Астананың түпкі атасы – Бозоқ

Қойнауы тұнған қазына, шежірелі Сарыарқа төсінде салтанат жа­­рас­тырған үшінші мыңжылдық қа­ла­сы – абат Астана тарихында ежел­гі дәуір мәдениеті мен бүгінгі жаһандану өркениетінің берік са­­бақтасқандығы дәл қазір талассыз ақиқат.

Егемен Қазақстан
06.11.2018 2103
2

Күні кеше үшінші мың­жылдықтағы жаңа шежіресінің мерейлі жиырма жылдығын атап өткен бас қаламыздың ғұмырнамасы сонау бір Дешті-Қыпшақ заманында дәуірлеген Бозоқ қаласынан бастау алады. Бұл туралы Астана қаласы төңірегінің толық археологиялық картасын жасауға алғаш бастамашы болған Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев: «...ортағасырлық Бозоқ қаласын Ақмоланың түпкі атасы, ал оның соңғы тікелей мұрагері қазіргі Қазақстанның елордасы – Астана қаласы деп есептеуге болады», деп атап көрсетті.
­­­­­­

Нұра мен Есіл өзендерінің сағасын­дағы ортағасырлық қала­лар туралы алғашқы деректер Ресей империясы Бас штабының тапсырмасы бойынша 1816 жылы Есіл мен Нұра аумағын зерттеген кен инженері Иван Шангиннің күнделігінде келтірілген. Оның­ бұл күнделіктері 1820 жылы Ресейдің императорлық «Си­­­бир­ский вестник» журналын­да жарияланған. Осы ерте ор­та­­ғасырлық қалалардың жұрна­ғын табу жұмысымен өткен ға­сыр­дың 50-70-жылдарында халқымыздың біртуар пер­зенттерінің бірі Әлкей Марғұлан да айналысқан. Алайда Астана қаласы төңірегінде орын тепкен Бытығай және Бозоқ қалала­рының орны тек елі­міздің астанасы Алматыдан Ақмолаға көші­рілген кезеңде анықталды. Мем­лекет басшысының тікелей тапсырмасымен Бозоқ қаласының орнын 1997 жылы тауып, 1998 жылы алғаш археологиялық қазба жұмыстарын жүргізген академик, Есіл археологиялық экспедициясының негізін қалау­шы және жетекшісі, марқұм Кемел Ақышев болатын.

Бозоқ қаласы Есіл өзенінің сол жағалауындағы Бұзықты кө­лі­нің шығыс жағында, Есіл өзенінен өтетін дәстүрлі өткел – Қараөткелден оңтүстік-шығыс бағытқа қарай 5 шақырым қа­шықтықта орналасқан. Қазіргі кезде бұл археоло­гиялық нысан­ның аумағы Астана қала­сы­ның шеңберінде қалған. Бұл ар­хео­логиялық ескерткіш үш бөліктен – орталық және шет жағындағы екі бөліктен тұрады. Олардың әрқайсысы орлармен, бөгеттермен қоршалған. Осы орталықтан 70 метр солтүстікке қарай жер үй кейпіндегі тұрақ­тар, құдықтар және өзеннен тар­тылған егін суаратын арықтар орналасқан. Орталықтан 40 метр оңтүстікке қарай қыш кір­піш­тен құйылған мазарлар мен кесенелердің қалдықтары сақ­талған. Археологиялық ескерт­кіштің төртінші құрылымы қа­ланы шығыстан солтүстікке қарай қор­шаған қорғандар мен орлардан тұрады. 

Осыдан біршама уақыт бұрын біз кезінде өсіп-өркендеген ор­таға­сырлық қаланың археология­лық деректерін білу мақсатымен Бозоқ қаласын алғаш ашқан, 1998 жылы осы өңірде тұң­ғыш­ қазба жұмыстарын жүр­гіз­ген Есіл архео­логиялық экспе­дициясының негізін қалаған академик Кемел Ақышевтың ізін жалғастырушы, К.Ақышев атын­дағы археологиялық ғылыми-зерттеу инсти­тутының директоры, ЕҰУ профессоры Марал Хабдулинамен әңгімелескен бола­тынбыз. Сонда Марал Қа­лым­жанқызы бүгінгі елорда­мыз­дың түпкі атасы саналатын ортағасырлық қала туралы ғы­лыми-зерттеу деректерін жан-жақ­ты тілге тиек еткен еді. 

«Қазба жұмыстарының барысында біз бұл археологиялық ескерткіштің ғұ­мырын үш ке­зеңге бөліп қарастырдық, − деп бастаған еді әңгімесін Марал Хаб­дулина. − Бірінші кезең кө­не түркі дәуірінен бастау ала­ды.­ Яғни, Бозоқ қаласының орнынан табылған үш төртбұрыш формасындағы алаңдардағы жәдігерлер VIII-IХ ғасырларға жат­қызылды. Бұл жәдігерлер аумағы 12 636 шаршы метрді алып жатыр. Сондықтан Бозоқ қаласы көне түркілердің әскери ордасы – резиденциясы болған. Екінші кезең Қазақстанның Ұлы Даласында Қыпшақ хандығы дәуірлеген Х-ХІІ ғасырларға жатады. Бұл кезеңде Қыпшақ тайпалары көне Бозоқ қаласының айналасын қоршаған орларды қайта тазалап, ішкі алаңдарды саз балшықпен әрлеген екен. Орталықтағы үш квартал аума­ғына қайтадан жер үйлер тұрғыз­ған. Бұл көне тұрақтардың ма­ңайы­на бақша салып, егін еккен. Суармалы егістік дамыған. Оған арық, канал жүйелері тү­рін­дегі суармалы егіншілік мәде­ниетіне тән жәдігерлер дәлел. Көне Бозоқ қаласының үшінші кезеңі – көне қала қоныс тепкен орынның бергі уақытта мұсыл­мандықтың діни орталығы бол­ған­дығын көрсетеді. Бозоқ шежіре­сі­нің үшінші кезеңі ХІІІ-ХІV ғасыр­лардағы алтынордалық дәуір­­ден біздің заманымызға дейін жал­ғасқан. Бұл кезеңде көне Бо­зоқ қаласының орны Нұра-Есіл төңірегіндегі халық­тың атақты тұлғаларын жерлейтін қа­­сиетті мекен болып саналған. Түркі тек­ті көшпенділер Еуразия кеңістігін алғаш қоныстанған кезде өздерінің елді мекендері мен тұрақтары үшін таби­ғи қорғаныс ерекшеліктері бар сулы-батпақты өңірлерді таң­даған. Бұл жау­гершілік заманда шапқыншылардың батпақты өңірлерде кең соғыс қимыл­дарын жүргізе алмайтындығына байланысты болған. Мұндай «батпақты аймақтағы қалалар» мысалына Арал өңіріндегі оғұздар, Дағыстандағы Терек өзенінің жағасындағы батпақты өңірлердегі хазарлар тұрғызған қала­ларды келтіруге болады. Бозоқ қа­ласы да осындай то­по­­графиялық қасиет­терімен ерек­шеленеді. Ол Есіл өзенінің саға­сындағы батпақты өңірге қоныс тепкен. Осы арқылы екі тиім­ділікке қол жеткізілген. Бі­рін­шіден, бұл − қорғаныс үшін қолайлы болса, екіншіден, егін­ші­лік­пен айналысуға таптырмайтын кеңіс­тік. Бозоқ қаласының батыс жағы Бұ­зықты көлімен қорғалса, шығыс жағы батпақты болып келеді. Ал қаланың оңтүс­тік аймағы қолдан жасалған орлармен қоршалған».

Қазақ археологиялық ғылы­мына өш­пес қолтаңбасын қал­дыр­ған дарынды ғалым, академик Кемел Ақышевтың игі іс­терін жалғастырушы, атақ­ты ғалым негізін қалаған Есіл ар­хео­логиялық экс­педиция­сының бүгінгі жетекшісі, профессор Марал Қалымжанқызы орта­ға­сыр­лық дәуірге жататын қаланың неге «Бозоқ» деп алынғаны туралы да бұл­тартпас ғылыми негіздерге сүйенген тұжырымдарды алға тартқан еді.

«Түркі тілдес және моңғол тай­пала­рының арасында үшке бөлінген әске­ри лагерьлерді − ордатұрақтарды ұйымдас­тыру ежелгі дәстүр болып табылады. Орта­ғасырлық мемлекеттердің үшке бөлінген әкімшілік құ­рылымы жазба дерек­терде де қолданылған. Орду – ор­та­лық, бузук – шығыс қанаты, учук – батыс қанаты. «Бузук» тер­мині бүгінгі күн­ге дейін келген Бұзықты көлінің атауында сақ­талған. Бозоқ қаласы осы Бұзықты көлінің жағасында ор­наласқан. Сон­дықтан біз бұл архео­логиялық ескерт­кішті Бозоқ қалашығы деп ата­дық. Тағы бір айта кететін мәселе, «бо­­зоқ» – түркі-оғыз термині. Яғни, көне түркі мемлекеттерінің әкімшілік құры­лымының шығыс бөлігінің атауы. Түркі-оғыздың бузук (боз оқ) термині – тесіп өтетін жебе немесе ақ жебе деген ұғымды білдіреді. Сонымен бірге түркі ұғымында «боз» сөзі боз дала, ақ селеулі құтты қоныс дегенді айғақтаса керек», − деп түйіндеді әңгімесін К.Ақышев атындағы археологиялық ғылыми-зерт­теу институтының директоры. 

Елорданың төл құрдасы Есіл архео­логиялық экспедициясы соң­ғы кезеңде Ас­тана қаласы әкімдігінің қолдауымен қала маңындағы Күйгенжар елді меке­нінің жанында археологиялық қазба жұмыстарын жүргізіп келеді. Экспедиция жетекшісі Марал Хабдулинаның айтуынша, сақ дәуірінің жәдігерлері табылған «Күйгенжар-1» және «Күйгенжар-2» қорғандарының қойнауына бүккен тылсым сыры терең. Алдағы уақытта архео­логиялық қазба жұмыстарының барысында бас қаламыздың шежіресін құнды тарихи жаңа­лықтармен байытатын жаңа деректер ашылмақ. 

«Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйі­­ніне» келетін болсақ, Сары­ар­қаның төсі­­мен жарыса ағатын қос өзен – Нұра мен Есіл жаға­лауы ежелден-ақ дала­лық­т­ардың құтты қонысы, қасиетті меке­ні болған. Бозоқ қаласы бүгінгі тәуелсіз Қазақстанның бас қала­­сы – Астананың шежіресі сонау көне дәуір тарихымен са­бақ­тасатындығын айғақтайды. Бозоқ қаласы көне дәуірде Батыс пен Шығысты жалғастырған атақты Жібек жолының елеулі ор­талық­тарының бірі болса, Астана бү­гінгі Батыс пен Шығыс өркениетінің алтын көпіріне айналды.

Жылқыбай ЖАҒЫПАРҰЛЫ,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

11.12.2018

Маңғыстау облысының әкімдігі Халықаралық жасыл технологиялар орталығымен меморандумға қол қойды

11.12.2018

Алматы облысында «Маревен Фуд» зауыты іске қосылды

11.12.2018

Жерлесіміз УЕФА Атқару комитеті мүшелігіне ұсынылды

11.12.2018

Ақтөбе облысының жастары сарапшылармен бірге Президент мақаласын талқылады

11.12.2018

Талғар агробизнес және менеджмент колледжі 100  жылдығын атап өтті

11.12.2018

Қазақстандық автоөнеркәсіп саласына ірі инвестор келді

11.12.2018

Дональд Трамп Қазақстанды Тәуелсіздік күнімен құттықтады

11.12.2018

Қ.Тоқаев Чехия және Жапония елшілеріне алғыс білдірді

11.12.2018

Қазақстанда ойнайтын үш футболшы Арменияның үздігі атануға үмітті

11.12.2018

Аян Бейсенбаев «Жыл спортшысы» атанды

11.12.2018

Теміртас Жүсіпов: Жылдың үздік боксшысы атағын аламын деп ойламадым

11.12.2018

Елбасы қазақстандық өнім шығаратын үш кәсіпорынды іске қосты

11.12.2018

Ж.Қасымбек әлеуметтік-экономикалық даму көрсеткіштері туралы баяндады

11.12.2018

Ауыл шаруашылығы өнімдерінің өндірісі 2,9%-ға артты - А.Евниев

11.12.2018

Биылғы мемлекеттік бюджеттің орындалу қорытындылары қаралды

11.12.2018

Үкіметте жекешелендірудің кешенді жоспарын орындау барысы қаралды

11.12.2018

Н.Нығматулин Чехияның Қазақстандағы Елшісі Э.Жигованы қабылдады

11.12.2018

ЖІӨ тұрақты өсімі үш ай бойы 4,1% деңгейінде сақталып отыр - ҰЭМ

11.12.2018

Алматыда мамандандырылған Халыққа қызмет көрсету орталықтары ашылды

11.12.2018

Таразда сатушысы жоқ дүкен ашылды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Qazaqtyń jylqytaný ilimi

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń «Uly da­­lanyń jeti qyry» atty maqalasynda, «Atqa miný mádenıeti men jylqy sharýashylyǵy jer júzine Uly daladan taraǵan» degen toqtamdy pikir aıtylypty. Rasynda da, Elbasy atap ótkendeı jylqy mádenıeti men atty miniske úıretýdiń dara tehnologıasy uly dalada qalyptasqany anyq. Iаǵnı, jylqy mádenıetiniń san ǵasyrlyq qalyptasý, damý kezeńderi bıologıalyq jolmen júrgizilgen. Qazirgi tilmen aıtsaq, jylqytaný kóshpeli qoǵamnyń álmısaqtan qanyna sińgen tól óneri hám genetıkalyq jadysynyń keremet týyndysy.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Táýelsizdiktiń tańǵajaıyptary

О́tken joly jazǵan baǵanymyzda («EQ», 21.11.18) Táýelsizdiktiń arqasynda qazaq jastarynyń sporttyń elıtalyq túrlerinen álemdik dodalarda tek sońǵy jyldary ǵana top jaryp jatqan birneshe mysaldaryn keltirgen edik. Sonymen birge qazaq ánderimen, ulttyq áýenmen álemdi aýzyna qaratyp júrgen ánshilerimiz týraly da jazǵanbyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Jekemenshik teatrlar jaıy

Jalpy, kez kelgen halyqtyń mádenıeti men rýhanı damý deńgeıi teatr salasyndaǵy jetistikterimen ólshenetini tarıhtan málim. О́rkenıetti memleketterdegi bir ǵana qalanyń ózinde teatr sany 200-den asyp jyǵylatyndyǵy sonyń buljymas dáleli bolsa kerek-ti.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Aqparattar aýqymyndaǵy aqıqat

Taıaýda Almatyda ótken medıaquryltaıda Qazaqstandaǵy buqaralyq aqparat qural­darynyń qazirgi jaı-kúıi keńinen áńgime boldy. Mamandar tarapynan aıtylǵan pikirlerge qulaq qoıar bolsaq, sońǵy jyldary qazaqstandyq BAQ-tyń, ásire telearnalardyń reıtıngi aıtarlyqtaı túsip ketken. Máselen, 2013 jyldan bergi aralyqta bul kórsetkish 22 paıyzǵa tómendegen eken. Onyń sebebi nede?

Сайраш ӘБІШҚЫЗЫ, Қазақстанның білім беру ісінің құрметті қызметкері

Halyq sózinde birtutastyq, birlik bar

«Halyq» sóziniń mán-maǵynasy óte tereń ekeni barshaǵa málim. Másele – osyndaı saıası astary aıryqsha sózdi qalaı qoldanyp júrgenimizde. Merzimdi baspasóz betterindegi habarlardan,  teleradıo arnalardan, ózara áńgimeden «aýyl halqy», «qala halqy» degendi oqyp ta, estip te júrmiz. Máselen, telearnalardyń birinen «Arshaly aýdanynda 27 myń halyq bar» degendi estidim de, «halyq sózin durys qoldanaıyq» dep, ózimniń oı dápte­rime jazyp qoıdym. Sebebi orys tilinde «narod sela» nemese «narod derevnı», «na­rod raıona», «narod goroda» demeıdi, tipti jazbaı­dy. Bul tilde «naselenıe», «jıtelı», «gorojane», «selchane» deıtinin bilemiz. Biz qazaqsha «aýyl turǵyndary», «qalalyqtar» nemese «qala turǵyndary» desek, ekpini báseń bolyp, birdeńe joǵaltyp alatyndaı, «aýyl halqy», «qala halqy» dep qysqa qaıyramyz. Sonda deımin-aý, qazaǵymyzdy bólip, jiktep, birtutas halyq sanatyna qospaı turǵanymyzdy nege ańǵarmaımyz?!

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу