21 Ақпан, 2019

Баянның қос қанаты

307 реткөрсетілді

Жақында жазушы Баянғали Әлімжановтың Мәскеуден, «Художественная литература» баспасынан «Сказ столетнего степняка» атты орыс тілінде жазған кітабы шықты. 432 бет, 1000 дана. Алғы сөзін қазақ әдебиетінің тілектесі, академик қаламгер, Ресей жазушылар одағының хатшысы Георгий  Пряхин жазыпты. Оқырман назарына  Пряхиннің  қазақ жазушысының шығармасы туралы пайымды пікірін ұсынып отырмыз.

Мен оны алғаш рет Астана­дағы Ұлттық кітапханада үлкен «дөңгелек үстелде» көрдім, дұ­ры­сы, дауысын естідім. Қа­зір­гі әлемдегі кітап оқу туралы ха­лық­аралық конгресс өтіп жат­қан. Әлемдегі кітап пен бейбіт­шілік жайында  мінберден не­бір халықаралық шешендер кө­сіле сөйледі. Ықылас қоя тың­дап отырмын. Бірақ сөз ке­зе­­гі келесі бір шешенге тиген кез­де, мен, шынымды айтсам, дір ете қалдым. Жалғыз мен емес, жұрттың бәрі селт ете түс­­кен сыңайлы. Шешеніміз ән­де­­тіп қоя бергені! Және де, ал­­­­­дыңғы әріптестеріндей, қа­­­­­лып­­­тас­қан тәртіппен заулата жөнелмей, өзгеше құшырланып, айрықша шабыттана шырқайды. Сөйтсем, ол бізді «Манас» жырымен естен тандырған екен – симпозиум халықаралық қой. Ауыз әдебиетінің осынау үздік үлгісін мен де оқығанмын, тіп­ті орыс тіліндегі нұсқасын басып шығарғанмын. Бірақ оны бұ­лайша ырғақтап, әндете орын­дағанды, буырқанып-бұрсанып, шын беріле жырлаған­ды ал­ғаш естіп отырмын. Қазақ­ша да, қырғызша да бір ауыз сөз түсін­бегеніммен, зал толы адам­­дар­дың арасынан әлі көзім шала қой­маған жыршының шығармада сурет­телетін соғыс көріністерінің қайсысын айтып тұрғанын жобамен шамалай қойдым. Оның дауы­сы, құлшынысы және турасын айтқанда, дарыны осынау жан тебірентер текетіресті – ізгілік пен зұлымдық, жарық пен түнек ар­палысқан ұлы сүргінді жанды суреттей көз алдымызға әкеліп тұр.

Баянғали Әлімжанов тек ақын әрі прозаик қана емес, оған қоса  –  жырау.  Яғни, импровиза­тор, оған қоса манасшы,  қыр­­­­­­­ғыз халқының атамұрасы – «Ма­нас» жырын түгелдей жатқа бі­ле­­­­тін және оны халықаралық кол­­локвиумға қатысушылар  ға­на емес, мемлекет басшыларынан бас­тап қарапайым шаруалар мен малшыларға дейінгі кез кел­ген тыңдаушының алдында музы­калық сүйемелдеусіз-ақ айта бе­ретін өнерпаз.

Біз таныстық. Орта бойлы, мығым денелі жігіт ағасы екен, азиялықтар сығыр көзді болушы еді, олай емес, көзі аялы, егде тартып қалса да қимылы ширақ, қол алысқанда тегеуіріні жойқын: сол үшін ақталғандай болып боксшы екенін айтты. 

Жас балаша шын көңілден қол алыстық, оның үстіне, екеу­­­­міз­дің ортақ досымыз бар бо­лып шықты – бір-бірімізді жа­қын тартып кетуімізге бұл да сеп­тігін тигізді. Өкінішке қарай, Ра­­­­­­қым­­жан Отарбаев – ғұмыры да, шығармашылығы да ерте үзіл­ген, үйреншікті қалыпқа сыя қоймайтын тамаша қазақ жазушысы еді. Ортақ қасиеттерін де байқадым – екеуі де екпінді, турашыл, кейде тіпті ымырасыз. Бірақ шығармашылық тұрғыдан бір-біріне мүлдем ұқсамайды. Рақымжан кәдуілгі жер басып жүрген адам: бәрін байқап отырады, ештеңеден тартынбайды, ұсақ-түйекті де көркемдік құ­рал­­ға айналдырып жібереді. Баянғали аспан әлемін шарлап, шарықтап жүреді, мен оны орыс жыршыларына ұқсатып Баян деп атап кеттім. Оның прозасынан да ақындығы танылады. Ғажайып романтикалық сөзінен табиғи қазақ әуені, дәлірек айтсақ, бояуы айқын  сезіліп тұрады. Оның прозасы ертегіге жақын. Басты дүниелерінің  бірі Хикая деп аталуы да тегін емес. Өткен-кеткен оқиғалардың қай-қайсысы бол­сын – өрт-жалыны өзінің ту­ған әкесін де шарпыған соғыс тақырыбы ма, КСРО-ның құлар алдындағы жағдайы мен қайта құ­ру жайы ма – не туралы қалам тер­бесе де әрдайым бал татыған балалық шағына қайта оралып отырады. Ауыл табиғаты, жер мен дала  тұрғындары  оның шығармаларында аспан адамдарына айналып кете барады. Қазақтың ұшы-қиырсыз кең даласымен біте қайнасып жатқан еркін де ерке, асқақ та өр тұлғалы адамдар. 

Жақында «Комсомольская прав­да» газетінен журналист Дарья Асламованың бір үнді ға­лы­мынан үнді программистері, үнді­лердің программамен қамта­ма­­сыз ету саласы бұл күндері ын­тасы да, таланты да олардан бір кем түспейтін қытайлық әріптес­­­­терімен салыстырғанда оқ бойы озық тұр, осының себебі не деп сұрағаны жайында оқығанмын.

Ғалым бұл сұрақтың жауабы ұлттық ақыл-ойдың математи­­калық жүйесінде ғана емес, ком­­­пьютер ғасырының ана ті­­­лі – ағылшын тілінде жатыр деп жауап беріпті. Үндістан хал­қы ғасыр­лар бойы осы тілде сөй­леп­ келеді. Ол – мемлекеттік тіл, үнділер оны бала кезінен бо­йына сіңіріп өседі. Қазіргі элек­трондық-компьютерлік әлемде үнділердің алға шығуына тілді жете меңгергені әсер етіп отыр.

Толып жатқан себептерге бай­­ланысты Қазақстанның аса қуатты резервтік ресурсы (қай жа­ғынан алғанда да) болып отырған орыс тілі республика­­ халқы үшін іс жүзінде ана тіліне айналып кеткен деуге болады. Менің жа­ңа досымның осы кітабын оқып шығыңыз. Орыс  прозасы­­­­мен, орыс рухымен астасып жатқан талай нәрсеге жолығасыз. Баян­­­­­­ғалидың тілі шырынды, шығыс­тық тіл, сонымен қатар орыс тілін де ба­­­ла кезінен жете меңгерген. Өйт­кені, бұрынғы КСРО құра­мын­дағы Орталық Азия рес­­пуб­лика­ларының арасында орыс тілін игеру тұрғысынан ең «орыс­шыл» ел Қазақстан екені сөзсіз.

Баянғали Әлімжановтың шы­­ғар­­машылығына тән ерек­­­­­­шелік көп тұрғыдан оның  осындай ғажайып тоғысудан нәр алуын­да жатыр. Бұған қырғыздың «Илиадасы» деуге татырлық «Манас» жырын қосыңыз, ту­­ған қазақ топырағы бір бөлек, қиын да қызық балалық шағы мен жеткіншек кезі және бар, тағ­­дырдың соққысына да талай тап болды – 1986 жылы желтоқ­­санда жас Баян мыңдаған қатар-құр­быларымен бірге Алматы кө­­­шелерінде аязға тоңып, ежел­­гі Қазақстанның жасарып-жаң­ғыруы үшін күресті... Досым тың игерген Көкшетау облысында дүние­ге келіп, Еділ мен Ертістің арасында ер жеткен, сондықтан да оның жан дүниесінде ішкі поэ­­­ти­калық астары терең әуезді орыс сөзі мәңгіге жатталып қал­­ған. 

Жазушының Мәскеуде ба­сыл­­ған алғашқы кітабы орыс оқыр­­мандарының көңіліне жы­лы тиер деп үміттенемін.

Аударған Нұрлан ҚАМИЕВ

Соңғы жаңалықтар

Цифрландыру қадамдары артып келеді

Технология • Бүгін, 20:01

Алматы маңында жер сілкінді

Қазақстан • Бүгін, 10:45

Дзюдо: Бүгін жүлде бұйырмады

Күрес • 24 Қаңтар, 2020

Президент әкімдермен кеңес өткізді

Президент • 24 Қаңтар, 2020

Ұқсас жаңалықтар