ШҚО Зайсан ауданында Баймұрат батырға ескерткіш қойылды

«Рухани жаңғыру» бағдарламасы аясында Сауыр, Сайқан тауларының баурайындағы, шекара шебіндегі Зайсан қаласында бірқатар тағылымды шаралар ұйымдастырылды. Аудан күні шеңберінде «Атадан мұра құт мекен – Атамекен нұр Зайсан» тақырыбымен өткен мәдени шаралар 8 қарашада аймақтық күй сайысы, белгілі әнші Дәлел Уәшев секілді осы өңірден шыққан өнерпаздар қатысқан Гала-концерттен басталып, 9 қарашада ғылыми-конференциямен, қолбасшы қаракерей Қабанбайдың сенімді серігі, шеп бұзар батыры болған Баймұрат Бәйімбетұлының еңселі ескерткішінің ашылуымен, облыстық ақындар айтысымен түйінделді.

Егемен Қазақстан
16.11.2018 5086
2

«Батыры бар қала болады»

Заманында Найман ішіндегі Төртуыл руының ұранына айналған Баймұрат батырдың Зайсан қаласына кіре берістегі Нарқызыл тұлпарына мінген, қоладан құйылған, биіктігі тұғырымен қоса алғанда 10 метр болатын, салмағы 7 жарым тоннаға жуықтайтын ескерткіші «ұрпақтарым, бабаларың шетінен батыр болған. Еңселеріңді тік ұстаңдар. Жер – сендердікі, ел - сендердікі» дегендей қасқайып-ақ тұр. Ұрпаққа рух беретін, бүгінгі буынға аманат жүктейтін туындыны бұған дейін облыста Құнанбай, ұлы Абай ескерткіштері мен Мұхтар Әуезов, Тұрсынхан Әбдірахманова бюсттерін кейіптеген семейлік талантты, жас мүсінші Нұрбол Қалиев бір жыл көлемінде жасап шығыпты.

Аудан әкімі Темірбек Қасымжанов қырық миллион теңгеден астам қаржы жұмсалған ескерткіштің бой көтеруіне Зайсанның сыртта, ел ішінде жүрген барша азаматтары айрықша үлес қосқанын атап өтіп, алғысын жеткізді. «Біле білсек, ескерткіш дегеніңіз - үлкен идеология. Келмеске кеткен кешегі қызыл империя не үшін қаптатып ескерткіш соқты?! Бүкіл Қазақстанда Лениннің мыңдаған, Калининнің жүздеген ескерткіштері тұрды. Міне, бүгін Тәуелсіздіктің арқасында әр қалада батырларымызға ескерткіш орнатып жатырмыз. Бұдан кейін Зайсан басқа қала болады. Ескерткіші бар, батыры бар қала болады. Кім көрінген басынбайтын қала болады. Баймұрат батыр қақпада жайдан жай тұрған жоқ. Халықтың рухын, елдің еңсесін көтереді», - деді торқалы тойға Алатау баурайынан арнайы келген Қазақстанның Халық жазушысы, батырдың ұрпағы Қабдеш Жұмаділов. Қазақстан Жазушылар Одағының төрағасы, ақын Ұлықбек Есдәулет те ескерткіш басында сөз алып:

Жесірлерге жер берген,

 Жетімдерге жем берген.

Аса жұртын меңгерген,

Ұсынғанда қол берген,

Қысылғанда дем берген батыр Баймұрат бабамыз араға қаншама жылдар салып ұрпағына ескерткіш болып қайта оралды. Бұдан үлкен қуаныш бар ма?» дей келе: 

Мен – Төртуылдың ұраны Баймұратпын,

Төбесінен дұшпанның жай құлаттым.

Сауыр-Сайқан, Алтай мен Қара Ертісті,

Запы қылған зұлымды зар жылаттым.

Бауырға алып баурайын Барқытбелдің,

Арманымды ақ бұлтқа артып келдім.

«Ұраным!» деп ұрпағым ұмсынған соң,

Нарқызылға міндім де тартып бердім, - деп  құттықтауының соңын жыр жолдарымен түйіндеді.

Ал «Көк тудың желбірегені» әнінің сөзін  белгілі ақын Алмас Ахметбекұлы:

Ассалаумағалейкүм, батыр ата!

Жеттің бе мекеніңе ақыры, ата?!.

Бүгін бір «Баймұрат!» деп ұрандайын,

Сауырдың көк жартасын қақырата.

Баймұрат! Баймұрат! Баймұрат! – деп ұрандата жыр оқыды.

«Айрылдық балпаң басқан батырлардан, айрылдық аузынан уыз төгілген жомарт байдан»

Ескерткіштің ашылуының алдында аудандық Мәдениет үйінде өткен ғылыми конференцияда қазақтың батырлары жайындағы құнды мағлұматтарды жұрт тұщына тыңдады. Әсіресе қазақ жылқысының тарихын індете зерттеп жүрген ғалым, Алматыдағы Шоқан Уәлиханов атындағы тарих және этнология институтының профессоры Ахмет Тоқтабайдың шағын баяндамасын ерекше атап өтуге болады. Этнограф өз сөзінде қазақ батырларының рөлі Еуропадағы рыцарлармен, жапон қоғамындағы самурайлармен пара-пар болғанына тоқталып, 1750 жылдары Ресей армиясы бас штабының жазған мәліметін оқып берді. Онда: «Қырғыз-қазақтар жалпы бейбіт, момақан халық. Бірақ солардың ішінде батырлар деген бунтар, содыр, сотқар адамдар бар. Соларға ілескен халық Ресейдің заңдарын елемей кетеді. Бізге қарсы шығады. Сондықтан батырларды тұқыртып отыру керек» деп жазылған екен. «Ресей империясы сол мақсатына жетті. Неге десеңіздер, батырларымызды ату, асу, түрмеге қамау, Сібірге айдау сол замандардан басталды. Қызыл империя мұны ары қарай жалғастырып, батырлардан бастап, қазақтың бетке шығарларын түбірімен құртты. Сорлы, жалтақ, қорқақ күйге түскеніміз осыдан. «Айрылдық балпаң басқан батырлардан, айрылдық аузынан уыз төгілген жомарт байдан» деп жазғаны бар Мағжан ақынның. Баймұрат батырды не үшін ұлықтауымыз керек? Шекарадағы қазақтың рухын ояту үшін керек. Қазақтың рухы оянса, барлығы орнына келеді», - деді А.Тоқтабай.

Ғалым сонымен қатар биыл жазда Моңғолияда экспедициямен барғанда сондағы әріптестерінен Абылай ханның Жоңғар қоңтайшысы Галдан Цереннің тұтқынына түскен шақтағы болған жерін естіп, білгенін сүйіншілей жеткізді. «Бұл жер Баян Өлгейден 300 шақырым қашықтықта. Бірақ таба алмай қайттық. Себебі, мұны білетін, көрсететін моңғолдың шалы Ұлан Батырға кетіп қалыпты. Дегенмен алғашқы қадам жасалды. Келешекте 1741 жылы Абылай хан тұтқында болған жұртты табамыз ғой деп ойлаймын», - деген этнограф осы сапарында қазақтың даңқты батырларына қатысты деректерді де жинап қайтқанын айтты. Ахмет Тоқтабай Моңғолиядағы жоңғардан қалған зағшын, дүрбіт, торғауыт тайпаларының ақсақалдарымен сөйлескенде олардың арасында Қабанбай батыр есімі көбірек айтылатынына, қолбасшының мейірімділігі, қалмақтың тұтқындарына бостандық бергені, әсіресе тұтқынға түскен адамдарды жәбірлемегені жиі тілге тиек етілетінін байқапты. Жалпы, қабан деген сөз моңғол тілінде бас қолбасшы деген ұғымды білдіреді екен. «Жалпы, тарихи қайраткерге екінші атауды басқа халық береді. Осындай фактілер маңызды. Ежелгі жауларымыздың берген бағаларын да есепке алуымыз керек», - дейді тарихшы.

«Дарабозда» жазылған Дарабоздардың бірі еді

Екі күнге созылған шаралар легі облыстық ақындар айтысымен қорытындыланды. Белгілі айтыскер ақын Серік Құсанбаев жүргізген, жазушы Әлібек Қаңтарбаев төрағалық еткен айтыстың өзгешелігі, ақындар алдын ала жұпталмай, қарсыластарын сахнада, ел алдында таңдады. Бұл кейбір ақындардың оң жамбасына келсе, кейбір ақындардың ойын тұсаулап, ашылып айтысуына мүмкіндік бермегендей көрінді. Десек те, балуанға оң мен солың бір емес пе? Аудандық Мәдениет үйіндегі алты сағатқа созылған сөз сайысында кімнің қалай айтысқанын, тартысқанын айтсақ ұзаққа кетерміз. Бір ғана нәрсе, залдағы ат төбеліндей көрерменнің де (алдын ала дұрыс хабарланбаған ба? Халық аз жиналды), қазылар алқасының да көңілінен шыққан айтыстың үлгісін зайсандық ақын Ардабек Ақбаба көрсете білді. «Әміре қай әнді болса да өзінше кестелеп, қошқар мүйіз салып, үкі, маржан тағып алады» деп ұлы Мұхаң айтқандай, Ардабектің де әр шумақтарына қошқар мүйіз салып, үкі, маржан тағып алатынын аңғарғандай болдық. «Республикалық айтыстарға қысылмай қосуға болатын бала екен!» деп іштей тамсанып отырды залдағы жұрт.

Елдің шапалағынан шабыт алған ақын:

Баймұрат деген кім еді?

Артында ұлыс, ұлы елі.

Астында ардакүреңі,

Алшаңдай басып жүреді,

Аптықпай жауға кіреді

Иісі қазақ үшін ол,

Именбай басын иеді

«Дарабозда» жазылған

 Дарабоздардың бірі еді.

Жұрты үшін жылап жүрегі

Ұлты үшін туған ұл еді, - деп Баймұраттың батырлығын жырға қосса, ақтық сындағы Жұлдызай Маратбекқызымен сөз қағысында:

Биіктікті қарғам көріп кет,

Қыраны құлап заңғардан,

Арқары ауып аңғардан.

Қойнауы толы кен болған,

Жайлауы толы аң болған.

Бір уыс топырағы тән жазған,

Бір жұтым суынан ем қонған.

Бесіктегі ұлы ел қорған,

Есіктегі құлы хан болған.

Ақындықты да қарғам көріп кет,

Мәукенұлынан мән қалған,

Салықбайқызынан сән қалған,

Балшабековтен ән қалған,

Сауыр мен Сайқан таулардан.

Уыз жырға қанып кет,

Уыстап өлең алып кет.

Ұлық боп тұрған ұлтына

Ұлықбек туған ауданнан, - деп туған жері – Зайсанның қасиеті мен жақсы-жайсаңдарын өлеңіне арқау етті.

Сонымен, бұл сөз сайысында көркем жырдан кесте тіккен Ардабек ақын бас жүлде – 1 миллион теңгені иеленді. Ақтық сында Ардабекпен сахнаға шыққан С.Аманжолов атындағы университеттің 3-курс студенті Жұлдызай Маратбекова 1 орынды олжаласа, екі екінші орын - көкпектілік Фархат Маратұлы мен Ерейментаудан келген Ерлан Дәулетұлына, екі үшінші орын – үржарлық Серікбек Туғанов пен тағы бір зайсандық ақын, Л.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеттің магистранты Нәрия Ақбабақызына бұйырды.

Азамат ҚАСЫМ,

«Егемен Қазақстан»

Шығыс Қазақстан облысы,

Зайсан ауданы

Суреттерді түсірген Марат САЛБАНОВ

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

10.12.2018

Ұлы даланың мұрагері болу – үлкен жауапкершілік

10.12.2018

Бағы кем бессайыс

10.12.2018

«Сергек» сенімді серікке айналса

10.12.2018

Франция: Даудың басы неден басталды?

10.12.2018

Мүмкіндігі шектеулілердің мүмкіндігін кеңейткен

10.12.2018

Ел Елордасымен еңселі

09.12.2018

Алпамыс Шәрімов: Қайырымдылық жасау үшін бай болу қажет емес

09.12.2018

Павлодар облысында 1 мыңнан астам кәсіпорын 1,6 трлн. теңгенің өнімін шығарған

09.12.2018

Қостанай облыстық қазақ драма театры Шәмші туралы спектакль қойды

09.12.2018

Павлодарда «ҚазАвтожол» АҚ-ның облыстық филиалына қатысты қылмыстық іс тергелуде

09.12.2018

Маңғыстау полициясының басшысы халық алдында есеп берді

09.12.2018

Ұлытау ауданында спорт нысандары салынады

09.12.2018

Үздік шаруашылыққа жаңа трактор тарту етілді

09.12.2018

Aktobe Invest-2018 форумында 300 млрд теңгеге меморандумдарға қол қойылды

08.12.2018

Семейдегі колледж ұжымы бойжеткенге пәтер алып берді

08.12.2018

Тарбағатай ауданының әкімі семейлік жастармен кездесті

08.12.2018

ШҚО Алтай ауданында Татуласу орталығы ашылды

08.12.2018

Күй жетті Алтай-Қобда – арғы беттен...

08.12.2018

Астанада Өспен ауылының азаматтары бас қосты

08.12.2018

Өспен ауылының ардагерлері «Егемен Қазақстан» газетіне қонаққа келді

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Jekemenshik teatrlar jaıy

Jalpy, kez kelgen halyqtyń mádenıeti men rýhanı damý deńgeıi teatr salasyndaǵy jetistikterimen ólshenetini tarıhtan málim. О́rkenıetti memleketterdegi bir ǵana qalanyń ózinde teatr sany 200-den asyp jyǵylatyndyǵy sonyń buljymas dáleli bolsa kerek-ti.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Aqparattar aýqymyndaǵy aqıqat

Taıaýda Almatyda ótken medıaquryltaıda Qazaqstandaǵy buqaralyq aqparat qural­darynyń qazirgi jaı-kúıi keńinen áńgime boldy. Mamandar tarapynan aıtylǵan pikirlerge qulaq qoıar bolsaq, sońǵy jyldary qazaqstandyq BAQ-tyń, ásire telearnalardyń reıtıngi aıtarlyqtaı túsip ketken. Máselen, 2013 jyldan bergi aralyqta bul kórsetkish 22 paıyzǵa tómendegen eken. Onyń sebebi nede?

Сайраш ӘБІШҚЫЗЫ, Қазақстанның білім беру ісінің құрметті қызметкері

Halyq sózinde birtutastyq, birlik bar

«Halyq» sóziniń mán-maǵynasy óte tereń ekeni barshaǵa málim. Másele – osyndaı saıası astary aıryqsha sózdi qalaı qoldanyp júrgenimizde. Merzimdi baspasóz betterindegi habarlardan,  teleradıo arnalardan, ózara áńgimeden «aýyl halqy», «qala halqy» degendi oqyp ta, estip te júrmiz. Máselen, telearnalardyń birinen «Arshaly aýdanynda 27 myń halyq bar» degendi estidim de, «halyq sózin durys qoldanaıyq» dep, ózimniń oı dápte­rime jazyp qoıdym. Sebebi orys tilinde «narod sela» nemese «narod derevnı», «na­rod raıona», «narod goroda» demeıdi, tipti jazbaı­dy. Bul tilde «naselenıe», «jıtelı», «gorojane», «selchane» deıtinin bilemiz. Biz qazaqsha «aýyl turǵyndary», «qalalyqtar» nemese «qala turǵyndary» desek, ekpini báseń bolyp, birdeńe joǵaltyp alatyndaı, «aýyl halqy», «qala halqy» dep qysqa qaıyramyz. Sonda deımin-aý, qazaǵymyzdy bólip, jiktep, birtutas halyq sanatyna qospaı turǵanymyzdy nege ańǵarmaımyz?!

Дидар Амантай,

Túsiniktiń kúıreýi

Sońǵy jyldary, sandyq tehnologıalyq ónimderdiń (iPhone, Red One, digital camera, information technology) alǵashqy nusqalary (computer, printer, scaner, copier), shyqqanyna tabany kúrekteı jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt, jeteqabyl mezgil ótkende, ozyq qoǵamdarda, qala berdi, damýshy elderde, tipti, jalpy adamzattyq mádenı-rýhanı keńistikterde iri-iri qomaqty ózgerister júrdi. 

Думан АНАШ, «Егемен Қазақстан»

Ejelden metal ılegen el

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń jýyrda jaryq kórgen «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasy búginde 30-dan astam ult pen ulystan turatyn, jalpy sany 200 mıllıonǵa jýyqtaıtyn, ońtústik-batysta Jerorta teńizi jaǵalaýynan bastap, soltústik-shyǵysta Soltústik Muzdy muhıtqa deıingi Eýrazıa qurlyǵynyń apaıtós alyp dalasynda 6 táýelsiz memleket, onyń ishinde Reseı Federasıasynda 20-dan astam túrki tildes halyqtardyń túrli sýbektilerimen, keı jerde avtonomıalyq, keı jerde esh sýbektisi bolmasa da iri oblys quramynda ómir súrip jatqan túrki halyqtarynyń ortaq kóne tarıhyn qamtıtynymen erekshe deýge bolady. Iаǵnı osynaý baıtaq keńistikte bul halyqtar bir kezderi bir memleket quramynda ómir súrip, álemdik órkenıetke ózderiniń laıyqty úlesin qosty.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу