Qalalar álemi

Dýaly aýyz sarapshylardyń aıtýynsha, adamzattyń erteńi qalalar áleminiń bolasha­ǵy­na tikeleı baılanysty. Bul tujyrymnyń aqı­qatyn ýaqyt qudireti de aıqyndap keledi. BUU-nyń deregi boıynsha, búginde álemdegi qalalarda 4 mıllıardqa jýyq halyq (adamzattyń jartysynan astamy) ómir súredi eken. Boljam boıynsha, 2050 jyly qalalardaǵy halyq sany 6,5 mıllıardqa jetip, planeta turǵyndarynyń 70 prosentin quraıtyn kórinedi.

Егемен Қазақстан
07.09.2018 107
3

Eger 1950 jyly dúnıe júzinde 10 mıllıonnan astam turǵyny bar 2 qala ǵana (Tokıo, Nıý-Iork) bolsa, 2017 jyly 10 mıllıonnan astam halqy bar qalalar sany 37-ge jetti. Planetamyzdaǵy ýrbanı­zasııa deńgeıi buryn-sońdy bolmaǵan joǵary qarqynmen damýda. Máselen, qazir Japonııa­daǵy ýrbanızasııa deńgeıi 94 prosentten assa, Gollan­dııada – 91, Avstralııada – 90, AQSh – 82, Ońtústik Koreıada – 83 prosentke jetip otyr. Al Katar, Gvadelýpa, Kýveıt jáne Belgııa (halqynyń 98 prosenti qala turǵyny) sııaqty memleketter tolyq ýrbanızasııa úrdisine ushyraǵan.

«Qalalar álemi adamzatty qutqarady», deıdi áleýmettik bıolog, AQSh Ulttyq akademııasynyń akademıgi Edvard Osborn Ýılson. Ol óziniń «Jer sharynyń jartysy» atty kitabynda adamdardyń qalaǵa qonys aýdarýy barǵan saıyn eseleı artpasa, tómendemeıdi degen tujyrymdy alǵa tartady. «Qazir bizdiń planetamyzda 8 mıllıardqa jýyq halyq ómir súredi, osydan tek jarty ǵasyr ýaqyt buryn Jer sharyndaǵy adamzattyń sany 4 mıllıardqa da jetpeıtin edi», deıdi Edvard Ýılson. Sondyqtan ol qazirden bastap ýrbanızasııa úrdisin jedel túrde retteýdi qolǵa alýdy usynady. Ǵalymnyń pikirinshe, adamzatty qurlyqtyń jartysyn jaılaıtyn iri megapolısterge shoǵyrlandyryp, Jer sharynyń qalǵan jartysyn janýarlar men ósimdikter dúnıesiniń kedergisiz damýyna qaldyrý kerek. Tek osyndaı jaǵdaıda ǵana adamzattyń jer betinen múlde joǵalyp ketý qaterine uryndyratyn ekologııalyq apattardyń aldyn alýǵa bolady eken. 

Tarıh tabaldyryǵyn býyrqana attaǵan HHI ǵasyrdyń basynda jahandyq jańalyqtardyń kún tártibinen «Aqyldy qala» degen jańa uǵym berik oryn aldy. «Aqyldy qala» atty ınnovasııalyq bastamalar boıynsha álemniń árbir shalǵaıynda zamanaýı aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalardy, ozyq ınnovasııalyq tájirıbelerdi, jańa ınfraqurylymdyq jetistikterdi is júzine asyra bastaǵan ǵasyr qalalary qalyptasa bastady. Bul baǵytta ásirese, ónerkásibi erekshe damyǵan Soltústik Amerıka, Batys Eýropa jáne Ońtústik-Shyǵys Azııa elderi aıtarlyqtaı nátıjelerge jetti. McKinsey halyqaralyq konsaltıngtik kompanııasynyń derekteri boıynsha, 2020 jyly álemdegi «aqyldy qalalar» shoǵyry 600-ge jetedi eken. Aldyn ala jasalǵan boljam boıynsha, osy 600 «aqyldy qala» jahandyq ishki jalpy ónimniń úshten birin óndiretin bolady. Al «Arup» konsaltıngtik kompanııasynyń zertteýleri boıynsha, 2020 jyly «aqyldy qalalar» kórsetetin qyzmet kólemi jylyna 400 mıllıard AQSh dollaryna jetpek. Tipti keıbir sarapshylardyń aıtýynsha, 2050 jyldary álem 200 memleketke emes, 600 iri megapolıske bólinetin kórinedi.

Mine, osy bir álemdik ýrbanızasııa úrdisinen Qazaqstan da syrt qalmaq emes. Elimizde ýrbanızasııa úrdisiniń erekshe qarqynmen bastaý alǵan kezeńi 1960 – 1990 jyldardyń (tıisinshe 44 prosentten 56 prosentke deıin ósken) úlesine tıedi. 2000-shy jyldary ol biraz báseńdep, 2014 jyldan bastap qaıtadan údeı tústi. 2017 jyly elimizdegi qalalardyń turǵyndary 10 336,8 myń adamdy qurap, ýrbanızasııa úrdisi 57,3 prosentke jetti. Osy ýaqyt aralyǵynda Astana qalasynyń halqy 3,2 ese, Shymkent turǵyndary 2,6 ese, Aqtóbeniń halqy eki esege jýyq, Almaty turǵyndary 1,6 ese ósti.

Memleket basshysynyń tikeleı tapsyrmasy­men qolǵa alynǵan «Sıfrly Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasynyń sheńberinde «Aqyldy qala» qaǵıdatyn damytý kún tártibine qoıyldy. Elimizdegi «Smart Sıtı» baǵdarlamasy aıasyna Astana, Almaty, Qaraǵandy, Shymkent jáne Aqtóbe qalalary engizildi. «Smart Astana» jobasy boıynsha shahardyń kóshelerine beınebaqylaý júıesin qurý, jer qatynastary boıynsha blokcheın-tehnologııasy, aqyldy kóshe jaryqtary, ıntellektýaldy kólik júıesi, smart-medısına, smart-mektep jáne basqa ınnovasııalyq jobalar júzege asyrylýda. «Smart Almaty» jobasy boıynsha ashyq ákimdik, beınebaqylaý, «Open Almaty» formaty boıynsha ákimdiktiń qoǵamdyq qabyldaý júıesin qurý jobalary, «Smart Aqtóbe» jobasy boıynsha sıfrly ákimdik, memlekettik qyzmetterdi avtomattandyrý, halyqtyq baqylaý júıelerin qurý, «Smart Ońtústik» jobasy boıynsha búldirshinderdi balalar baqshasyna jáne birinshi synypqa qabyldaýdyń elektrondy júıesin qurý, páter kezeginde turǵan qala turǵyndarynyń arasynda páter bólýdiń elektrondy baǵdarlamasyn jasaý jobalary, «Smart Qaraǵandy» jobasy boıynsha oblystaǵy medısınalyq mekemelerdegi kezekke tirkeý jáne basqa qaǵaz qujattardy elektrondy júıege kóshirý jobalaryn júzege asyrý josparlandy. Keıinnen bul qanatqaqty jobalardy elimizdiń basqa da iri qalalarynda is júzine asyrý kózdelýde. Elimizde belsendilikpen qolǵa alynǵan «Aqyldy qalalar» jobasy qanshalyqty is júzine asatynyna ýaqyt tóreshi. Bastysy, adamzat bolashaǵynda sheshýshi oryn alatyn «qalalar álemin» damytý úrdisinde kenjelep qalmasaq bolǵany.

Jylqybaı JAǴYPARULY,

«Egemen Qazaqstan»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

16.01.2019

Сыртқы істер министрлігіне жаңа вице-министр тағайындалды

16.01.2019

Елімізде әлеуметтік кәсіпкерліктің дамуына қолдау көрсетеді

16.01.2019

Қазақстандықтар азық-түлікке қанша жұмсайды

16.01.2019

Зәуреш Ақашева: үстел теннисінен Ресей суперлигасы үлкен тәжірибе сыйлады

16.01.2019

Биатлоннан Қазақстан кубогі: екінші жарыс күнінің нәтижесі

16.01.2019

Әзербайжан мен Армения Сыртқы істер министрлері кездесті

16.01.2019

«Татулық» орталығының пайдасын дауласқандар көреді

16.01.2019

Атыраулық кәсіпкерлерді не алаңдатады?

16.01.2019

Соңғы технологиялар темекімен күресте жеңіп шықты

16.01.2019

Салықтық рақымшылықты жүргізуді қарастыратын Заң күшіне енді

16.01.2019

Сақтағанның жұмыртқалары лайкқа зәру емес

16.01.2019

Ресей, Иран, Әзербайжан үшжақты саммитке дайындалып жатыр

16.01.2019

Асқар Мамин Түркістандағы құрылыс жұмыстарымен танысты

16.01.2019

Бақтияр Зайнутдинов «Ростов» сапында алғашқы ойынын өткізді

16.01.2019

ШҚО Риддер қаласында «Көшбасшы болғың келе ме?» атты шара өткізілді

16.01.2019

Алматыда сымбатты ескерткіш орнатылды

16.01.2019

Алматыда аудармашылар мен авторлар кездесті

16.01.2019

Жанкүйерлер «Астана Опера» балет труппасын Нұрсұлтан Назарбаев әуежайында қарсы алды

16.01.2019

Депутат «Астана-Арена» стадионындағы кемшіліктерді атап көрсетті

16.01.2019

Ең белсенді салық төлеуші 126 084 түбіртек жіберген

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Bas paıda algorıtmi

Bas paıdany oılaý – búkil adam balasyna tán dúnıe. Ár adam balasynyń «ózim degende ógiz qara kúshim bar» degen qaǵıdat boıynsha tirshilik quratyny túsinikti. Biraq adam balasy qoǵam ishinde ómir súretindikten ár adamǵa tán osy qasıetti shektep ustaýǵa, ony qoǵamdyq múddege nemese qoǵamdyq ortada qalyptasqan tártipke baǵyndyrýǵa týra keledi. О́ıtkeni munsyz qoǵam damı almaıdy.

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Ońtaılandyrý ońalta ma, omalta ma?

Orta bilim salasyna qatysty taǵy bir ońtaılandyrýdyń qulaǵy qyltıyp, «bul qalaı bastalyp, qalaı aıaqtalady?» degen sansyz suraq kóptiń kókeıin búlkildetip otyr. «Qundylyqtar aýysatyn, shyndyqtar shatysatyn uly ózgerister týysynda ómirdiń ózi karnavalǵa uqsap ketedi», dep Mıhaıl Bahtın aıtpaqshy, bilim salasyndaǵy mundaı reformalardan jurttyń júıkesi juqarý bylaı tursyn, karnavalǵa aınalyp bara ma degen kúdik joq emes. Qabyldanǵan, tolyqtyrylǵan zańdar, ár mınıstrdiń tusynda túzilgen baǵdarlamalar, oǵan bólingen qarjy – «óıtemiz de, búıtemiz» dep keletin jarnamaǵa bergisiz jıyndar, konferensıalar, onda sóılenetin sózder qısapsyz desek, artyq aıtqandyq bolmas.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Úılený men úı bolýdyń arasy

Statıstıka komıtetiniń ótken jylǵy máli­me­tine qaraǵanda, elimizde sońǵy on jylda 1,5 mıllıon jup otaý qursa, osy kezeńde 1 mıl­lıonnan astam jup ajyrasqan. Bul – árbir úshinshi neke buzyldy degen sóz.

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Oıynshyq týraly oı

«Bárimiz balalyqtyń aýylynan kelgen­biz», oıynshyqpen oınaıtyn jastan áldeqas­han asyp ketsek te, keı-keıde balalarymyzdyń qolyndaǵyǵa qyzyǵa qarap qoıamyz. Qyńqyldap qandaı oıyn­s­hyq suraǵanyn, dúken sórelerinen kóz ala almaı turatynyn baqylaı júrip, búgingi balalardyń talǵamyn da birshama túsinip qalǵan sıaqtymyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Ataý men aqaý

Dúken, meıramhana, qonaq úı, shashtaraz, sulýlyq, sán salondary, basqa da túrli nysandardyń ataýy mańdaıshaǵa japsyryla salǵan jáı ǵana jazý emes, ulttyq bolmysymyzdy, ulttyq rýhymyzdy, qoǵamdyq sanany qalyptastyratyn, tárbıelik máni zor mańyzdy faktor sanalady. Solaı degenmen ókinishke qaraı, bul qurǵyryń túbiri sýyrylmaı qalyp qoıatyn aramshópti qansha otaǵanyńmen qaıta-qaıta qaýlap shyǵa beretini sıaqty áli kúnge deıin sheshimin tappaǵan túıini kóp túıtkildiń birine aınalyp otyr.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу