Астананың түпкі атасы – Бозоқ

Қойнауы тұнған қазына, шежірелі Сарыарқа төсінде салтанат жа­­рас­тырған үшінші мыңжылдық қа­ла­сы – абат Астана тарихында ежел­гі дәуір мәдениеті мен бүгінгі жаһандану өркениетінің берік са­­бақтасқандығы дәл қазір талассыз ақиқат.

Егемен Қазақстан
06.11.2018 2178
2

Күні кеше үшінші мың­жылдықтағы жаңа шежіресінің мерейлі жиырма жылдығын атап өткен бас қаламыздың ғұмырнамасы сонау бір Дешті-Қыпшақ заманында дәуірлеген Бозоқ қаласынан бастау алады. Бұл туралы Астана қаласы төңірегінің толық археологиялық картасын жасауға алғаш бастамашы болған Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев: «...ортағасырлық Бозоқ қаласын Ақмоланың түпкі атасы, ал оның соңғы тікелей мұрагері қазіргі Қазақстанның елордасы – Астана қаласы деп есептеуге болады», деп атап көрсетті.
­­­­­­

Нұра мен Есіл өзендерінің сағасын­дағы ортағасырлық қала­лар туралы алғашқы деректер Ресей империясы Бас штабының тапсырмасы бойынша 1816 жылы Есіл мен Нұра аумағын зерттеген кен инженері Иван Шангиннің күнделігінде келтірілген. Оның­ бұл күнделіктері 1820 жылы Ресейдің императорлық «Си­­­бир­ский вестник» журналын­да жарияланған. Осы ерте ор­та­­ғасырлық қалалардың жұрна­ғын табу жұмысымен өткен ға­сыр­дың 50-70-жылдарында халқымыздың біртуар пер­зенттерінің бірі Әлкей Марғұлан да айналысқан. Алайда Астана қаласы төңірегінде орын тепкен Бытығай және Бозоқ қалала­рының орны тек елі­міздің астанасы Алматыдан Ақмолаға көші­рілген кезеңде анықталды. Мем­лекет басшысының тікелей тапсырмасымен Бозоқ қаласының орнын 1997 жылы тауып, 1998 жылы алғаш археологиялық қазба жұмыстарын жүргізген академик, Есіл археологиялық экспедициясының негізін қалау­шы және жетекшісі, марқұм Кемел Ақышев болатын.

Бозоқ қаласы Есіл өзенінің сол жағалауындағы Бұзықты кө­лі­нің шығыс жағында, Есіл өзенінен өтетін дәстүрлі өткел – Қараөткелден оңтүстік-шығыс бағытқа қарай 5 шақырым қа­шықтықта орналасқан. Қазіргі кезде бұл археоло­гиялық нысан­ның аумағы Астана қала­сы­ның шеңберінде қалған. Бұл ар­хео­логиялық ескерткіш үш бөліктен – орталық және шет жағындағы екі бөліктен тұрады. Олардың әрқайсысы орлармен, бөгеттермен қоршалған. Осы орталықтан 70 метр солтүстікке қарай жер үй кейпіндегі тұрақ­тар, құдықтар және өзеннен тар­тылған егін суаратын арықтар орналасқан. Орталықтан 40 метр оңтүстікке қарай қыш кір­піш­тен құйылған мазарлар мен кесенелердің қалдықтары сақ­талған. Археологиялық ескерт­кіштің төртінші құрылымы қа­ланы шығыстан солтүстікке қарай қор­шаған қорғандар мен орлардан тұрады. 

Осыдан біршама уақыт бұрын біз кезінде өсіп-өркендеген ор­таға­сырлық қаланың археология­лық деректерін білу мақсатымен Бозоқ қаласын алғаш ашқан, 1998 жылы осы өңірде тұң­ғыш­ қазба жұмыстарын жүр­гіз­ген Есіл архео­логиялық экспе­дициясының негізін қалаған академик Кемел Ақышевтың ізін жалғастырушы, К.Ақышев атын­дағы археологиялық ғылыми-зерттеу инсти­тутының директоры, ЕҰУ профессоры Марал Хабдулинамен әңгімелескен бола­тынбыз. Сонда Марал Қа­лым­жанқызы бүгінгі елорда­мыз­дың түпкі атасы саналатын ортағасырлық қала туралы ғы­лыми-зерттеу деректерін жан-жақ­ты тілге тиек еткен еді. 

«Қазба жұмыстарының барысында біз бұл археологиялық ескерткіштің ғұ­мырын үш ке­зеңге бөліп қарастырдық, − деп бастаған еді әңгімесін Марал Хаб­дулина. − Бірінші кезең кө­не түркі дәуірінен бастау ала­ды.­ Яғни, Бозоқ қаласының орнынан табылған үш төртбұрыш формасындағы алаңдардағы жәдігерлер VIII-IХ ғасырларға жат­қызылды. Бұл жәдігерлер аумағы 12 636 шаршы метрді алып жатыр. Сондықтан Бозоқ қаласы көне түркілердің әскери ордасы – резиденциясы болған. Екінші кезең Қазақстанның Ұлы Даласында Қыпшақ хандығы дәуірлеген Х-ХІІ ғасырларға жатады. Бұл кезеңде Қыпшақ тайпалары көне Бозоқ қаласының айналасын қоршаған орларды қайта тазалап, ішкі алаңдарды саз балшықпен әрлеген екен. Орталықтағы үш квартал аума­ғына қайтадан жер үйлер тұрғыз­ған. Бұл көне тұрақтардың ма­ңайы­на бақша салып, егін еккен. Суармалы егістік дамыған. Оған арық, канал жүйелері тү­рін­дегі суармалы егіншілік мәде­ниетіне тән жәдігерлер дәлел. Көне Бозоқ қаласының үшінші кезеңі – көне қала қоныс тепкен орынның бергі уақытта мұсыл­мандықтың діни орталығы бол­ған­дығын көрсетеді. Бозоқ шежіре­сі­нің үшінші кезеңі ХІІІ-ХІV ғасыр­лардағы алтынордалық дәуір­­ден біздің заманымызға дейін жал­ғасқан. Бұл кезеңде көне Бо­зоқ қаласының орны Нұра-Есіл төңірегіндегі халық­тың атақты тұлғаларын жерлейтін қа­­сиетті мекен болып саналған. Түркі тек­ті көшпенділер Еуразия кеңістігін алғаш қоныстанған кезде өздерінің елді мекендері мен тұрақтары үшін таби­ғи қорғаныс ерекшеліктері бар сулы-батпақты өңірлерді таң­даған. Бұл жау­гершілік заманда шапқыншылардың батпақты өңірлерде кең соғыс қимыл­дарын жүргізе алмайтындығына байланысты болған. Мұндай «батпақты аймақтағы қалалар» мысалына Арал өңіріндегі оғұздар, Дағыстандағы Терек өзенінің жағасындағы батпақты өңірлердегі хазарлар тұрғызған қала­ларды келтіруге болады. Бозоқ қа­ласы да осындай то­по­­графиялық қасиет­терімен ерек­шеленеді. Ол Есіл өзенінің саға­сындағы батпақты өңірге қоныс тепкен. Осы арқылы екі тиім­ділікке қол жеткізілген. Бі­рін­шіден, бұл − қорғаныс үшін қолайлы болса, екіншіден, егін­ші­лік­пен айналысуға таптырмайтын кеңіс­тік. Бозоқ қаласының батыс жағы Бұ­зықты көлімен қорғалса, шығыс жағы батпақты болып келеді. Ал қаланың оңтүс­тік аймағы қолдан жасалған орлармен қоршалған».

Қазақ археологиялық ғылы­мына өш­пес қолтаңбасын қал­дыр­ған дарынды ғалым, академик Кемел Ақышевтың игі іс­терін жалғастырушы, атақ­ты ғалым негізін қалаған Есіл ар­хео­логиялық экс­педиция­сының бүгінгі жетекшісі, профессор Марал Қалымжанқызы орта­ға­сыр­лық дәуірге жататын қаланың неге «Бозоқ» деп алынғаны туралы да бұл­тартпас ғылыми негіздерге сүйенген тұжырымдарды алға тартқан еді.

«Түркі тілдес және моңғол тай­пала­рының арасында үшке бөлінген әске­ри лагерьлерді − ордатұрақтарды ұйымдас­тыру ежелгі дәстүр болып табылады. Орта­ғасырлық мемлекеттердің үшке бөлінген әкімшілік құ­рылымы жазба дерек­терде де қолданылған. Орду – ор­та­лық, бузук – шығыс қанаты, учук – батыс қанаты. «Бузук» тер­мині бүгінгі күн­ге дейін келген Бұзықты көлінің атауында сақ­талған. Бозоқ қаласы осы Бұзықты көлінің жағасында ор­наласқан. Сон­дықтан біз бұл архео­логиялық ескерт­кішті Бозоқ қалашығы деп ата­дық. Тағы бір айта кететін мәселе, «бо­­зоқ» – түркі-оғыз термині. Яғни, көне түркі мемлекеттерінің әкімшілік құры­лымының шығыс бөлігінің атауы. Түркі-оғыздың бузук (боз оқ) термині – тесіп өтетін жебе немесе ақ жебе деген ұғымды білдіреді. Сонымен бірге түркі ұғымында «боз» сөзі боз дала, ақ селеулі құтты қоныс дегенді айғақтаса керек», − деп түйіндеді әңгімесін К.Ақышев атындағы археологиялық ғылыми-зерт­теу институтының директоры. 

Елорданың төл құрдасы Есіл архео­логиялық экспедициясы соң­ғы кезеңде Ас­тана қаласы әкімдігінің қолдауымен қала маңындағы Күйгенжар елді меке­нінің жанында археологиялық қазба жұмыстарын жүргізіп келеді. Экспедиция жетекшісі Марал Хабдулинаның айтуынша, сақ дәуірінің жәдігерлері табылған «Күйгенжар-1» және «Күйгенжар-2» қорғандарының қойнауына бүккен тылсым сыры терең. Алдағы уақытта архео­логиялық қазба жұмыстарының барысында бас қаламыздың шежіресін құнды тарихи жаңа­лықтармен байытатын жаңа деректер ашылмақ. 

«Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйі­­ніне» келетін болсақ, Сары­ар­қаның төсі­­мен жарыса ағатын қос өзен – Нұра мен Есіл жаға­лауы ежелден-ақ дала­лық­т­ардың құтты қонысы, қасиетті меке­ні болған. Бозоқ қаласы бүгінгі тәуелсіз Қазақстанның бас қала­­сы – Астананың шежіресі сонау көне дәуір тарихымен са­бақ­тасатындығын айғақтайды. Бозоқ қаласы көне дәуірде Батыс пен Шығысты жалғастырған атақты Жібек жолының елеулі ор­талық­тарының бірі болса, Астана бү­гінгі Батыс пен Шығыс өркениетінің алтын көпіріне айналды.

Жылқыбай ЖАҒЫПАРҰЛЫ,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

17.02.2019

Дәрігерлер балаларды көңілді бимен оятты

17.02.2019

Алакөл ауданында көпбалалы отбасыларға пәтер берілді

17.02.2019

Қазақстан дзюдошылары Еуропа кубогінен екі медаль жеңіп алды

17.02.2019

Жансель Дениз Turkish Open турнирінде жеңімпаз атанды

17.02.2019

Елена Круглыхина могулшылар алдындағы басты міндетті атады

17.02.2019

17 ақпанға арналған ауа райы болжамы

16.02.2019

ҚХЛ: «Барыс» биыл «Авангардтан» төртінші мәрте жеңілді

16.02.2019

Сапарбаев: Бірде бір бала назарсыз әрі қамқорсыз қалмауы керек

16.02.2019

Головкин былғары қолғабын шегеге іле ме?

16.02.2019

Астана қаласы мен үш облыста ауа райына байланысты ескерту жарияланды

16.02.2019

Қарағандыда NASА кездесу өткізді

16.02.2019

БҚО-да көп балалы отбасылар мәселесін шешуге қосымша 500 млн теңге бөлінеді

16.02.2019

Қарағандыда полицияның 200 қызметкері волейбол ойнады

16.02.2019

Қарағанды облысында мектеп жабылып қалды

16.02.2019

Демалыс күндері боран соғып, жауын-шашын болады

16.02.2019

Оралда радиатор зауыты ашылады

16.02.2019

Баянауылда аудандық қысқы спартакиада өтті

16.02.2019

Биыл Батыс Қазақстан облысында 5 жатақхана құрылысы басталады

16.02.2019

Батыс Қазақстан облысында өңір басшысының есебі басталды

16.02.2019

Павлодар облысының әкімі жаңа орынбасарларын таныстырды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Oqıǵalar uǵymdy bolsa ıgi

Tildiń túıtkili qansha aıtsaq ta tarqamaıtyn boldy. Burynǵydaı eshkim zorlamasa da, eshkim tizege salmasa da, ana tilimizde sóıleıik dep urandap jatsaq ta, halqymyzdyń qalada turatyn negizgi bóligi únemi orys tilin qoldanýǵa beıil turatyny qynjyltady. Úlkender túgili qazaqsha oqıtyn balalarymyzdyń ózi orysshany tez qabyldaıdy. Qazaqsha oılanǵansha oryssha jyp etkizip jaýap bere qoıady. Eshkimdi kinálamaı, eshkimdi qaralamaı osynyń sebebin taǵy bir izdep kórelikshi...

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qatygezdikke bala ǵana kináli me?

Sońǵy kezderi mektep oqýshylarynyń arasynda sotqarlyq órship barady. Teledıdardan kórip, áleýmettik jeliden oqyp otyrǵanda, olar mundaı qatygezdikke qalaı bardy degen saýal kókeıdi tebendeı tesip, oıdy oıran etedi. 

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Keleli istiń paidasy

Búginde ár kólikke tirkelip beriletin memlekettik nómirlerdiń deni jappaı satylymǵa shyǵaryldy. Olar birkelki sandar men úılesimdi áripter tizbeginen quralǵandyqtan birden kóz tartady. Ony halyq arasynda «ádemi nómirler» deıdi. Atalǵan nómirlerdi alýǵa júrgizýshiler de yntyq. Ásirese qymbat kólik ıeleri úshin sándi nómirdi taǵý, ózine bir artyqshylyqty beretindeı kóredi. Endeshe bul nómirlerdi satylymǵa shyǵarǵannan kim utyp jatyr dep oılaımyz?

Мирас Асан, «Егемен Қазақстан»

Qumar oıynnyń quryǵy uzyn

«Aıdalada altyn bar» dese, soǵan birinshi qandastarymyz baratyn shyǵar dep oılaıtyn halge jettik. Bulaı deýimizge qoǵamda qordalanyp qalǵan, ordalanyp alǵan máseleler mysal bola alady. Sonyń biri – báske aqsha tigý, ıaǵnı býkmekerlik keńselerdiń keleńsiz kásibi bolyp tur. Jalpy, ózi jarymaı otyrǵan jannyń «úıde otyryp ońaı aqsha tabý jolyn úıretemin» degenine erip kete beretin ańqaý bolatynyna ekenine búginde kózimiz ábden jetti. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу