Ертеңгі ұрпақтың да еншісі бар

Қойнауы құт қазақ жері тәуел­сіз­дігі­міздің ширек ғасырдан асқан шежіресінде ел экономикасын тұралап қалу қасіретінен сақтап келеді. 

Егемен Қазақстан
16.08.2018 50
3

Соңғы жылдары еліміздің беделін өсіріп, дамушы экономикалар шоғырынан берік орын алуына тұғыр болған Қазақстанда ашылған жаңа технологиялар емес екендігі де ақиқат. Қазақстан экономикасының бүгінде ауыз толтырып айтар жетістігі негізінен қазба байлықтардың арқасы. Ендеше барша қазақтың атадан қалған ұлы мұрасы − қазақ жерінің минералды-шикізаттық базасының бүгінгі жай-күйі қалай?

2003 жылдың 1 қаңтарындағы дерекке сәй­кес дүние жүзіндегі анықталған табиғи қаз­ба байлықтардың қоры бойынша Қазақстан қор­ғасын, мырыш, хром, барит кендері бойынша − бірінші орынды, уран, күміс, жез, марганец бо­йынша – екінші, темір, кобальт, фосфорит бойынша – бесінші, көмір, мұнай және ал­тын қоры бойынша тиісінше алтыншы, жетінші және сегізінші орындарды иеленген. Қазақстанның мол минералды-шикізаттық базасы қай кезеңде болсын мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық дамуының сенімді іргетасы болды. Ұлы даланың қыртысын қопарып, пайдалы кен орындарын игеру сонау ХІХ ғасырдың екінші жартысында белең алды.

Ал 1920-1930 жылдардағы индустриаландыру науқаны Қазақстанның табиғи байлығын барынша игеріп, пайдалы кен қазбаларын шетке шығару ұранына ұласты. Тарих сахнасында жетпіс жылдан астам үстемдік құрған КСРО шежіресінде ұлан-ғайыр жердің қопарылмаған қыртысы қалмады десе де болғандай. Жетпіс жыл бойы қазба байлықтар тиелген жүк пойыздары шекара асып, жүйткіп жатты. Қазақстан қызыл империя үшін шикізат қорының сарқылмас қоймасына айналды. «Жаны ашымастың қасында басың ауырмасын» демекші, осылай жалғаса беретін болса, ұлы даланың қазба байлықтардан жұрдай болуы да мүмкін еді. 

Өз қолымыз өз аузымызға жеткеннен кейін Қазақстанның қазба байлығын шикізат күйінде шетелге шексіз шығара беруге тосқауыл қойылатын шығар деген үкілі үмітіміз де ақталатын емес. Ширек ғасырдан астам уақыт ішін­де талай-талай қарқынды құрылыс, қам­пиған қаржы «көбіктері» пайда болып, ізсіз жо­ғалып жатыр. Бірін-бірі алмастырып, индустриялық-инновациялық бағдарламалар қабылданып, миллиардтаған доллар инвестициялар құйылып жатыр. Бірақ «баяғы жартас, сол жартас» дегендей, экономиканың негізгі базасы табиғи қазба байлықтарына иек артып, әлемдік рыноктағы бәсекеге қабілетті қазақстандық өнім сол баяғысынша жомарт жердің қыртысынан қопарылған табиғи шикізат ресурстары болып қалуда.

Ол ол ма, жаңа кен орындарын ашып минералды-шикізаттық базаны игеру көлемі тәуелсіздік алған жылдары бұрынғыдан еселеп артпаса, бір кеміген жоқ. Мәселен, 1991-2015 жылдары мұнай өндіру үш есе артып, 26,6 млн тоннадан 79,3 млн тоннаға жетті. Осы жылдар ішінде жез өндіру 1,4 есе, алюминий тотығы 1,6 есе, мырыш өндіру 1,4 есе артты. Сондай-ақ алтын, қорғасын, темір, хром, көмір және уран кендерін өндіру кеңестік кезеңдегі межеден асып түсті.

Соңғы жылдары әлемдік нарықта алтын бағасы көтерілді. Қазақстанда алтын өн­діру көлемі бірнеше есе артып, жаңа кен орын­дары игеріле бастады. Алтын қорының мөлше­рі­не қарамастан, жеңіл игерілетін кен орындары көптеп ашылып, жылдам пайда табуға құ­нық­қан инвесторлар да белсенділік танытуда.

Кешегі кеңес дәуірі кезеңінде Қазақстанның геологиялық зерттеу саласы қатты дамыды. Еліміздің барлық өңірінде дерлік геологтар шықпаған тау-тас, геологиялық зерттеу жүргізілмеген жер қойнауы қалмады десе де болғандай. Осындай жан-жақты зерттеулер нәтижесінде қазба байлықтар анықталған өңірлердің арнайы геологиялық картасы жасалды. Пайдалы табиғи элементтер табылған өңірлерге белгі қойылып, қандай кен орындарын ашып, игеру тиімді, қандай кен орындарын игеру тиімсіз екендігі «тайға таңба басқандай» нақты көрсетілді. Оңай игерілетін қазба байлықтары бар таулы өңірлердің қыртысы қопарылып, тұмса табиғат шұрық-шұрық тесілді. Жеңіл қазылатын көмірі мен те­мірі таусыла бастаған кен орындары жабылып, келесі кен орнының қыртысы қопарылды. Сөй­тіп тұмса табиғатқа орны толмас зиян келуде.

Сарапшылардың айтуынша, қазір Қазақ­стан­ның минералды-шикізаттық базасы сар­қылуға жақын көрінеді. Еліміздегі кейбір пай­далы қазба байлықтарының қоры таяудағы 10 жыл көлемінде таусылатын түрі бар. Бұл қор­ды толықтыратын жаңа кен орындары жоқ не­ме­се әлі зерттелмеген. Тығырықтан шығар жол қайсы?

Бірінші кезекте кенжелеп қалған қазақ­стандық геологияны жандандыру қажет. Жедел түрде Қазақ ғылыми-зерттеу геоло­гия­лық барлау орталығын қалпына келтіру керек. Осы орталықтың күшімен барлық өңірде жан-жақты геологиялық зерттеу жұмыс­тары жүргізіліп, пайдалы табиғи қазба байлық­тар­дың жаңа геологиялық картасы жасалуы керек. «Судың да сұрауы бар» демекші еліміздің минералды-шикізаттық базасы мемлекеттік бақылауға алынуы қажет. Жер қойнауындағы қазба байлықтарын игеру, оны шикізат күйінде импорттау заңды түрде халық тарапынан өкілеттілік берілген қоғамдық ұйымдардың басты назарында болуға тиіс. Ұлы даланың қойнауындағы минералдық-шикізаттық ресурс­тарда ертеңгі ұрпақтың да еншісі бар.

Жылқыбай ЖАҒЫПАРҰЛЫ,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

18.09.2018

Головкин мен Альварестің үшінші жекпе-жегі болуы мүмкін бе? (ВИДЕО)

18.09.2018

11 жылдан кейін қайталанған тарихи кездесу

18.09.2018

Мемлекет басшысы қосарланған салықты болдырмайтын Өзбекстанмен арадағы келісімге өзгерістер енгізді

18.09.2018

Елбасы Байқоңыр тұрғындарына медициналық көмек көрсету заңына енгізілген өзгерістерге қол қойды

18.09.2018

Студент жастардың жатақхана мәселесі шешілуде

18.09.2018

Батыс Қазақстан облысында Мемлекеттік қызмет мектебі ашылды

18.09.2018

Жеңімпаздар әлем чемпионатына барады

18.09.2018

«Астана» 4 қазан күні өз алаңында Францияның «Ренн» клубымен ойнайды

18.09.2018

Атырауға алғаш рет Елбасының көшпелі көрмесі келді

18.09.2018

Қостанай облысының оңтүстік өңірі егін орағын аяқтап келеді

18.09.2018

Бауыржан Қарағызұлы Мәдениет және спорт министрінің кеңесшісі болып тағайындалды

18.09.2018

Ақмола облысында 61 ІТ сыныбы ашылды

18.09.2018

Әлихан Смайылов Қаржы министрі болып тағайындалды

18.09.2018

«Адырна» республикалық әдеби-көркем ұлттық журналы аламан бәйге жариялады

18.09.2018

Статусты сәйкестендіру керек

18.09.2018

Қостанай облысында адасқан тырна аңшылық шаруашылығына тапсырылды

18.09.2018

Ақмола облысында 2870 орынды қамтитын 11 жатақхана салу жоспарлануда

18.09.2018

Әулиеата аймағында туризмді дамытудың нақты жоспары жасалды

18.09.2018

Құрылыс компаниялары қызығушылық танытуда

18.09.2018

Елімізде жұмыспен қамтылған жастардың саны - 2,1 млн адамды құрайды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Naǵyz Báıterek

Qazirgi baspasóz betterinde, buqaralyq aqparat quraldarynda «Báıterek» degen sóz teńeý retinde kóbinese qoǵamǵa eńbegi sińgen nemese ómir jolynda jeke basy jaqsy tabystarǵa jetken, sodan halyqtyń kózine túsken adamdarǵa qatysty qoldanylyp júr. Durys-aq. Ondaı adamdardyń eńbegi halyq ıgiligine jarap jatsa, sol ıgilikten kóptegen adamdar nár alyp, turmysyn jaqsartsa nemese sol adamnan úlgi alý arqyly urpaǵyna durys tárbıe, baǵyt-baǵdar berse, tipti basqany bylaı qoıǵanda, et jaqyn týystary, aýyldastary sonyń saıasynan pana taýyp, sol arqyly ómirin durys arnada jalǵastyryp jatsa, nege qoldanbasqa. Rasynda da, mundaı adamdar «Báıterek» degen atqa ábden laıyq qoı.

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Tо́relik qyzmetke tо́r qashan beriledi?

Abaı atamyz: «Burynǵy qazaq jaıyn jaqsy bilgen adamdar: «bı ekeý bolsa, daý tórteý bolady» dep aıtypty», deıdi. Rasynda, bul sózdiń ómir tájirıbesinen alynǵanyna esh kúmán joq. О́ıtkeni bul arada hakim bıdiń sany emes, sapasy daýdy azaıtatynyna mán bergeni anyq. Al endi bul búgingi kúni de elimiz aýmaǵyndaǵy tórelik qyzmet prosesinde týyndaıtyn qoǵamdyq qatynastardy sheshýde eń basty eskerer jaıt bolyp tur. Sebebi azamattyq daýlardy qaraýda qara qyldy qaq jaratyn ádil sheshimge qol jetkizý áli de arman.

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

О́mir súrý salty

BUU aqparatyna saı, áıelder arasynda eń joǵary ortasha ómir súrý uzaqtyǵy boıynsha 86,8 jaspen Japonıa aldyńǵy qatarda tursa, er adamdar arasynda 81,3 jaspen Shveısarıa birinshi orynda. Al keıbir elderde ortasha ómir súrý uzaqtyǵy tipti 60 jasqa da jetpeıdi. «Nege?» degen suraqqa túrli faktorlardy keltire otyryp jaýap berýge bolady.

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Búgingi qazaq áıeli

Qazaq áıeli qaı zamanda da qatparly taqyryp bolǵan. Epostyq jyrlar men ertegilerde, jyraýlar poezııasynda qazaq áıeliniń, qazaq qyzynyń asqaq beınesi áspetteldi, sulýlyǵy jyrlandy, jan dúnıesiniń izgilikti qasıetteri pash etildi. Baǵzydaǵy Tumar hanym men Umaı anadan bastap qazaq tarıhy da Domalaq ana, Aıpara ana, Qyzaı ana, beridegi Bopaı hansha men uly Abaıdyń ájesi Zere syndy ardaqty esimderge kenen bolyp kelgeni belgili. Qashannan-aq halyq qasıetiniń qormaly, ulttyń uıaty áıel bolǵan.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу