Тілтолғақ пен тілтұтқа

Әлеуметтік желіден «Астана қаласы­ның қаракөз балдырғандары қазақша сөй­лемейтіні несі?» деген сыңайдағы сұрау­лы сөйлем, қобалжулы пікірді көзіміз шалып ойланып қалдық, қапаландық. 

Егемен Қазақстан
17.08.2018 73
3

Өйткені көпшілікке бұл пікірдің өзі шын­дықтан онша алыс та емес, әрқайсы­мыздың күнделікті көріп, іштен тынып күңіреніп жүрген жағдай болса, қайтерсіз.

Аулаларда ұзақты күн, түннің бір уағына дейін көбіне доп теуіп, иә басқадай ойнап жүрген жас өскін балалардың орысша айқай-шу, шат дауыстары жер жарып, жаң­­­ғыры­ғып жатады. Арасында орысша тұзд­ықты былапыт сөздер де кетіп жатады. Аялда­маларда, автобустарда, сауық-сауда орындарында сүйкімді кішкентай ғана жеткіншек ұл-қыздармен орысша сөйлесіп тұрған әжелерді, жас аналарды көресіз. Бір қызығы, әлгі сүйкімді бала судыратып орысша шүлдірлеп жатқанда біртүрлі, сүйкімі­нен айрылып жүре беретін сияқты. Әрине, ара-арасында, оқта-текте қазақша сөйлесу­шілерді де ұшыратасыз, бірақ ондай жұбаныш тым сирек, көтермелеп айтсақ, онның бірі ғана. 

Көңілге тіптен қонбайтын бір түсініксіз нәрсе сол, күллі сабақ қазақ тілінде жүретін, жас ұрпағымызға білімді ана тілімізде беріп жат­қан қазақ мектептеріне бара қалсаңыз, онда да көретініңіз – үзіліске шыққан оқушы­лардың дәліздерде, аулаларда бір-бірімен орысша шуласып, дуылдасып жатқаны. Әсіресе, осы бір жағымсыз жайт ақылға мүл­дем сый­майды-ақ. Тілді, ділді, дәстүрді сақтай­ды деп үміт артып ұлттық мектепте оқытып жатқан, ұлт болашағы дейтін қаракөз бал­дырғандардың өз ана тіліне деген мұндайлық немқұрайдылығы, селт етпес самарқаулығы қайдан шығады, қайдан туындайды? Жанды жаралайтын, көңілді налалайтын осындай келеңсіздіктердің түп тамыры қайда жатыр, сіңірдей созылып бітпей қойған сірі себебі неде?.. Иә, шарасыздықтан сұрақты осылай қоюға тура келеді.

Әлбетте, осы бір тағдыршешті мәселеде ешкім де кінәні өз мойнына алуға құлықсыз. «Бұған кінәлі теледидар мен интернет» дейді желідегі бір жазарман. Екіншісі орта мен көшені кінәлайды. Үшіншісі бар кінәні ана сүтімен бірге ана тілін да­рытпаған, нәрестені шарана кезінен бас­тап уыз тәрбиеге жарытпаған ата-анаға аударады. Енді біреулер сын жебесінің ұшын балабақша мен білім беру саласына әкеліп тірейді. Бұлардың ешқайсысын дұрыс емес, орынсыз деп айта алмаспыз. Соған қоса, өз тарапымыздан қазақ тілін қазақ ұрпағының меңгеруі орайында осындай түйткілді қиын жағдай қалыптасуында ең алдымен қазақтың өзі кінәлі дер едік. Иә, өзіміз.

Бірақ кінәліні іздеп тауып, айыбын бетіне басқаннан мәселе өздігінен шешіле қалмасы және анық. Жұрттың бәрі прагматик болып алған. «Ұлттық намыс» деген нәрсеге, жұқалап айтқанда, пысқырмайтын болып барады, әрі-беріден соң соған шақырып пафосты әңгіме айтқан пақырыңның өзін күлкі қылады. Қайтеміз, «қазақ пен қазақ бір-бірімізбен қазақша сөйлесейікші» деген риясыз жөн сөзге де илікпеген қазақпыз ғой. Баласымен әуелі өзі бастап басқа тілде сөйлесуші қандастарымыз «неге бұлай?» дегеніңе бет бақтырмайды, солай болуының, қазақ баласының тілі қазақша емес, орысша шығуының мың түрлі сылтау-себебін алға тартады. Қалай үгіттесеңіз де, қазақ тіліне иімейді, ықылас танытпайды. Ойпырым-ай, өз қазағына өгей боларлықтай қазақ тілі неден жазды деп кей-кейде қапаланатынымыз да осындайда. 

Әрине, исі қазақ барда, тәуелсіз Қазақ елі барда қазақ тілі де бар, өмір сүре бермек. Барлық басқа халықтардың тілдері сияқты, қазақ тілі де санғасырлық замандардың толағай толғағымен дүниеге келген. Киесі қара жерден де ауыр, ұлттың бар қасиетін бойында сақтаған сондай қазыналы қара қазан тілімізді құрметтемеу, күнделікті өмірдегі қолданысын күрмеп ұстау ешбір қисынға келмейді. Проблеманың асқынғаны соншалық, бұл от басында, ошақ қасында айтылып шешілетін мәселе төңірегінен мүлдем алыстап кеткен. Қазақ тілінің мемлекеттік мәртебесі іс жүзінде, нақты өмірде Ата Заңда айтылғандай дәрежеде көрініс табуы үшін қосымша тетіктерді заңнамалық түрде іске қоспаса, істің ілгері басуы неғайбіл.

Осы арада мынадай бір ой келеді. Анти­калық дәуірдің ғұламасы Архимед: «Ме­нің қолыма тұтқа беріңдерші, мен дүниені төңкеріп тастайын!» деген екен. Сол сияқты, қазақ тілінің уақыт өткен сайын меңдеген мәселелерін біржола шешу үшін жаңағыдай бір мықты тұтқа қажет сияқты. Біздің пайымдауымызша, ондай тұтқа – қазақ тіліне деген қажеттілік. Заңды негізде тілдің қолданыс аясын барын­ша кеңей­тетін өмірлік жағдайлар туғызыл­маса, мем­лекеттік мекемелер, қаржы, банк, сот жүйе­лері мемлекеттік тілге сөз емес, іс жүзінде көшпесе, қазақ тілінің басын­дағы қазір­гі бұлты тарқамайды. Қазақ тілінің қыды­рын­дай құт­­қарушысы, барлық түйткіл­ді мәсе­­ле­лерін төңкеріп тастайтын тұтқасы − ана тілі­­мізге деген қажеттілік дейтініміз де сондықтан.

Бір қуанышты хабар: Астана іргесіндегі Қоянды ауылындағы мектепте биыл 18 қазақ сыныбы ашылатын болыпты. Соған жалғас Талапкер, Қосшы ауылдарында да қазақ ­сыныптары жылдан-жылға көбейе түсіп отыр. Тіл тұтқасы, қазақ тіліне деген қажеттілік осы жас жеткін болашағымыз үшін ауадай қажет.

Қорғанбек АМАНЖОЛ,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

19.09.2018

Елбасы көрмесі – Атырауда

19.09.2018

Таразитану қарлығаштары

19.09.2018

Қазақстан мен Гамбия екіжақты ынтымақтастығы дамуға бағытталуда

19.09.2018

Қылқалам шеберінің дара жолы

19.09.2018

Президент көмекшісі - Қауіпсіздік Кеңесінің хатшысы тағайындалды

19.09.2018

Сенат Төрағасы Бразилияның жаңа елшісіне тілектестігін білдірді

19.09.2018

Шыны зауытында 4 нысанның жұмысы жүріп жатыр

19.09.2018

Жанат Шаймерденов  «Сырбар» Сыртқы барлау қызметі директорының орынбасары болып тағайындалды

19.09.2018

Алматыда «ANQ 2018» XVI Азия Сапа Конгресі өтуде

19.09.2018

Мәулен Әшімбаев арнайы сапармен Алматы қаласына барды

19.09.2018

Білім жарысында болашақ экономистер

19.09.2018

Петропавлда жылу беру маусымы басталды

19.09.2018

Астанада әлемдегі бастапқы денсаулық сақтауды дамыту декларациясы қабылданады

19.09.2018

«Барыс» Омбының «Авангард» клубынан 3:4 есебімен ұтылды

19.09.2018

Қостанайлық  спортшы қыз Азия мен Океания чемпионатынан қос алтын медаль әкелді

19.09.2018

Көп көрсеткішке көңіл толмайды

19.09.2018

Елбасы Есеп комитетінің төрайымы Наталья Годунованы қабылдады

19.09.2018

Аралдағы жатақхана туралы ақпарат негізсіз

19.09.2018

Оралда Құрманғазы Сағырбайұлының мерейтойы аясында республикалық конференция өтті

19.09.2018

Өскеменде Қазыбек би даңғылы ашылды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Naǵyz Báıterek

Qazirgi baspasóz betterinde, buqaralyq aqparat quraldarynda «Báıterek» degen sóz teńeý retinde kóbinese qoǵamǵa eńbegi sińgen nemese ómir jolynda jeke basy jaqsy tabystarǵa jetken, sodan halyqtyń kózine túsken adamdarǵa qatysty qoldanylyp júr. Durys-aq. Ondaı adamdardyń eńbegi halyq ıgiligine jarap jatsa, sol ıgilikten kóptegen adamdar nár alyp, turmysyn jaqsartsa nemese sol adamnan úlgi alý arqyly urpaǵyna durys tárbıe, baǵyt-baǵdar berse, tipti basqany bylaı qoıǵanda, et jaqyn týystary, aýyldastary sonyń saıasynan pana taýyp, sol arqyly ómirin durys arnada jalǵastyryp jatsa, nege qoldanbasqa. Rasynda da, mundaı adamdar «Báıterek» degen atqa ábden laıyq qoı.

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Tо́relik qyzmetke tо́r qashan beriledi?

Abaı atamyz: «Burynǵy qazaq jaıyn jaqsy bilgen adamdar: «bı ekeý bolsa, daý tórteý bolady» dep aıtypty», deıdi. Rasynda, bul sózdiń ómir tájirıbesinen alynǵanyna esh kúmán joq. О́ıtkeni bul arada hakim bıdiń sany emes, sapasy daýdy azaıtatynyna mán bergeni anyq. Al endi bul búgingi kúni de elimiz aýmaǵyndaǵy tórelik qyzmet prosesinde týyndaıtyn qoǵamdyq qatynastardy sheshýde eń basty eskerer jaıt bolyp tur. Sebebi azamattyq daýlardy qaraýda qara qyldy qaq jaratyn ádil sheshimge qol jetkizý áli de arman.

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

О́mir súrý salty

BUU aqparatyna saı, áıelder arasynda eń joǵary ortasha ómir súrý uzaqtyǵy boıynsha 86,8 jaspen Japonıa aldyńǵy qatarda tursa, er adamdar arasynda 81,3 jaspen Shveısarıa birinshi orynda. Al keıbir elderde ortasha ómir súrý uzaqtyǵy tipti 60 jasqa da jetpeıdi. «Nege?» degen suraqqa túrli faktorlardy keltire otyryp jaýap berýge bolady.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу