28 Ақпан, 2019

Qazaq kúıi

243 реткөрсетілді

Táńirim qazaqty taryltpaıyn dep baıtaq jer de, dáýlet te, keremet óner de bergen eken. Tasyǵan dáýletimiz belgili, oǵan eshkim kúmán keltire almaıdy. Bir zamandary ónerimizdiń qýat kúshiniń erekshe bolǵany sonshama áýeletip án salsa, kúmbirletip kúı tartsa − alty qyrdyń astynan estilip, talaıdy tamsandyrǵanyna tarıh kýálik ete alady.

Bir kezderi Ámire Eýropany shy­ǵysqa qaratyp qaıtsa, Alla ómir bersin, búgingi Dı­mash tórtkúl dúnıeni dúr silkindirip jatyr. 1,5 mlrd qudaıy kórshimiz Dımash dese isher asyn jerge qoıady. 

Osyndaı elde, ulan asyr jerde kún keship jatqan biz osal, ospadar, jalǵandyqqa beıim, ulttyń ul-qyzyna tán is atqarmaıtyn pende, oı sanasy kemde ómir ótkerýge haqymyz joq sekil­di. Árıne bul bir qaraǵanda kóterme sóz bolyp estilýi múmkin. Biraq barshylyqta otyryp, tarshylyqta ómir súrsek, bar ónerimizdi baǵalaı almaı, basqanyń selkildegeni men jelkildegenine elik­tesek, ony ózimizden kórmesek, basqadan kóre almaımyz. 

О́lmes ónerimizdiń úlken bir arnasy – kúı. «Biz ekeýmiz úndemelik, dombyra bir sóılesin, Eki ishegi – eki júrek taba bilgen úılesim. Kóldeneń syr, kóldeneń jyr omyraýlap kımesin, Biz ekeýmiz úndemelik, dombyra bir sóılesin! Dombyrasyz, qaıran óleń, jetimsiń sen, jalqysyń. Qunsyz sózim búldirmesin, tilsiz sezim balqysyn, Biz ekeýmiz úndemelik, dombyra bir shalqysyn», dep Qadyr aqyn (Myrza Áli) aıtpaqshy, dombyra sóılegende Qurmanǵazynyń ekpini jeldeı esip, Dáýletkereı tolǵaýy tolqyn atyp, Táttimbettiń ádemi áýeni ja­nyńdy terbep, Yqylastyń yrǵaǵy ıirip áketip, ol dástúr jalǵastyǵymen Dınaǵa, Súgirge, odan Nur­­ǵısaǵa, Tólegenge... ulasqanda ultyń uly de­meı kór. 

Biz baıaǵy otarlyq sananyń áserinen be, ultymyzdyń ulylyǵyn Elbasynyń rýhanı jań­ǵy­rý jónindegi ıdeıasyna deıin kóp aıta qoı­maǵanymyz aqıqat. 

Ǵalymdardyń zertteýine zeıin qoısaq qazaqta 5 myńǵa taıaý kúı bar eken. Bul az mu­ra emes. Anaý zamandaǵy bir til, bir ult, bir áde­bıet jasaý jónindegi «kóregendikten» bizdi qor­ǵap qalǵan osy qundylyqtarymyz. Kerek deseńiz, ulttyq sıpatyń, aıyrmashylyqtyń tezirek joıylýy «qoǵamdaǵy antagonıstik elementterdiń tamyryna balta shabatynyn» kótergen kezdegi ıdeıaǵa ózimizdiń keıbir azamattar ún qosyp, qoldap, aqıqat osy degen de kúnder ótken. Biraq ondaı jymysqy saıasat qazaq ónerin, qazaq kúıin óltire almaǵan edi. 

Qazir sol úrdisti tolyq saqtaı alyp otyrmyz ba, álde shoýlar basyp bara ma degen oı keıde mazalaıtyny bar. Alda aıtqan ultsyzdandyrýdy usynýshylar «Barsha halyqtarǵa birdeı ortaq jalpyadamzattyq mádenıettiń bolýy múmkin emes», degen L.Gýmılev sózin elep-eskermegen-aý shamasy. 

Keńestik dáýirdiń kólgirsitip júrip ulttardy birtindep joıý ıdeıasyna jutylyp ketpeı, qalǵan jannyń táýbasy dep azattyqty alyp, eńse tiktep, es jıǵanda qatygez kapıtalızmniń jahandanýymen jaǵalasýǵa týra kelip tur. 

«Bul qara jer bolǵan bizge keń meken, Sol mekenge qansha qaýip tóndi eken! Bilseń ony, tóbe shashyń tik turar, Onyń tipti kórmegeni kemde-kem» (Q. Myrza Áli) degen túıinge kelgende jany kúızelgen aqyn ony sábıge teńep «Aıaǵannan, aldyma alyp keıde ony, Mańdaıynan sıpaǵym kep turady» deıdi. Osy Jer-anamyzdyń betinde qazir álem jurtynyń biraz ókilderi mıdaı aralasyp júr. Bir shúkirshilik etetinimiz, bereke-birlik bar.

Alapat zamanynan aman jetken qazaq kúıiniń qazirgi jaıy keıde oılandyrady. Ásirese  ǵasyr­lar boıy arqaýyn úzbeı ult rýhyn kótergen án-kúıdiń ornyn shýyldaǵan, dýyldaǵan shoýlar ba­syp barady. Ol da ótedi, ketedi deımiz. Biraq jaǵa­lasqan jahandanýda kún keship jatqan jastar­dyń janyna sińip, keıingi tolqynnyń qanyna daryp ket­peı me? 

Radıo men teledıdardan alyptar irgesin qalap, shańyraǵyn kótergen Qurmanǵazy atyndaǵy, Nurǵısa atyndaǵy «Otyrar sazy», ózge de orkestrlerdiń, jeke oryndaýshylardyń kúı kúmbiri estile bermeıtin bolyp barady. San túrli aspap sahna tórinde úılese kelip, ún qatqanda rýhyń tasyp, arqań qozyp keń dala kóz aldyńda turýshy edi. 

Bir kezderi ulylar qurǵan orkestrsiz, dombyra­syz konsert ótpeıtin edi. Orkestr degennen sh­y­ǵady, Qurmanǵazy orkestriniń oryndaýyndaǵy kúı­ler qandaı edi, kimdi tańdandyrmady. «Saryarqany» sahnada qyrandaı qalyqtatqan­da Úndi eli ornynan údere kóterilgeni tarıhtan má­lim. 

Sol orkestr jetekshileri A.Jubanov, Sh.Qajyǵa­lıev, N.Tilendıev, A.Myrzabekov, ózge de dırıjór­ler­diń keskin-kelbeti, bolmys-bitimi qan­daı edi! Olar sahnaǵa shyqqanda ottaı laýlap ketetin.

 Nebir alqaly jıyndardyń tórinde Qurmanǵazy orkestri men «Otyrar sazy» birinen keıin biri sap quryp turatyn edi. Tórden kúı tógilip, án áýeleıtin.

Búginde qazaq óneri serpildi, álemge tanyldy. Talantqa keń jol ashyldy. 

Sol serpindi búgingi ulttyq ónerdiń, onyń ishinde kúı óneriniń týyn bıik kóterip, shoý­lardyń kóleńkesinde qaldyrmaı alǵa ozdyrsaq, odan keıingi urpaq sýsynyn qandyrsa, olardyń qany tazaryp, jany nurlanar edi-aý!

Súleımen MÁMET,

«Egemen Qazaqstan»

Баннер
Соңғы жаңалықтар

«Дүние»-бақтың жемісі

Руханият • Бүгін, 10:33

Сипаты бөлек «сыпайылық»

Руханият • Бүгін, 10:07

«Құныскерей» – құнды еңбек

Руханият • Бүгін, 09:53

Қазақ тарихының қасіреті

Руханият • Бүгін, 09:44

Ертегілік ес әлемінің өкілі

Руханият • Бүгін, 09:37

Қаламгер мен Қаһарман

Руханият • Бүгін, 09:31

Заманымыздың Білге Қағаны

Руханият • Бүгін, 09:22

Ұқсас жаңалықтар