Ejelden metal ılegen el

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń jýyrda jaryq kórgen «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasy búginde 30-dan astam ult pen ulystan turatyn, jalpy sany 200 mıllıonǵa jýyqtaıtyn, ońtústik-batysta Jerorta teńizi jaǵalaýynan bastap, soltústik-shyǵysta Soltústik Muzdy muhıtqa deıingi Eýrazıa qurlyǵynyń apaıtós alyp dalasynda 6 táýelsiz memleket, onyń ishinde Reseı Federasıasynda 20-dan astam túrki tildes halyqtardyń túrli sýbektilerimen, keı jerde avtonomıalyq, keı jerde esh sýbektisi bolmasa da iri oblys quramynda ómir súrip jatqan túrki halyqtarynyń ortaq kóne tarıhyn qamtıtynymen erekshe deýge bolady. Iаǵnı osynaý baıtaq keńistikte bul halyqtar bir kezderi bir memleket quramynda ómir súrip, álemdik órkenıetke ózderiniń laıyqty úlesin qosty.

Егемен Қазақстан
27.11.2018 89
3

Belgili ǵalym, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Muhtar Qul-Muhammedtiń aıtýynsha, qazirgi zamanaýı teorıa negizinde adamnyń shyǵý tegi boıynsha homo sapıenstiń afrıkalyq, neandertaldyq, orıentalıstik qataryna adamzat órkenıetiniń tórtinshi oshaǵy retinde «altaılyq homo sapıens» te endi deýge bolady. Buǵan derek pen dáıek jetkilikti. Máselen, reseılik ǵalym, akademık Anatolıı Derevıanko 2008 jyly Altaıdaǵy Denıs úńgirinen tabylǵan adam súıegin DNK arqyly muqıat zertteý barysynda onyń 50 myń jylǵa jýyq buryn ómir súrgenin anyqtady. Bul úńgir Berelden 57 shaqyrym ǵana qashyqta ornalasqanyn eskersek, jalpy Reseıdegi Arjan, Tyva mádenıeti men elimizdegi Berel qorymynan bastap Tarbaǵataıdaǵy Shilikti, keıingi jyldary arshyla bastaǵan Eleke sazy obalaryna jalǵasatyn bul keńistiktegi mádenıetti bir-birinen bólip qaraýǵa áste bolmaıdy. Bul saq dáýirine jatatyn Alataý etegindegi Esik, Boraldaı qorymdarymen tipti biregeılene túsedi. Al endi osy qorymdarda tabylyp jatqan altyn zergerlik buıymdar men onyń «ań stılindegi» túrli órnegine zer salsaq, Uly Dalada Prezıdent aıtqan ejelgi metalýrgıanyń qanshalyqty joǵary deńgeıde damyǵanyn zerdeleýge bolady.

«Ejelgi zamanda-aq Qazaqstannyń Ortalyq, Soltústik jáne Shyǵys aımaqtarynda taý-ken óndirisiniń oshaqtary paıda bolyp, qola, mys, myrysh, temir, kúmis pen altyn qorytpalary alyna bastady», dep jazdy Elbasy atalǵan maqalasynda.

Elbasy tujyrymynyń negizi – elimizdiń ár óńirinen tabylǵan kóne shahtalar ekeni ras. Aıtalyq, ilkide Germanıanyń Bohým qalasyndaǵy Taý-ken murajaıynyń ǵalymdary qazaqstandyq ǵalymdarmen birge biraz jyldar zertteý jumystaryn júrgizgen edi. Olar Shyǵys Qazaqstan óńirindegi Qyzylsý ózeniniń boıynda Kishi Qarasý atty aýylda 3 jarym myń jyl burynǵy shahtalarǵa qazba jumystaryn júrgizý barysynda, tereńdigi 10 metrge deıin ketetin úlken taý-ken shahtalaryn, kenshilerdiń qonystaryn, metaldy qorytatyn oryndaryn tapty. Shahtashylardyń qonystarymen birge tastan jasalǵan barlyq qural-saımandary da tabyldy. Bul sıaqty ejelgi metalýrgıa oshaqtary elimizde jeterlik. Onyń birqatary ǵylymı aınalymǵa da endi.

Biraz jyl buryn arheolog Zeınolla Samashev áıgili qos ózen Efrat pen Tıgr arasyndaǵy Mesopotomıadan tabylǵan qola buıymdardyń quramy Ertistiń boıynan shyǵarylǵan qalaıynyń quramymen birdeı bolyp shyqqanyn aıtqan edi. Qalaıysyz qola quıylmaıdy. Mystan jasalǵan muqym dúnıe muqalyp qalatyndyqtan, oǵan qalaıy qosady. Iаǵnı órkenıettiń kóne oshaǵyna metal ıleýdi, qural jasaýdy kimder úıretti degen oıǵa qalasyz. Álbette, qumdy buırattardy kezgen kerýenmen birge bul metaldar Uly daladan bardy. Bul da babalarymyzdyń Uly Jibek jolynyń ústinde, tranzıttik dálizde ornalasyp qana qoımaı, oǵan óz múddesi turǵysynan tolyq qatysqanyn tanytpaı ma?! «Ata-babalarymyz jańa, neǵurlym berik metaldar óndirý isin damytyp, olardyń jedel tehnologıalyq ilgerileýine jol ashty» deıdi bul rette Elbasy. 

Rasynda, myńjyldyqtar boıy máńgi tońnyń astynda saqtalǵan Bereldegi babalar qorymy da kóne altaılyqtardyń qupıasy mol talaı ilimdi anyq meńgergendigin baıqatady. Iаǵnı, bul qorymdarda adam men onyń dárgeıine qansha el qulaǵanyn bildiretin jylqylardyń birge jerlenýi jáne myńjyldyqtar boıy saqtalýy babalardyń balzamdap jerleý tehnologıasyn da jetik bilgendigin aıǵaqtaıdy. Arheologtardyń aıtýlaryna qaraǵanda, Altaıda óndiriletin mıneraldy ekige aıyrǵanda, bir jaǵynan qyzyl boıaý, bir jaǵynan synap bólinetin kórinedi. Osy synappen túrki qaǵandaryn balzamdaǵany belgili bolyp jatyr búginde. Muny zertteý jumystaryna qatysqan mıkrobıologtar da, polıgenetıkter de dáleldeıdi. Endeshe muqym dúnıede Mysyr perǵaýyny ǵana balzamdalǵan joq, Uly Dala qaǵany da balzamdaldy. Mysyr perǵaýyny ǵana altynmen aptalǵan joq, Uly Dala qaǵany da altynmen aptalyp, kúmispen kúpteldi. Sondyqtan Prezıdenttiń paıymyn parasatpen ári qaraı ilgerilete túsý, jas urpaqqa jetkizý qoǵamǵa taǵy bir salmaqty júk artyp otyr.

Dýman ANASh,

«Egemen Qazaqstan»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

10.12.2018

Қарағандылықтар «ҚазРобоСпорт» чемпионатының бас жүлдесін жеңіп алды

10.12.2018

Ежелгі металлургия іздерін Тарбағатай даласынан көруге болады

10.12.2018

Қытай 2000-нан астам қазаққа өз территориясынан шығуға рұқсат берді

10.12.2018

Д.Назарбаева Дүниежүзілік банкінің Орталық Азия жөніндегі Аймақтық директорын қабылдады

10.12.2018

Солтүстікқазақстандық екі кәсіпкер «Жомарт жүрек» байқауының жеңімпазы болды

10.12.2018

«Латын әліпбиіне көшу – тарихи таңдау» республикалық ғылыми-теориялық online конференция өтті

10.12.2018

Халықаралық Олимпиада комитеті Алла Важенина, Анна Нұрмұхамбетова және Ольга Рыпаковаға медальдары қайтарады

10.12.2018

Павлодарда «Лайықты еңбек – мемлекеттің тұрақтылық негізі» форумы өтті

10.12.2018

Атыраулық дзюдошылар Конфедерация Кубогінің иегері атанды

10.12.2018

Облыста озық шыққан аудандар марапатталды

10.12.2018

Александр Журавский Мұхаммед Рабииден жеңілді

10.12.2018

Дархан Қыдырәлі The Asahi Shimbun басылымына сұхбат берді 

10.12.2018

Қызылордада жер телімдері аукционға шығарылды

10.12.2018

Қызылорда облысының әкімі мүмкіндігі шектеулі жандар автокөлік сыйлады

10.12.2018

Қостанайда табиғат қорғау полицейлері киік атқан қаскөйді ұстады

10.12.2018

Сығанақ қалашығы туризмге қызмет етеді

10.12.2018

Қыздар университеті робот құрастыратын стартап жобалар жасайды

10.12.2018

«Қайраттың» екі футболшысы - әлемнің үздік ойыншысы номинациясына үміткер

10.12.2018

Дүниежүзілік банк Қазақстанның коммуналдық инфрақұрылымын дамытуға қатысады

10.12.2018

Алматыда жас дзюдошылардың турнирі өтті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Táýelsizdiktiń tańǵajaıyptary

О́tken joly jazǵan baǵanymyzda («EQ», 21.11.18) Táýelsizdiktiń arqasynda qazaq jastarynyń sporttyń elıtalyq túrlerinen álemdik dodalarda tek sońǵy jyldary ǵana top jaryp jatqan birneshe mysaldaryn keltirgen edik. Sonymen birge qazaq ánderimen, ulttyq áýenmen álemdi aýzyna qaratyp júrgen ánshilerimiz týraly da jazǵanbyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Jekemenshik teatrlar jaıy

Jalpy, kez kelgen halyqtyń mádenıeti men rýhanı damý deńgeıi teatr salasyndaǵy jetistikterimen ólshenetini tarıhtan málim. О́rkenıetti memleketterdegi bir ǵana qalanyń ózinde teatr sany 200-den asyp jyǵylatyndyǵy sonyń buljymas dáleli bolsa kerek-ti.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Aqparattar aýqymyndaǵy aqıqat

Taıaýda Almatyda ótken medıaquryltaıda Qazaqstandaǵy buqaralyq aqparat qural­darynyń qazirgi jaı-kúıi keńinen áńgime boldy. Mamandar tarapynan aıtylǵan pikirlerge qulaq qoıar bolsaq, sońǵy jyldary qazaqstandyq BAQ-tyń, ásire telearnalardyń reıtıngi aıtarlyqtaı túsip ketken. Máselen, 2013 jyldan bergi aralyqta bul kórsetkish 22 paıyzǵa tómendegen eken. Onyń sebebi nede?

Сайраш ӘБІШҚЫЗЫ, Қазақстанның білім беру ісінің құрметті қызметкері

Halyq sózinde birtutastyq, birlik bar

«Halyq» sóziniń mán-maǵynasy óte tereń ekeni barshaǵa málim. Másele – osyndaı saıası astary aıryqsha sózdi qalaı qoldanyp júrgenimizde. Merzimdi baspasóz betterindegi habarlardan,  teleradıo arnalardan, ózara áńgimeden «aýyl halqy», «qala halqy» degendi oqyp ta, estip te júrmiz. Máselen, telearnalardyń birinen «Arshaly aýdanynda 27 myń halyq bar» degendi estidim de, «halyq sózin durys qoldanaıyq» dep, ózimniń oı dápte­rime jazyp qoıdym. Sebebi orys tilinde «narod sela» nemese «narod derevnı», «na­rod raıona», «narod goroda» demeıdi, tipti jazbaı­dy. Bul tilde «naselenıe», «jıtelı», «gorojane», «selchane» deıtinin bilemiz. Biz qazaqsha «aýyl turǵyndary», «qalalyqtar» nemese «qala turǵyndary» desek, ekpini báseń bolyp, birdeńe joǵaltyp alatyndaı, «aýyl halqy», «qala halqy» dep qysqa qaıyramyz. Sonda deımin-aý, qazaǵymyzdy bólip, jiktep, birtutas halyq sanatyna qospaı turǵanymyzdy nege ańǵarmaımyz?!

Дидар Амантай,

Túsiniktiń kúıreýi

Sońǵy jyldary, sandyq tehnologıalyq ónimderdiń (iPhone, Red One, digital camera, information technology) alǵashqy nusqalary (computer, printer, scaner, copier), shyqqanyna tabany kúrekteı jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt, jeteqabyl mezgil ótkende, ozyq qoǵamdarda, qala berdi, damýshy elderde, tipti, jalpy adamzattyq mádenı-rýhanı keńistikterde iri-iri qomaqty ózgerister júrdi. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу