Abaıdyń aıtqany

Ultty súıýdiń úlgisin kórsetken bir adam bolsa, ol – Abaı. Uly aqyn jan baǵý jaǵynan kemdik kórmegen. Ata-babasy − keńes za­manynda kóp aıtatyn «shynjyr balaq shubar tós». Abaı sony mise tutpaı, qaryn toq, qaıǵy joq, tórt qubylam túgel demeı, tyrnaq astyna kir jınap, ony kórsetpegen bolyp kólgirsimeı, aq nıet, adal kóńilmen, aqyl-parasatpen qazaqty qaıtsem qatarǵa qosamyn depti.

Егемен Қазақстан
26.12.2018 228
3

«Osy men ózim – qazaqpyn» dep ózi aıt­qandaı, biz de «Men de qazaqpyn ǵoı» dep Abaıdy tolyq bilsek, qaldyrǵan murasyn kókeıimizge túıip, sanamyzda saralaı alsaq, jaman qylyq, jat pıǵyldyń tamyryna baıaǵyda-aq balta shabylsa kerek edi. Azǵyndyqty alastap, kúnshildikti kúl astyna kómip, qylǵytyp jiberetinderdi qylǵyndyryp, túzý jolǵa túsirip, sóz bútindelip, is ilgerilep, rýh bıiktese kerek edi. Ásirese sybaılastarǵa es kirip, túlkibulańǵa salyp júrgender de «men de qazaq edim ǵoı» dese kerek edi. Asap, asatyp jiberetinder de azaıýǵa tıis bolatyn. Biraq bul jaqynda bola qoımaıdy-aý! Shirkin, sol qoıyrtpaq jasaıtyndar «tolyq adam» bolýdy oılamasa da, toıǵan qozydaı ult ulany bolý úshin Abaıǵa úńilse, oıy boıynan asyp, jeke bastyń baılyq básekesinde: «Mal bolsa Qudaı taǵalany da paralap alamyn» demes edi. Pendelikten adamdyq ozar edi. Endeshe, endigi jerde «tolyq adam» bola almasaq ta toıymdy adam bolý jolynda ult úshin umtylý kerek-aq. О́tken ǵasyrdyń qazaǵy Abaıdy túsinip oqyǵany anyq. О́ıtkeni ol tusta til bútin edi, shubarlana qoımaǵan. Onyń ústine babalar úlgisin biletin úlkender, ásirese keýdesi kúmbirlegen qarttardyń qarasy mol edi. Qazir ǵoı qart pen jastyń arasyn ajyrata almaı qalatynymyz.

«Men jasymnan kóp kórdim, Musylmandy, kápirdi», «Boryshqorlyq adamǵa qıyn nárse» dep boryshyńdy bilmeı, «Beınet kórmeı, dáýlet joq» deıdi. Halqynyń boıyndaǵy jaqsy úlgimen, jaman qasıetti aıtqanda qazaq qyzyn: «Qaqtaǵan aq kúmisteı keń mańdaıly, Alasy az qara kózi nur jaınaıdy. Jińishke qara qasy syzyp qoıǵan, Bir jańa uqsatamyn týǵan aıdy», dep kelistire sýretteıdi de, odan keıin «Keıbiri jaıdary, ashyq bolamyn dep, Orynsyz adamdarmen jyrtaqtaǵan», deıdi de qazaq qyzynyń ádemi qylyǵynan aırylyp qalmaýdy aıtyp, «Ánsheıin qur bekerge bulǵaqtaǵan» jónsizdikten saqtanýdy eske salady.

«Qalyń elim qazaǵym, qaıran jurtym», dep «Jamandar qyla almaı júr adal eńbek, Urlyq, qýlyq qyldym dep qaǵar kólbek. Aramdyqtan jamandyq kórmeı qalmas, Myń kún synbas, bir kún synar shólmek... El buzylsa tabady shaıtan órmek», deıdi. «Ant iship kúnde bergen janyń qursyn, Aryn satyp tilegen maly qursyn», «Tıanaqsyz, baılaýsyz baıǵus qylpyń, Ne túser qur kúlkiden jyrtyń-jyrtyń» dep bir túıip tastaıdy da, keıbir pendelerdiń peıilin «Alashqa ishi jaý bop, syrty kúlmek, Jaqynyn tiride ańdyp, ólse ókirmek... Aryn satqan mal úshin ant urǵannyń, Aıtqan sózi qurysyn, shyqqan úni», degen baılamynan taǵylym alsaq, qáne!

Qansha talpynys jasap jatsaq ta, quqyq qorǵaý, sot júıesindegi ádiletsizdik jaıy bul kúnde az aıtylyp júrgen joq. Osynyń astarynda uly aqyn meńzegen «Kúshti jyqpaq, baı jeńbek áýel bastan» – jatqan joq pa eken? «Endigi jurttyń sózi – urlyq-qarlyq» deıdi de, «Bir kúshti kóp tentekti jyǵa almaı júr... Jasy kishi úlkennen uıalmaı júr, Suramsһaqtar nápsisin tıa almaı júr. Sálem – borysh, sóz – qýlyq bolǵannan soń, Qandaı jan syrttan sóz bop synalmaı júr», «Mal men baqtyń dushpany, Keseldi pysyq kóbeıdi, Kúshik ıtteı úrip júr, Kisiden kemmin demeıdi, Shynnyń betin boıaıdy, Bul sózimde jalǵan joq... Astyrtyn baryp jolǵasqan, Aqsha berip jalǵasqan», dep keıbir keleńsizdikti taıǵa tańba basqandaı kóldeneń tartady.

«Qýlyq, sumdyq, urlyqpen mal jınalmas, Sum nápsiń úıir bolsa tez tıylmas. Zıan shekpeı qalmaısyń ondaı isten, Mal keter, mazań keter, ar buıyrmas». Abaıdyń ana ǵasyrda aıtqan sózinen búgingi jurt ıneniń jasýyndaı taǵylym alsa, etekten tartar essiz is bolmas edi.

Halyqty aldap-arbap júretin jetesizder týraly alyp Abaı: «Quıryǵy – shaıan, beti – adam, Baıqamaı senbe qurbyǵa! Jylmaqy syrtta, ishte aram, Kez bolar qaıda sorlyǵa» deıdi. Mundaı jylmaqy jetesizder bul kúnde de jetip-artylady. Talaıdy san soqtyryp, sazǵa otyrǵyzyp júr ondaılar. Sóz saýǵandardy da, ury-qarylardy da sógip, «Saýdasy – ar men ımany», «Jylqyny ańdyp ury júr, Ár tóbeniń basynda» deıdi de «Tentekti jeńip, tıa almaı, Áli otyrmyz uıalmaı», depti danyshpan aqyn.

«Uly atamyzdyń bizge bergen enshisi, qaldyrǵan amanaty osy asyl sózder. Biz ony ardaqtaımyz da mápeleımiz», degen eken Abaıdyń murasy týraly, kózin kórgen uly jazýshy Muhtar Áýezov. Shirkin, azat eldiń ár azamaty Abaı sózin tolyq uǵyp, kókeıine túıse, teli men tentek joıylyp, sybaılasqandar sırep, tipti tigerge tuıaq qalmaı tynar edi. Akademık Asqar Jumadildaevpen bolǵan bir áńgimede ol qazaq azsa Abaıdy bilmegennen, oqymaǵannan azady dep edi. Osy sózdiń de shyndyǵy bar. Azbas úshin «Abaı qazaqtar úshin teńdessiz qubylys» (K.Kýlıev) ekenin uǵyp, menmen bola bermeı, sol qubylysty moıyndasaq, ulynyń ár sózin zań qabyldaǵandaı túısinsek, túısinip qana qoımaı, oryndasaq, máńgi eldiń abyroıy asa bereri haq.

 

Súleımen MÁMET,

«Egemen Qazaqstan»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

26.03.2019

UFC: Дамир Майрбекпен айқасуы мүмкін

26.03.2019

QAZAQ AIR ұшақтары Ресейге қатынайтын болды

26.03.2019

Ақмаржан Қалмұрзаева шаңғы акробатикасынан Қазақстан чемпионы атанды

26.03.2019

Үкімет отырысында Жастар жылын өткізу жөніндегі Жол картасына арналған толықтырулар мақұлданды

26.03.2019

Ірі кәсіпорындар Ақтөбедегі ЖОО түлектерін жұмысқа орналастыру туралы меморандумға қол қойды

26.03.2019

Алкоголь өнімдерін алып өтпек болғандар ұсталды

26.03.2019

Қазақстандық опера әншісі Айгүл Шамшиденова Австрияда жеке концертін өткізеді

26.03.2019

Жайсаңда 1,5 миллионнан астам теңгенің затын елден заңсыз шығармақ болғандар ұсталды

26.03.2019

Полиция қала тұрғындарына терезеден құлаудың алдын алу жөнінде ескертті

26.03.2019

Қорғаста шекарашылар 5 миллионға жуық теңгенің заттарын кеденшілерге өткізді

26.03.2019

Теннис: Путинцева Плишковадан ұтылды

26.03.2019

Қостанайда Ресейге кетіп бара жатқан автокөлік жүргізушісінен есірткі табылды

26.03.2019

Елордада күн райы +7°С дейін жылынады

26.03.2019

Бір жылда өнеркәсіп өсімі 4,1% құрады: Үкіметте ИИДМБ іске асыру барысы қаралды

26.03.2019

Елордадағы жантүршігерлік жол апаты: Автобустар жедел жәрдем көлігіне соқтығысқан

26.03.2019

Семейде «Астанамыз – Нұр-Сұлтан!» атты патриоттық акция өтті

26.03.2019

Мемлекеттік шекараны бұзып өтпек болған қырғыз азаматы ұсталды

26.03.2019

Бұл жаңа жұмыс форматы — А. Мамин Үкімет пен Ұлттық Банк арасындағы Келісім туралы

26.03.2019

Өскеменде патриоттық акция өтті

26.03.2019

Өңірдің өндірістік әлеуеті қандай?

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Айнаш ЕСАЛИ, «Егемен Қазақстан»

Etjeńdi balalar

Qoǵam kóz jumyp qaraı almaıtyn máse­lelerdiń basynda bala densaýlyǵy tur. Bú­gin­de mańaıymyzǵa zerdelep qaraıtyn bolsaq, tyǵynshyqtaı, tolyq jasóspirimder kó­beıe túsken. Semizdik – aýrý bolyp esep­teletindikten, qazirgi ýaqytta dıspanserlik esep­ke alynady. Sábı saýlyǵy ana qursaǵyna bit­­ken kúnnen bastap qalyptasatyndyǵyn al­dymen ata-anasy túsinýi qajet.

Amangeldi QURMET,

Igi bastama ult tanymymen úılesýi tıis

Keıde qazaq qoǵamyndaǵy oqıǵalar men qubylystarǵa nazar aýdarǵan kezde «Biz ózi­mizimdi ózimiz tolyq tanymaımyz-aý osy» degen oıǵa qalatynymyz bar. Árıne, qa­zaq ekenimizdi, bizdiń de tanym-túısigimiz, dúnıetanymymyz, ar­man-ańsarymyz, muraty­myz bar ekenin bilemiz. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Алты жасар Алпамыстың арманы не еді?

«Білесің бе, оқитын болсам тез өсіп, үлкен бастық болам. Оқуды да тез бітіремін. Тез келіншек аламын. Сосын менің он екі ұлым болады. Оның бірі колхоз бастығы, екіншісі агроном, үшіншісі мұғалім, бәрі де үлкен-үлкен бастық болады...»

Думан АНАШ, «Егемен Қазақстан»

Kúmis tostaǵandaǵy kóne álipbı

Kóne órkenıet oshaqtarynan urpaqqa mura bolyp qalǵan qundy dúnıelerdiń bi­ri – adamzattyń aqyl-oıyn taspalaǵan jazý­lar. Elbasy «Uly dalanyń jeti qyry» atty ma­qalasynda Esik qorymynan tabylǵan «Altyn adamnyń» janyndaǵy kúmis tosta­ǵan­dardyń birinde oıyp jazylǵan tańba­lar bar ekenin aıta kelip, «Bul – Ortalyq Azıa aýma­ǵynan buryn-sońdy tabylǵan jazý ataýlynyń ishindegi eń kónesi» degen bolatyn.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

«Jaqsy kitap – jan azyǵy»

Kitap oqıtyn jáne oqymaıtyn adamdardyń alshaqtyǵy árqashan kózge kórinip turady. Alǵashqylardyń oıy tereńdeý, tili sheshendeý bolsa, sońǵylardyń tili tutqyr, aýzynan sózi túsip turatynyn jıi kóresiz. Máseleni jaqsy bilip tursa da, ondaılar oıyn jetkize almaı, ábden qysylady.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу