Қоғам • 13 Маусым, 2019

Шаңырағымыз шайқалмасын!

544 реткөрсетілді

Шаңырақ шайқалу – қазақ ұғымында ауыр қасірет. Мемлекет қауіп­сіздігі мен елдің береке-бірлігіне қатер төнсе «шаңырақ шайқалды» дейміз. Шаңырақтың шайқала бастауын қарапайым жұрт байқамайды, көп жағдайда алданып қалады. Тіпті кейбіреулер «халқымызға жақсылық жа­сап жүрміз» деген ниетпен шаңырақ шайқалуына қызмет етіп жүргенін біл­мей қалуы ғажап емес.

Өйткені шаңырақ шайқайтын іс басталған жерде адам ақылға емес нәп­­­сіге еріп кетеді. Нәпсі қалауына ер­ген адам – жаман мен жақсыны, зиян­ды мен зиянсызды ажырата алмайды. Нәтижесінде, бүтін қоғам бүлінеді. Осындай алмағайып оқиға туа қалған жағдайда: халық ақ пен қараны ажыратып түсінсе  – пайдасы өзіне,  егер де ажырата алмаса, пай­­­­дасы жауына. Берекесіздік немесе бүлікке құмартушылардың дені – жүйе өзгерсе, бақытқа кенелеміз деп армандайды. Түк те олай емес. Яғни, төңкерістік жолмен билікті өзгерту – екінші біреулердің билікке келуіне жол ашу ғана. 

Жалпы бүліктің  тамыр жая бас­тағанын аңғару адамдардың сұң­ғылалығы мен аңғарымпаздығына бай­ланысты. Абайдың сөзімен айт­қанда, «жүректің көзі» барлар аңғара алады. Яғни, бүлік-фитна тұман басқан биік тау сияқты, оны көрмей қалуыңыз әбден мүмкін. Бұл мәселе жай­лы Хузайфа дейтін ғалым «Бүлік-фитна ақиқат пен жалғанды айыра алмайтын адамдарға келеді» депті. 

Көп жағдайда бүлікке бүлікқұмар адамдар ілеседі. Бұл жайлы ибн Қайым деген кісі: «Кездейсоқ немесе күмәнді бастамалардың артынан еріп жүрген адамдардың ақылы мен білімі өте әлсіз деп айтуға болады. Аяғында нық тұратын, ақыл-даналығы бар адам көрінген бастамалардың артынан ере бермейді. Жүректері әлсіз, ауытқып тұратын адамдарды жалған нәрсе қызықтырып, өзіне тартып тұрады», деген екен.

Сөйтіп адамдар асығыстық танытып, күмәнді бастамаларға еріп кетеді де, тыныштықтан айырылады. Адам аяғына нық тұрып, асығыстық танытпаса және күмәнсіз дұрыс шешімдер қабылдаса, сол қоғам, сол орта, сол қауым, сол мемлекет нағыз жетістікке жетеді.

Абай атамыз өзінің 14-ші қара­сөзінде: «Осы жұрттың көбінің айтып жүрген мықты жігіт, ер жігіт, пысық жігіт деп ат қойып жүрген кісілерінің бәрі – пәлеге, жаманшылыққа еліртпек үшін, бірін-бірі «айда, батырлап!» қыз­дырып алады да, артын ойлатпай, азғыратұғын ісі» депті. Бабамыздың осы пайымын қазіргі күн ахуалына қарай тәпсірлесек, әлеуметтік же­лілердегі «тисе терекке, тимесе бұ­таққа» бағытталған айқай-сүрең, бү­гінгі өміріне разы-қош емес әсіре «батырлар» әрекеті сөз жоқ «айда, батырлатулар». Басқа ештеңе емес. Сөйтіп айда батырлатамыз деп жүріп «жаманшылыққа бір елігіп кеткен соң, бойын жиып алып кетерлік қайрат қазақта кем болады» (Абай).

Мысалы, соңғы кездері ақпарат көздерінде жарияланған мақалаларға пікір білдіру алаңы (комментарий жазатын жер) ақиқатты жұлмалайтын қасапқа айналды. Яғни, бұл іс шын­дықты көлегейлеп қауымның миын шай­қап жатыр. Миы шайқалған қа­уым­ның – шаңырағы да шайқалады.  Мысалы, ұйып бара жатқан айранды сәт сайын шайқап тұрса, қайтеді. Ұйымайды. Іріп сарысуға айналып кетеді. Дәл осы сияқты тыныш өмірді қай­та-қайта шайқай берсе, ол да іриді. 

Осы орайда жазбамызға тұздық болар­лық мына бір тәмсілді келтір­ге­німіз жөн сияқты. Ертеде дәулетті адам құл сататын базарға барып, аса сымбатты, сом денелі құлға көзі тү­седі. Бағасы да арзан. Сатушы айтады: «Мынау он адамның жұмысын жалғыз атқарып, бір адамның тамағын жейді. Айыбы – бүлік ұйымдастырудың қас шебері, егер қорықпасаңыз алыңыз», дейді.

Дәулетті адам ойланады: «Құлдың қолынан не келер дейсіз, оның бер жағында, әулетімнің берекесі  бұған алдыра қоймас». Құлды сатып алады. Айт­са айтқандай, ол жұмысты жапырады, бау-бақшаны гүлге бөлейді, ауыл­ды айналдыра тоған қазып су кел­тіреді, малды бағады, отты жаға­ды…

Арада бірнеше жыл өткен соң әулеттің ішкі жайына қаныққан құл бүлікті бастайды. Байдың көрікті, ибалы, иманды жас әйелі бар екен. Бірақ бала таппаған. Бай ұзақ сапарға аттанады. Осыны пайдаланған құл әйелге келіп: «Ханым, байекең басқа әйел іздеп кетті, жас тоқал алмақшы, оны менен басқа ешкім білмейді» деп көлгірсиді.

Жас әйел қапаланып жатып қалады. Құл қайта келіп: «Ханым, бұдан шығатын жол бар, сіз маған сеніңіз, мен сиқыр оқуын игерген жанмын, бүгін күйеуіңіз келеді, ол ұйықтағанда қасына білдірмей ба­рып, үш тал сақалын кесіп алып маған беріңіз, мен сиқыр жасап оны кетпейтін етейін» дейді. Әйел көнеді.

Бай сапардан оралады. Құл алдынан шығып еңірейді: «Байекем-ай, қайран байекем, сен жоқта әйелің бір жігітпен көңіл қосты, олар сенің көзіңді жоюға серттесті. Бүгін түнде ұйықтаған болып сақ жатыңыз, әйе­ліңіз сізді бауыздауға келеді» дейді. Бай сенер-сенбесін білмей, аңтарылып не болса да байқап көрмекке төсегіне қисаяды. Ұйықтаған болып ала-көлеңкеде бақылап жатады. Әйелі қолын­да өткір кездігі бар кіріп келеді. Пы­шағын жалаңдатып, тура тартады. Бай «қап, бәлем» деп атып тұрып, оның қо­лындағы пышақты жұлып алып, әйелді бауыздап жібереді.

Осылай бүлік басталады. Әулеттің шырқы бұзылады. Күнде өлім. Көп адам қазаға ұшырайды. Мұны кім ұйым­дастырып жүр ешкім білмейді. Суық хабар жан-жаққа тарайды. Жо­­ғарыда құлды сатқан адам пәле­­­нің қайдан шыққанын сезеді де, әдейі­леп келіп, әлгі құлды өлтіреді. Ха­лықты жинап, «сендердің береке-бір­ліктеріңді бұзып, көп адамның өлі­міне себепкер болған мынау адам» дей­ді. Сонда барып халық есін жиған екен.

Абай атамыздың:

Кемді күн қызық дәурен тату өткіз, 
Жетпесе, біріңдікін бірің жеткіз! 
Күншіліксіз тату бол шын көңіл­мен, 
Қиянатшыл болмақты естен кеткіз!
Бір жерде бірге жүрсең басың қо­сып,
Біріңнің бірің сөйле сөзің тосып.
Біріңді бірің ғиззәт, құрмет етіс,
Тұрғандай бейне қорқып, жаның шошып, – дегеніндей, бүлік пен бере­кесіздіктен алыс болайық ағайын!
Баннер
Соңғы жаңалықтар

Оралда Digital In West форумы өтті

Аймақтар • Бүгін, 12:09

Ерікті болу - ерлік

Қазақстан • 13 Қыркүйек, 2019

Ұқсас жаңалықтар