Bir ýys topyraq

Elbasynyń: «Qazaq dalasy – Uly Túrki eliniń qara shańyraǵy» deıtin túıindi pikiri uly bahadúr, oıshyl, kóregen kósem babalarymyzdyń el men jerdiń tutastyǵyn qorǵaýdaǵy qaharmandyq qımyldaryn, qaıyrly isterin ulttyq rýh, qasıet, maqsattary men kózqarastarynyń qandaı bolǵanyn tolyq tanytady.

Егемен Қазақстан
28.12.2018 1026
3

ХІХ ǵasyrda Batys Sibir general-gýbernatorynyń qupıa keńesshisi, Kókshetaý, Aqmola dýandarynyń qurylýyna qyzmet jasaǵan tilmash, ózi podpolkovnık Turlybek Kóshenov (1788-1877) jer daýyna qatysty qazaqtarǵa qıanat-ozbyrlyq jasaǵanda Qanjyǵaly qart Bógenbaıdyń nemeresi Bapan bı áleýmet aldynda sharbolattaı shamyrqanyp bylaısha áshkerelepti:

Saǵan bir ýys topyraqty ulyq bergen,

Maǵan bir ýys topyraqty halyq bergen.

Saǵan bergen topyraq tez ósher,

Maǵan bergen topyraq kórime birge túser.

Sen shenińe mázsiń,

Men elime mázbin.

Seniń qoqanyńnan qoryqpan,

Halqym barda toryqpan! – dep, júzikke qas qondyrǵandaı, «sheshenderde sheshenniń kúńirenip sher tartqan sózindeı» kórkem, ádilettiń, erliktiń, aıbyndylyqtyń kózindeı, namystyń otyndaı múbárák lebizin osylaısha tastúıin ǵyp jetkizgen.

Uly dalany ulyqtaý, ultyńdy, jurtyńdy ardaq tutý – keremet, kórkem qasıetterge ıe topyraqty súıý, jerdi óbý asyl paryz. «Kún sıaqty topyraqty súı, eger dúnıede qalyqtaǵan suńqar bolsań» deıdi Sopy Allaıar. Máýeli aǵashtyń mańaıy bazar desek, sonda aǵash Jaratqannan mynany tileıdi: «Japyraǵymdy alsań da, topyraǵymnan ajyratpashy». Adamzattyń asyraýshysy asyl topyraq 1 atmosferanyń, 2 lıtosferanyń, 3 bıosferanyń qudiretimen jáne alýan-alýan 4 fızıkalyq, 5 hımıalyq, 

6 bıologıalyq áserlerinen quramy men qasıetteri ózgeshe sıpatta túzilgen jer qyrtysynyń úlpildek qabaty, ıaǵnı jerdiń terisi, qut-berekesi, molshylyq pen toqshylyqtyń kepili. Hosh ıisti topyraqta óngen aǵashtan bal, shópten sút shyǵady.

Bir ýys topyraqtyń tumardaı kıeli, dýa-duǵadaı qadirli ekenin paıymdaý úshin Nasırıddın Býrhanýddın Rabǵýzıdiń «Paıǵambarlar qıssasyndaǵy» (1309-1310 jyldarda jazylǵan) mynadaı bir tereń maǵynaly támsiline júgingen jón. Ol bylaısha: «Alla taǵala Jábireıildi bir ýys topyraq alyp kelýge jumsaıdy. Jer: «Menen topyraq almashy!» – deıdi. Jábireıil jerdiń kóńilin qımaı qaıtyp keledi. Sonan soń Israfıldi jiberdi, odan da ótindi, ol da topyraq almady. Keıin Mıkáıldi jiberdi, odan da ótindi, ol da topyraq almady. Keıin Ázireıildi jiberdi, odan da ótindi. Ázireıil: «Seniń ótinishińnen maǵan Alla taǵalanyń buıryǵy artyq» deıdi de, keń jer betinen bir ýys topyraq aldy.

Ol topyraqta sýy tynyq, aq, qara, tátti, ashy, sary, jasyl, qyzyl, kók, qatty, jumsaq jáne taza, topan – bári bar edi. Sol sebepti Adam uldary bir-birine uqsamaıdy. Saýal: Adamdy topyraqtan jaratpaqta qandaı hıkmet bar. Jaýap: Alla taǵala Adamdy jaratamyn dep jarlyq etkende, barlyq zattar bas kóterip: «Adamdy menen jarat»  dep talasty. Taý: «Men asqaqpyn» – dedi, Teńiz: «Men aıbattymyn»  dedi, Altyn: «Men qurmettimin» dedi. Aspan: «Men bıikpin» dedi. Barsha nárseler, bas kóterip ózderin maqtady. Sol kezde jer izet-iltıpaty ólsheýsiz ózin kishipeıil ustap: «Men barshadan álsizbin, aıaq astyndamyn, mende maqtanatyn nárse joq» laǵyl tilegin degeninde, «Men Adamdy topyraqtan jaratamyn» degen jarlyq keldi. Adamdy áý basta topyraqtan jaratty».

Qazaqtyń tanym-túsiniginde «súıegim týǵan topyraǵymda qalsa eken, dám-tuzymdy elden buıyrtsa eken» degen ejelden ǵıbratty sóz bar.

Zadynda, saıası-ekonomıkalyq jahandaný jaǵdaıynda kól-kósir nápaqasy, eńbekaqysy, baspanasy bar dep ózge eldiń shashbaýyn kóterý – zıalylyqtyń belgisi emes. Qashanda el perzenti halyqtyq qaǵıdattardy bolmysyna sińirip, Elbasy kórsetkendeı, «namysshyldyq dástúrlerimizdi damytý» durys. 

«Ámirshi jat elden ózine arnap saraı soqtyryp qoısa, bul jaman yrym. Túbi basyna qıyn-qystaý kún týsa, qashyp baryp, panalaımyn degendi bildiredi. Bul – halqynyń aldynda jasaǵan satqyndyǵy. О́ıtkeni qarapaıym eldiń barar jer, basar taýy joq. Sen bıleýshi bolǵanyńmen, olardan artyq emessiń. Bir topyraqta týdyń eken, endeshe birge óle de bil» dep túıin jasaıdy Mahmut Qashqarı (Memleket týraly oılar. Almaty, «Jazýshy», 1998. 14-bet).

El Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń «Jastarǵa aıtar aqylym: baqytty ómirdi basqa jerden izdemeńder» deýinde ataqonysyńdy, atajurtyńdy, ata dástúrińdi, bir ýys topyraǵyńdy súı, óz elińdi gúldendir, óz jerińdi jánnatqa aınaldyr degen uǵym-túsinik jatyr.

Serik Negımov, 

fılologıa ǵylymdarynyń doktory, profesor

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

26.03.2019

UFC: Дамир Майрбекпен айқасуы мүмкін

26.03.2019

QAZAQ AIR ұшақтары Ресейге қатынайтын болды

26.03.2019

Ақмаржан Қалмұрзаева шаңғы акробатикасынан Қазақстан чемпионы атанды

26.03.2019

Үкімет отырысында Жастар жылын өткізу жөніндегі Жол картасына арналған толықтырулар мақұлданды

26.03.2019

Ірі кәсіпорындар Ақтөбедегі ЖОО түлектерін жұмысқа орналастыру туралы меморандумға қол қойды

26.03.2019

Алкоголь өнімдерін алып өтпек болғандар ұсталды

26.03.2019

Қазақстандық опера әншісі Айгүл Шамшиденова Австрияда жеке концертін өткізеді

26.03.2019

Жайсаңда 1,5 миллионнан астам теңгенің затын елден заңсыз шығармақ болғандар ұсталды

26.03.2019

Полиция қала тұрғындарына терезеден құлаудың алдын алу жөнінде ескертті

26.03.2019

Қорғаста шекарашылар 5 миллионға жуық теңгенің заттарын кеденшілерге өткізді

26.03.2019

Теннис: Путинцева Плишковадан ұтылды

26.03.2019

Қостанайда Ресейге кетіп бара жатқан автокөлік жүргізушісінен есірткі табылды

26.03.2019

Елордада күн райы +7°С дейін жылынады

26.03.2019

Бір жылда өнеркәсіп өсімі 4,1% құрады: Үкіметте ИИДМБ іске асыру барысы қаралды

26.03.2019

Елордадағы жантүршігерлік жол апаты: Автобустар жедел жәрдем көлігіне соқтығысқан

26.03.2019

Семейде «Астанамыз – Нұр-Сұлтан!» атты патриоттық акция өтті

26.03.2019

Мемлекеттік шекараны бұзып өтпек болған қырғыз азаматы ұсталды

26.03.2019

Бұл жаңа жұмыс форматы — А. Мамин Үкімет пен Ұлттық Банк арасындағы Келісім туралы

26.03.2019

Өскеменде патриоттық акция өтті

26.03.2019

Өңірдің өндірістік әлеуеті қандай?

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Айнаш ЕСАЛИ, «Егемен Қазақстан»

Etjeńdi balalar

Qoǵam kóz jumyp qaraı almaıtyn máse­lelerdiń basynda bala densaýlyǵy tur. Bú­gin­de mańaıymyzǵa zerdelep qaraıtyn bolsaq, tyǵynshyqtaı, tolyq jasóspirimder kó­beıe túsken. Semizdik – aýrý bolyp esep­teletindikten, qazirgi ýaqytta dıspanserlik esep­ke alynady. Sábı saýlyǵy ana qursaǵyna bit­­ken kúnnen bastap qalyptasatyndyǵyn al­dymen ata-anasy túsinýi qajet.

Amangeldi QURMET,

Igi bastama ult tanymymen úılesýi tıis

Keıde qazaq qoǵamyndaǵy oqıǵalar men qubylystarǵa nazar aýdarǵan kezde «Biz ózi­mizimdi ózimiz tolyq tanymaımyz-aý osy» degen oıǵa qalatynymyz bar. Árıne, qa­zaq ekenimizdi, bizdiń de tanym-túısigimiz, dúnıetanymymyz, ar­man-ańsarymyz, muraty­myz bar ekenin bilemiz. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Алты жасар Алпамыстың арманы не еді?

«Білесің бе, оқитын болсам тез өсіп, үлкен бастық болам. Оқуды да тез бітіремін. Тез келіншек аламын. Сосын менің он екі ұлым болады. Оның бірі колхоз бастығы, екіншісі агроном, үшіншісі мұғалім, бәрі де үлкен-үлкен бастық болады...»

Думан АНАШ, «Егемен Қазақстан»

Kúmis tostaǵandaǵy kóne álipbı

Kóne órkenıet oshaqtarynan urpaqqa mura bolyp qalǵan qundy dúnıelerdiń bi­ri – adamzattyń aqyl-oıyn taspalaǵan jazý­lar. Elbasy «Uly dalanyń jeti qyry» atty ma­qalasynda Esik qorymynan tabylǵan «Altyn adamnyń» janyndaǵy kúmis tosta­ǵan­dardyń birinde oıyp jazylǵan tańba­lar bar ekenin aıta kelip, «Bul – Ortalyq Azıa aýma­ǵynan buryn-sońdy tabylǵan jazý ataýlynyń ishindegi eń kónesi» degen bolatyn.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

«Jaqsy kitap – jan azyǵy»

Kitap oqıtyn jáne oqymaıtyn adamdardyń alshaqtyǵy árqashan kózge kórinip turady. Alǵashqylardyń oıy tereńdeý, tili sheshendeý bolsa, sońǵylardyń tili tutqyr, aýzynan sózi túsip turatynyn jıi kóresiz. Máseleni jaqsy bilip tursa da, ondaılar oıyn jetkize almaı, ábden qysylady.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу