05 Наурыз, 2019

Adamgershilik qasıetter alǵa shyqpasa, tolyq adam túzilmeıdi

956 реткөрсетілді

Qazir bizdiń mektepterimiz amerıkalyq ádis­termen oqytýǵa tyrysýda. Onyń eń basty sharty – bilim. Mekteptiń mindeti balaǵa bilim berý, balanyń boıyndaǵy darynyn oıatý, qabiletin arttyrý degen maqsat alǵa shyqqan. Ási­rese, «creative» degen aǵylshyn sózin taýyp aldyq. Ony orystar aýdarmaı, sol aıty­lýymen qoldanatyn bolǵan soń qazaq ta aýdarmaıdy, balalarǵa qatysty aıtylǵanda «kreatıvti bala­lar» dep qoldanylyp júr.

Al bul sózdiń orysshaǵa týra aýdarmasy «shyǵarmashyl» degen sóz. Qosymsha maǵy­nalary «alymdy», «izdengish», «jańalyq qumar» de­genge saıady. Osylardyń bárin qazaq bir kezde bir-aq sózben «alǵyr» dep ataıtyn. Biraq qazir qazaqsha kitap oqymaǵan, qazaq sóziniń tereń maǵynasyn bilmeıtin jastar qoǵamda yqpaldy kúshke aınalyp keledi. Olardyń túsiniginde bul eski sóz, al «kreatıv» endi ǵa­na, jańa zamanda týǵan sóz dep uǵady. «IT teh­no­logıanyń zama­nynda týǵan sózdi burynǵy qa­zaqtyń aıtýy múm­kin emes qoı» dep jaǵańa jarmasa ketýge bar...

Árıne, másele osy sózde ǵana emes, ame­rıkalyq bilim berý júıesin esh ózgerissiz, tutastaı qabyldaýymyzdyń durys-burystyǵynda. Biz ejelden Ál-Farabıdiń «tárbıesiz bergen bilim – adamzattyń qas jaýy» degendi boıymyzǵa sińirip kelgen halyq edik. Tárbıeniń bilim berýdegi mańyzyn Abaı, Shákárim, Ahmet, Maǵjan jáne t.b. ultymyzdyń ustyndary da talaı aıtty. Mysaly, Shákárim: «Meıirim, ynsap, aq peıil, adal eńbek – osy tórteýi kimniń boıynda bolsa – sol shyn adam bolady» degen. Demek, ol tipti bilimdi aýyzǵa da almaǵan. Bilimdi bilmegen, eskermegen emes, onyń qasıeti shartty ekenin jetkizip turǵan sıaqty. Árıne, bilimdi adam osy qasıetterdi arttyra beretini, olardy sanaǵa berik qondyrary sózsiz. Alaıda balanyń tolyq adam bolyp, kemeldikke jetýiniń týra joly – aldymen adamgershilik qasıetterdi boıǵa sińirý ekenin Abaı danyshpan atap aıtqan. Muhtar Áýezov: «Abaı adamgershilikti moraldyq fılosofıada bar­lyq jaıdan joǵary qoıady» degen.

Al bizdiń mektepterimiz, joǵaryda aıtqandaı, qazir tek bilimdi ǵana balanyń basyna sińirýdi aldaryna maqsat etken. Jalpy tárbıeni, balanyń boıyna adamgershilik qasıetterdi, meıirim men shapaǵatty egýdi kerek qylmaıdy. Ázirge, áıteýir amerıkalyqtarsha balalardyń aıaqtaryn ústeldiń ústine qoıýyna ruqsat bermeıdi, basqasynyń bárin solardan úırenýde.

Sonda bizdiń ulttyq mentalıtetimiz, úlkendi syılaý, kishige qurmet, muǵalimdi qadir tu­týymyz qaıda qaldy? Onyń bárin mektep qazir jaıyna qaldyrmaq. Amerıkada qyz balany syılaý, oǵan jol berý degen de joq. Tipti eresekter ara­synda áıelge jol berseń, bul meni ózinen kem sa­nap, quqymdy taptady dep, erkekti sotqa tartýy da ǵajap emes. Úlkendi syılaýdyń da sondaı «ke­dergileri» bar.

Jýyrda osy amerıkalyq bilim berý júıesiniń bir oǵashtyǵyn kózimiz kórdi. Úshinshi synypta oqıtyn balamyz eki apta boıy qatty aýyryp, sabaqqa bara almady. Ystyǵy 40 gradýsqa deıin kóterilip, qaıta-qaıta dárigerler shaqyryp, ózimizdi ábden qorqytty. Áıteýir, úshinshi aptada ǵana balam basyn kóterip, mektepke barýǵa jarady. Osy ýaqyt aralyǵynda balanyń aýyryp jatqanyn bilse de muǵaliminen qyms etken habar bolǵan joq. (Qaıtsin, onyń jalǵyz mindeti – bilim berý ǵoı). Meıli, oǵan eshkim de renjimeıdi... Al mektepke barǵan kúni balamnan «apaıyń densaýlyǵyńdy surady ma, táýir boldyń ba dep aıtty ma?» desem, «joq, eshteńe suramady», deıdi. «Al synyptastaryń she, olar surady ma?» desem, «joq eshkim suramady, tek janymda otyratyn qyz: sen aýyryp jata berýiń kerek edi» depti. Mundaıdan shoshyp ketesiń, árıne.

Mine, bul mektepte meıirim men ja­n­­­a­shyr­lyqtyń, ıaǵnı adamı qasıetterdiń egil­megendiginiń aıqyn kórinisi. Muǵalimge bári­bir bolyp turǵan dúnıege oqýshylary da solaı qa­raıdy. Al erteń, óse kele osy balalardyń biri úıi­nen myltyq ákelip, bir sózge kelmeı birin-bi­ri atsa, eshteńege tań qalýdyń keregi joq. О́ıt­keni, adamgershilik tárbıe bermeı, tek bilim ǵana berip, onyń ózine jarystyryp, bir-birin báse­kelestirip, jaýyqtyryp jatqan mekteptiń jetken jeri osy bolady. Amerıka mektepterinde ondaıdyń jıi bolý sebebin biz endi bile bastadyq.

Osyǵan dál kerisinshe jaǵdaı qazaq-túrik lıseılerinde bolyp jatyr. Onda balalardyń boıyna bir-birine degen baýyrmaldyqty, ystyq yqylasty bilimmen birge sińiredi. Sodan da bir-birin sál kórmeı qalsa, balalar saǵynyp, qushaqtasa kórisip jatady. Al­dymen adamgershilikti bastaryna sińirip jat­qan balalardyń júzderi de jarqyn, bir-birine degen jyly sózderi de daıyn. Tipti bulardyń bilim sapasy da artyq. Jyl saıyn joǵary oqý oryn­darynda tegin granttarynyń negizgi bóligin osyndaı mektepterdiń túlekteri alyp jatyr. Osynyń ózi aldymen tárbıe, sosyn bilim deıtin bizdiń babalarymyzdyń danalyǵyn dáleldep tur emes pe? Endeshe, mektepte tárbıe berýdiń qajeti joq dep bir aqymaq sheneýniktiń aıtqanyn tyńdamaı, danalarymyzdyń jolymen júrsek, qane...

 

Jaqsybaı SAMRAT,

«Egemen Qazaqstan»

 

Баннер
Соңғы жаңалықтар

Алматы облысында жер сілкінді

Аймақтар • Бүгін, 09:36

Ұқсас жаңалықтар