Ертеңгі ұрпақтың да еншісі бар

Қойнауы құт қазақ жері тәуел­сіз­дігі­міздің ширек ғасырдан асқан шежіресінде ел экономикасын тұралап қалу қасіретінен сақтап келеді. 

Егемен Қазақстан
16.08.2018 55
3

Соңғы жылдары еліміздің беделін өсіріп, дамушы экономикалар шоғырынан берік орын алуына тұғыр болған Қазақстанда ашылған жаңа технологиялар емес екендігі де ақиқат. Қазақстан экономикасының бүгінде ауыз толтырып айтар жетістігі негізінен қазба байлықтардың арқасы. Ендеше барша қазақтың атадан қалған ұлы мұрасы − қазақ жерінің минералды-шикізаттық базасының бүгінгі жай-күйі қалай?

2003 жылдың 1 қаңтарындағы дерекке сәй­кес дүние жүзіндегі анықталған табиғи қаз­ба байлықтардың қоры бойынша Қазақстан қор­ғасын, мырыш, хром, барит кендері бойынша − бірінші орынды, уран, күміс, жез, марганец бо­йынша – екінші, темір, кобальт, фосфорит бойынша – бесінші, көмір, мұнай және ал­тын қоры бойынша тиісінше алтыншы, жетінші және сегізінші орындарды иеленген. Қазақстанның мол минералды-шикізаттық базасы қай кезеңде болсын мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық дамуының сенімді іргетасы болды. Ұлы даланың қыртысын қопарып, пайдалы кен орындарын игеру сонау ХІХ ғасырдың екінші жартысында белең алды.

Ал 1920-1930 жылдардағы индустриаландыру науқаны Қазақстанның табиғи байлығын барынша игеріп, пайдалы кен қазбаларын шетке шығару ұранына ұласты. Тарих сахнасында жетпіс жылдан астам үстемдік құрған КСРО шежіресінде ұлан-ғайыр жердің қопарылмаған қыртысы қалмады десе де болғандай. Жетпіс жыл бойы қазба байлықтар тиелген жүк пойыздары шекара асып, жүйткіп жатты. Қазақстан қызыл империя үшін шикізат қорының сарқылмас қоймасына айналды. «Жаны ашымастың қасында басың ауырмасын» демекші, осылай жалғаса беретін болса, ұлы даланың қазба байлықтардан жұрдай болуы да мүмкін еді. 

Өз қолымыз өз аузымызға жеткеннен кейін Қазақстанның қазба байлығын шикізат күйінде шетелге шексіз шығара беруге тосқауыл қойылатын шығар деген үкілі үмітіміз де ақталатын емес. Ширек ғасырдан астам уақыт ішін­де талай-талай қарқынды құрылыс, қам­пиған қаржы «көбіктері» пайда болып, ізсіз жо­ғалып жатыр. Бірін-бірі алмастырып, индустриялық-инновациялық бағдарламалар қабылданып, миллиардтаған доллар инвестициялар құйылып жатыр. Бірақ «баяғы жартас, сол жартас» дегендей, экономиканың негізгі базасы табиғи қазба байлықтарына иек артып, әлемдік рыноктағы бәсекеге қабілетті қазақстандық өнім сол баяғысынша жомарт жердің қыртысынан қопарылған табиғи шикізат ресурстары болып қалуда.

Ол ол ма, жаңа кен орындарын ашып минералды-шикізаттық базаны игеру көлемі тәуелсіздік алған жылдары бұрынғыдан еселеп артпаса, бір кеміген жоқ. Мәселен, 1991-2015 жылдары мұнай өндіру үш есе артып, 26,6 млн тоннадан 79,3 млн тоннаға жетті. Осы жылдар ішінде жез өндіру 1,4 есе, алюминий тотығы 1,6 есе, мырыш өндіру 1,4 есе артты. Сондай-ақ алтын, қорғасын, темір, хром, көмір және уран кендерін өндіру кеңестік кезеңдегі межеден асып түсті.

Соңғы жылдары әлемдік нарықта алтын бағасы көтерілді. Қазақстанда алтын өн­діру көлемі бірнеше есе артып, жаңа кен орын­дары игеріле бастады. Алтын қорының мөлше­рі­не қарамастан, жеңіл игерілетін кен орындары көптеп ашылып, жылдам пайда табуға құ­нық­қан инвесторлар да белсенділік танытуда.

Кешегі кеңес дәуірі кезеңінде Қазақстанның геологиялық зерттеу саласы қатты дамыды. Еліміздің барлық өңірінде дерлік геологтар шықпаған тау-тас, геологиялық зерттеу жүргізілмеген жер қойнауы қалмады десе де болғандай. Осындай жан-жақты зерттеулер нәтижесінде қазба байлықтар анықталған өңірлердің арнайы геологиялық картасы жасалды. Пайдалы табиғи элементтер табылған өңірлерге белгі қойылып, қандай кен орындарын ашып, игеру тиімді, қандай кен орындарын игеру тиімсіз екендігі «тайға таңба басқандай» нақты көрсетілді. Оңай игерілетін қазба байлықтары бар таулы өңірлердің қыртысы қопарылып, тұмса табиғат шұрық-шұрық тесілді. Жеңіл қазылатын көмірі мен те­мірі таусыла бастаған кен орындары жабылып, келесі кен орнының қыртысы қопарылды. Сөй­тіп тұмса табиғатқа орны толмас зиян келуде.

Сарапшылардың айтуынша, қазір Қазақ­стан­ның минералды-шикізаттық базасы сар­қылуға жақын көрінеді. Еліміздегі кейбір пай­далы қазба байлықтарының қоры таяудағы 10 жыл көлемінде таусылатын түрі бар. Бұл қор­ды толықтыратын жаңа кен орындары жоқ не­ме­се әлі зерттелмеген. Тығырықтан шығар жол қайсы?

Бірінші кезекте кенжелеп қалған қазақ­стандық геологияны жандандыру қажет. Жедел түрде Қазақ ғылыми-зерттеу геоло­гия­лық барлау орталығын қалпына келтіру керек. Осы орталықтың күшімен барлық өңірде жан-жақты геологиялық зерттеу жұмыс­тары жүргізіліп, пайдалы табиғи қазба байлық­тар­дың жаңа геологиялық картасы жасалуы керек. «Судың да сұрауы бар» демекші еліміздің минералды-шикізаттық базасы мемлекеттік бақылауға алынуы қажет. Жер қойнауындағы қазба байлықтарын игеру, оны шикізат күйінде импорттау заңды түрде халық тарапынан өкілеттілік берілген қоғамдық ұйымдардың басты назарында болуға тиіс. Ұлы даланың қойнауындағы минералдық-шикізаттық ресурс­тарда ертеңгі ұрпақтың да еншісі бар.

Жылқыбай ЖАҒЫПАРҰЛЫ,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

18.11.2018

Солтүстік Қазақстанда өткен ел біріншілігінде Н. Жарылғапов «түйе палуан» атанды

18.11.2018

Солтүстік Қазақстанда «Қозыбаев оқулары» халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция өтті

18.11.2018

Қор нарығы ел экономикасына серпін береді

18.11.2018

Қостанайда Батырбек Байназаровтың «Қобыз – аңыз» атты жеке концерті өтті

18.11.2018

Мәулен Әшімбаев ауыл шаруашылығы қызметкерлерін кәсіби мерекелерімен құттықтады

18.11.2018

Элизабет Тұрсынбаева Мәскеудегі турнирде үздік алтылыққа енді

18.11.2018

Қызылорда облысында МЖӘ бойынша екі спорт кешені ашылды

17.11.2018

Amazon мен Google-де жұмыс істейтін қазақстандықтарды елге шақыру керек - Атамекен ҰКП

17.11.2018

Павлодар облысында 370 жүргізуші мөлшерден артық жүк тасыған

17.11.2018

Павлодарда 524 полиция қызметкері пәтерге мұқтаж

17.11.2018

Дулат Қажанов: Оңтүстік тұрғындарын Күршімге шақырамыз

17.11.2018

Таразда Ауыл шаруашылығы қызметкерлерінің күні аталып өтті

17.11.2018

Қызылордадағы ЖКО: 29 адам ауруханада, 45-і үйіне оралды

17.11.2018

Қызылордада жолаушылар автобусы соқтығысты

17.11.2018

Атырауда балық шаруашылығы басқармасының басшысы тағайындалды

17.11.2018

Астанада дзюдодан Қазақстан Чемпионаты өтті

17.11.2018

Таразда «Туған жерге туыңды тік!» форумы өтті

17.11.2018

Ақ Жайықтың жастарында жігер көп

17.11.2018

Оралда қоғамдық ұйымдардың VIII форумы өтті

17.11.2018

17 қарашаға арналған ауа райы болжамы

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Esi ketken eskini alady

Búginde avtomobıl degen burynǵydaı baılyqtyń, sol kólikti satyp alǵan adamnyń áleýmettik jaǵdaıynyń jaqsy ekendiginiń kórsetkishi bolýdan qalyp barady. Bir úıde eki, keıde úsh avtokóliktiń bolýyn, tipti keıbir jumyssyz júrgenderdiń de avtokólik satyp alýyn oǵan mysal retinde keltirýge bolady. Osy oraıda avtomashınalardyń sonshalyq kóbeıip ketýiniń syry nede degen saýaldyń týyndaýy da zańdy. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qala jáne qazaq

Astana – jastar qalasy. Qala kóshelerinde kele jatyp aınalańa qarasań kóbinese jastardy kóresiń. Demek, Astana – bolashaqtyń qalasy. Osy Astana arqyly qazaqtardyń qala halqyna aınalyp kele jatqandyǵyn jáne aınala alatyndyǵyn anyq baıqaýǵa bolady.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Mádenıetti adam. Ol kim?

Osy keıde on ekide bir gúli ashylmaǵan kókórim jastarǵa albyrttyqtyń saldarynan jibergen aǵattyǵy men qateligin túzeý maqsatynda apalyq qamqorlyqpen azǵantaı bir aqyl-keńes aıta bastasań, munyńdy muqatý, tuqyrtý dep oılaıtyndaryna túsinbeısiń.  Olardyń bári syndy solaı qabyldaıdy degen pikirden aýlaqpyz árıne, biraq kúndelikti ómirde mundaı jaıtqa jıi tap bolyp jatatynymyz ras endi. Munan soń aldyńǵy tolqyn apalarymyz ben aǵalarymyzdyń aldarynan kese-kóldeneń ótpeı, jumsaǵan jaqtaryna quldyrańdaı usha jóneletin baıaǵy bizdiń kezimizdegi jastardyń eleýsiz ǵana eskertilgen úlkenderdiń áńgimesinen keıin endigári sol kemshilikti qaıtalamaýǵa tyrysatyn elgezektigi, qarapaıymdylyǵy, kishipeıildigi, ıbalylyǵy sanamyzǵa saǵynysh sazyndaı sarqyla oralady. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу