышында да болған. Бұлар шәкірттеріне еуропалық білім бере алмауы мүмкін, бірақ халқымыздың байырғы ғасырлар бойы шыңдалған институттық дәстүр-жүйесін оқытып, қазақы танымның терең қайнарынан сусындатып, соңында Құранның қарасын танытқан. Ислам әлемінің ұлы ғұламаларының бірі, батыс пен шығысты қатар мойындатқан Әбу Насыр әл-Фараби атамыздың трактаттарында айтылғандай ауыл молдалары шәкірттеріне әуелі білім емес, тәрбие берген сыңайлы. Соның арқа­сында ауыл молдасынан оқығандар дүние алас-күлеске айналған өткен ғасырдың басында түгелдей дерлік табандары таймай, азаттық жолында бастарын берді емес пе?!. 

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

20.08.2018

Батыс Қазақстанда жылыту маусымына дайындық қызу

20.08.2018

Талдықорғанда Тыныштықбек Әбдікәкімұлының кітабы талқыланды

20.08.2018

Головкин-Альварес андеркартында жекпе-жекке шығатын үш жұп белгілі болды

20.08.2018

Тұлға еді ол...

20.08.2018

Құрбан айт – ұлық мереке

20.08.2018

Елорда орманын зиянкестерден қалай қорғаймыз?

20.08.2018

Азиада-2018: Қазақстан 4 медаль еншіледі

20.08.2018

Уикипедияның үйретері не?

20.08.2018

Бас жүлде Айгүл Елемесоваға бұйырды

20.08.2018

Кеншілер қаласы көркейе түседі

20.08.2018

Ақтөбеге Қарағанды облысынан мектеп оқушылары мен жетек­шілерден құрылған топ келді

20.08.2018

Астанада математика мен тілді терең меңгеруге арналған мектеп ашылды

20.08.2018

Түркологтар төрқалада бас қосты

20.08.2018

Болат Баймұхамбетов баптаған батырлар

20.08.2018

Көп балалы аналар құқығы назардан тыс қалмауы тиіс

20.08.2018

Тамыз кеңесі: білім саласында қандай бетбұрыс бар?

20.08.2018

Түркістанның жаңа дәуірі басталды

20.08.2018

Бұқар жыраудың 350 жылдық тойы Арқа төсінде тойланды

19.08.2018

Маңғыстауда мемлекеттік органдардағы кадр қызметінің сапасы қандай?

19.08.2018

Азиада-2018: Дмитрий Алексанин Қазақстан қоржынына алғашқы алтынды салды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Уикипедияның үйретері не?

Бүгінде адамдар қолдарына кітапты жиі ала бермейді. Оған себеп – интернет. Халық қажет деген мәліметтерді компью­терді ақтарып, уикипедиядан іздейді. Мұның өзі өскелең уақыттың талабы. Бі­­рақ сол ақпараттық технологияңыз уақыт­­тың талабымен үндескенімен, нақты ақпарат алып, тарихи шындыққа көз жет­кізгісі келген талғампаз адамдардың талабына сай келе бере ме? Міне, мәселенің осы жағына келгенде үлкен күмән туындай­тын тәрізді.

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Тілтолғақ пен тілтұтқа

Әлеуметтік желіден «Астана қаласы­ның қаракөз балдырғандары қазақша сөй­лемейтіні несі?» деген сыңайдағы сұрау­лы сөйлем, қобалжулы пікірді көзіміз шалып ойланып қалдық, қапаландық. 

Жылқыбай ЖАҒЫПАРҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Ертеңгі ұрпақтың да еншісі бар

Қойнауы құт қазақ жері тәуел­сіз­дігі­міздің ширек ғасырдан асқан шежіресінде ел экономикасын тұралап қалу қасіретінен сақтап келеді. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Мәдениетке мән берсек...

Үйіміздің жанындағы азық-түлік сататын дүңгіршекке соңғы кезде сатушы құтаймай-ақ қойды, жиі-жиі ауысады. Бұрын тіпті мұнда сатушы қыздардың Павлодардан қатынап істейтінін естіп-біліп жүретінбіз. «Екі апта Астанада сауда жасасақ, екі апта бала-шағамыздың қасында болғанға мәзбіз. Ауылдан қалаға қатынап істеудің азабы мен машақаты мұндайды бастан өткізген адамға ғана мәлім. 

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Арбамен қоянға жетер» күн қайда?

1998 жылы Kodak фирмасында 170 мың адам жұмыс істеген екен және әлем бойынша саудаланған фотоқағаздың 85 проценті дәл осы фирманың үлесіне тиген. Небәрі бірнеше жылдың ішінде олардың бизнес-моделі жойылып, фирма банкрот болған. Бұл нені білдіреді?

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(2)

Бекен (11.08.2018 13:10:52)

Иә, бұл автор жақсы жазады

Мейіржан (09.08.2018 13:14:28)

Тамаша мақала екен. Жақсы оқылыпты

Пікір қосу