Руханият • 09 Қазан, 2019

Қазақтың тұңғыш романист қызы

299 реткөрсетілді

Қазақтың проза жазатын саусақпен санарлықтай ғана қыз­дарының ішінде Сара Мыңжасарованың орны ерекше. Осыдан 95 жыл бұрын Ақтөбе облысы, Шалқар ауданы, Қара-шоқат темір жол стансасының бойында дүниеге келген. Әкесі Рахман темір­жолшы, анасы Ылайық оқытушы. Мектепті, Ақтөбе оқытушылар институтын бітіріп, мұғалім болып, он сегіз жасында Шал­қар аудандық комсомол комитетінің бірінші хатшылығына сай­ланғаннан бастап қашан өмірден өткенше белсенді еңбек етті.

­Шығармашылық  жолы Тал­дықор­ған, Алматы қалала­ры­мен тікелей сабақтас. Талдықорған облыстық комсомол комитетінің мектеп жастары арасындағы жұ­мыс жөніндегі хатшылығынан 1949 жылы журналистік жұмысқа ауы­сады. «Сталиншіл» газетінде бө­лім меңгерушісі болып, келесі жы­лы республикалық партия мектебінің аудармашы­лар бөліміне оқуға түсіп, қы­зыл дипломмен бітіріп оралады. Тал­дықорған облыстық «Ста­­лин­шіл»­ газетінің жауапты хатшысы, «Семи­реченская правда» газетінің әде­би қыз­меткері, Алматы облыс­тық «Ком­мунизм таңы» газетінің тіл­шісі, «Казахстанская правда»  га­зе­тінің аудармашысы. Бұл – оның ­жур­налистік шыңдалу жылдары.    

1971 жылы орталық партия ко­митетінің ұсынысы бойынша Бай­ланыс министрлігінің баспасөз тарату бөлімінің бастығы болып тағайындалады. Осы кезеңде Сара Рахманқызы қазақ ті­ліндегі газет, журналдардың, жа­рық көретін кітаптардың кең та­ралуына өлшеусіз үлес қосты. Ұлтын сүйген жүрек қалауының арқасында 1970-1982  жылдары 15 миллион Қазақстан халқына шаққанда 19 миллион дана газет-журнал таратуға қол жеткізілді. Орыс әріптестеріне «Қа­зақ кі­тап­тары өтпейді» деген сөз­ді қой­дырған да өзі еді. Орысша жа­­зып, сөйлегенде, алдына жан сал­­майтын Сара Мыңжасарова «орыс баспасөзіне қауіп жоқ, сендер қазақ баспасөзін сол дәрежеге жет­кізуге міндеттісіңдер, сендер осы орында отырғанда, қа­зақ бас­па­сөзінің жолына кесе-көл­денең жатқандарыңда, қазақ ба­сылым­дарының таралымы өс­пейді, қане, дереу іске кірі­сіңдер» деп қатты ай­тудан сес­кенбеді. 

Мұндай ойларын «Казахстан­ская правда» газетінде еңбек еткен ке­зеңде де ашық білдіретін. Бірде редак­цияда қазақша шығатын кітап­тардың таралымы сөз болып, партия ұйымының хатшысы Белоусов  деген «қазақша кітаптар өтпей­ді, үкіметке зиян шектіруде» дегенде, сөз алып: «сендер осы га­зеттің ұлттық республикада шы­ғып жатқанын ұмыттыңдар ма?..» деп, небір анық-қанық дәлелдерді келтіргенде, бәрі кешірім сұрап, амалсыздан бұл мәселені күн тәр­тібінен алып тастағаны бар. 1992 жылы Солженицынның  Қа­зақстанның солтүстік аймақта­рын Ресейдікі  деп жазғанына  орыс переселендерінің алғаш қай жылы келгенін, оған дейін кім­­­нің иелігінде болғанын  талдап, сауаттылықпен Жазушылар ода­ғында өткен жиында қалай тойтарыс бергені де есімізде.

Комсомол жұмыстарын қам­тыған алғашқы мақалалары 1945 жыл­дан «Семиреченская правда» газетінде жариялана бастады. «Жеңіс майы» деген тұңғыш өле­ңі сол жылы бүркеншік атпен «Сталиншіл» газетінде шық­ты. Міне, осы кезден бастап жа­зу­дан қол үзген жоқ. 1946 жы­­лы Мәскеуден «Вожатый» деген кітапты комсомолдың ор­та­­лық комитеті  пионер жұ­мы­сындағыларға көмекші құрал ретінде жарыққа шығарады. Орыс тілі онша өріс алмаған кез. Қай аудан, қай мектепке жұмыс бабымен барса да алдынан «мына кітапта жа­зылғандарды онша түсіне ал­маймыз» деген сөздер шыға бер­гесін, өзі қазақшаға аударып, 1948 жылы Қазақстан орталық ком­сомол комитетіне жібереді. «Оның жарық көрген, көрмегенін білмеймін, ол кезде авторлық право дегенді, оның творчестволық еңбек екенін білмейтін едім. Тек жұмыс бабына керек болғасын қазақшаға аударғанмын. Қалың кітап болатын, шамамен 20-25 бас­па табақ көлемінде-ау деп топшылаймын»  дейтін бертінде.

С.Мыңжасарованың про­за­лық шығармалары: суреттеме­лері, очерктері, әңгімелері, проб­лемалық мақалалары 1953 жылдан бас­тап  Талдықорған облыстық «Ста­линшіл», «Семиреченская прав­да» газеттерінде жариялана бастады. 1959 жылы Вьетнам көр­кем әдебиетінің алғашқы про­­залық шығармасы, Нгумен Ван­ның «Буйвол» повесі Сара Рахманқызының аударуымен сол кездегі жалғыз кітап шы­ға­ратын «Қазмембаспасынан» жарық кө­реді.1959-1970 жылдар арасында аудармаға ерекше ден қойып, Аб­ха­зия ке­ңес әдебиетінің классигі Иван Па­пас­киридің «Женская честь» романын, «Алтын Прага ерте­гілерін», «Солдат хаттары» су­рет­темелер жинағын, балаларға ар­­налған шағын кітапшаларды қа­зақ­шалайды. Бұларға қоса «Қа­һарман қыздар», «Ленин бізбен бірге» деректі әңгімелер жи­нағын, «Тәжік әңгімелері» сияқты кітап­тарды өзге аудармашылармен бө­лі­сіп аударады.

Сонымен қатар «Қыр қыз­дары» романына кіріседі. «Алғаш­қы екі бөлімін машинкаға бастырып, бір мектепте оқыған жолдас бол­ғасын, жазуымның бағытын байқатайын деп Әбдіжәміл Нұр­пейісовке апарып беріп едім, ол екі айдан кейін оқуға қолым ти­­меді деп қайтарып берді. – деп жазды кейіннен  «Мейірім» ат­­ты повесінде. – «Япыр-ай, бұл қо­лыңнан не келеді» деп мен­сін­бе­гені-ау деген оймен салым суға ке­тіп, Калинин көшесінің бойымен еңсем түсіп, автобустың аялдамасына келе жатқанымда, консерватория жақтан шыққан Ахаң (Ахмет Жұбанов)  кездесе кетті.

– Сара, қарағым, жайшылық па, неғып көңілсіз келесің? – дей­­­ді Ахаң. Ахаңа қайдан ке­ле жат­қанымды, «қолымнан келмей­тін нәрсеге неменесіне әуре болам. Жа­зуды тастап, аудармамен шұ­ғыл­­дансам да жетер» дегенді айт­тым.

– Қарағым, мен жазушы бол­ма­сам да көркем әдебиетті тү­сіну­ші едім, маған берші, оқып кө­рейін, – деп Ахаң қолжазбамды алып кетті.

Алматыға көшіп келгесін, об­лыстық «Коммунизм таңы»­ га­зе­тінде қызмет істеп, «Казах­стан­­­ская правда» газетіне ауысып кет­кен кезім еді. Ертеңіне сәскеге таман Ахаң  редакцияға телефон шалды:

– Сара, қарағым, мен өмірімде түнгі сағат төртке дейін ешкімнің шы­ғармасын оқыған емеспін, ал сенің қолжазбаңды оқып шықтым. Қолыңнан жазу келмейді десе, еш адамға сенбе, жаза бер».

Сол 1960 жылдың күзінде Ах­мет Жұбановтың Мұқыш  (жолдасы) екеуін үйіне шақырып: «Өнер­ді ешкімге жалтақтамай, өз бойыңа біткен табиғи қасиетпен дамыта бер­ген абырой. Сара, сен қазір нағыз творчествоң тасқындайтын жас­тасың, отыз бен қырықтың ара­­сын бекерге өткізіп алмаған дұ­рыс» деп қанаттандырғаны «Қыр қыз­дарының» жалғасуына демеу болды.

Әттең, көп ұзамай Мұқыштың дүние салуы «ерлікті де, өрлікті де сыпырып кеткендей», біразға дейін жазуына оралтпады.

«Қыр қыздары» романы 1970 жы­лы  «Жазушы» баспасы­нан жа­рық көрді. Өз сөзімен айтқанда «қыс­қартылып, жырым-жырым болып» жарияланса  да бұл Қазақ­станда, Орталық Азия әйелдері қаламы­нан туған тұңғыш роман еді. Жыл қорытындысында баяндама жасаған Баламер Сахариев 1970 жылы жарық көрген он үш роман­ның төртеуіне: Сәбит Мұ­қановтың «Аққан жұлдызы», Әб­діжәміл Нұр­пейісовтің «Қан­ мен тері», Сейіт­жан Омаров­­тың «Қызыл үйі», Са­ра Мың­жасарованың «Қыр қыз­­дарына» тоқталып, талдау жасады. 

1981 жылы «Жазушы» баспасынан «Әйел бақыты» романы жарық көрді. Оған «Қыр қыздары» романының қысқартылған тарау­лары қосылып, бастапқы жазыл­ған толық нұсқасы алғаш рет енді. Орыс тіліне аударылып «Женское счастье» деген атпен 1984 жылы «Жазушы» баспасынан шықты.

«Жұлдыз» журналында 1983­ жылы жарияланған «Төзім шең­­­бері» де жолы болмаған ро­­ман. Тағы да тең жартысы қыс­­­қартылып, сөз, сөйлем, ой, пікір­­лері тоналып, 1987 жылы «Жа­зушы» баспасынан шық­қан.­ Тағылған саяси сындарды­ жеңіл­детіп, қысқартылған тарауларын қосып, қайта тап­сырғаннан кейін «Төзім шеңбері» толық күйінде 1996 жылы жарық көрді. «Мен ешкімге жалынып, жал­бақтамаймын. Жастайымнан бойға сіңген турашылдықтың кесірі аз болмады-ау, шамасы» дей­тін өзі.

Керемет білімді еді Сара апа­мыз. Екі тілде бірдей жазды. Ту­ған ұлтының мүддесін бәрінен биік қойды. Шешендігі өз алдына, қан­дай да мәселенің бүге-шігесін түсіндіргенде, қайран қалатынбыз. Ақын­дығы қандай еді, бірақ өлең­дерін жариялауға ықылас танытпады. Аударма  са­ла­сында бір­шама еңбектенді. Жас­­тайынан ән­шілігімен, қай­­рат­керлігімен, ұйым­дастырушы­лық қабілетімен көзге түскені­мен, атақ, мансап қумады, шы­ғар­ма­­шылықты қалады. Өз дәуі­рі­нің тамыршысы болып, заман­­дас­тарының жан дүниесіне терең үңі­ле білді. Мақала, очерк, фелье­тон, суреттемелерімен, ең ба­с­­тысы – сүбелі романдарымен оқыр­­ман­дары­ның ілтипатына бө­ленді.

Оның дүниелері бүгін де сұра­ныста. Белгілі сыншылар Зей­нолла Серікқалиев, Рымғали Нұр­­ғалиев және басқалар  кезін­де Сара Мыңжасарованың  шығар­ма­ларын жоғары бағалаған. Ғабит Мүсірепов, Мәриям Хакімжанова, Фариза Оңғарсынова, Қалихан Ысқақов, Сейфолла Оспанов, Бейбіт Қойшыбаев, Мереке Құл­ке­нов, тағы басқалармен жақын ара­ласты.

2001 жылдың  маусымында Сара апамыздың үйінде бас­ қос­қа­нымыз есіме түсіп отыр. Ауруханада жатқанына қарамас­тан, арнайы келген Әбдіжәміл аға­мыздың  шын көңілінен ақ­тарылған әңгімесін сүйсіне тың­дадық бәріміз. Мектепте қа­тар оқыған екеуінің әңгімесі жа­­ра­сымды еді. Әбдіжәміл Нұр­пейісов өте көңілді, тебірене сөй­леп, мек­тептегі кезін есіне алып отыр­ды. Сара құрдасының қандай киім киетініне шейін есіне түсіріп, өте көп адамды атады. Әбдіжәмил аға осы уақытқа шейін бір көмек көрсетпегенін, Сара апамның да ешқашан ешқандай өтініш айт­пағанын, талай адамға пәтер алуға ық­пал еткенін, т.б. әңгіме тиегін ақтарды. Өзінің жастық шағын армансыз еске түсіргендей болды ғой деймін…

Мен Сара апамның ешкімге бармайтынын, пенсиясының мүл­дем аз екенін айттым. Әбдіжәміл аға ­«қағаздарын жинап, маған әкел» деді. Апамыз бірақ елп ете қой­­мады.

Не істеп, не қойса да айна­ла­­­­сы­нан қолдау күтпеді, би­лік ба­­сындағыларға құрақ ұш­пады. Өйткені есін білгеннен төңіре­гіндегілерге өзі қамқор, өзі би боп дағд­ыланған еді. Өтірік, өсектен, жәдігөйліктен, жамандықтан бо­йын аулақ ұстады. Ішкі тәуелсіздігі, көл-көсір білімі, әлем әдебиеті ін­жу-маржанынан телегей-теңіз сыр шертетіні, кішкентайынан қалып­тасқан талғамы, өз заманы­ның кем-кетігін тереңнен түсіне­тіні, ор­­таның, қоғамның  даму жолын ай­қындай алатын биік өресі өкі­нішке қарай, рухани айналымға түс­кен жоқ. Бұған сұраныс та бол­­мады, айрықша жаратылған бол­мысы алдынан ұдайы кедергі туғызып отырды.

Айналып кеп әлем таныған клас­тасы Әбдіжәміл ағамен сол бір кездесудегі Сара апамның маңғаз түрі, тіпті менсінбегендей сыңай танытқаны  орала береді көз алдыма. Мінезі сәл-пәл жұм­сақтау боп, дәл қазір ретімен өті­ні­шін жеткізсе, бәрі-бәрі бас­қаша жүйесін табар ма еді деген ой қылаңдаған сол жолы. Әде­биет кеңістігінде бағы жанған  Ә.Нұр­пейісов бала кездегі танысына қалайда демеу болар деп үміттенгенмін... Көп ұзамай 2002 жылы апамыз өмірден озды.

Соңында мол мұра қалды. Өнер, еңбек адамдарының галерея­сын жасады. Тағдыры қиын да қы­зық жандардың хикаяттарын жет­кізді. Өзінің де көрмегені жоқ, отыз жеті жасында жесір қа­лып, бү­кіл әулетінің тірегіне айналды. Бәрін асырап сақтаймын деп, кү­ні-түні еңбектенді. Алтын асық­тай ұлы Оспан жиырма жасын­да қыр­шынынан қиылып, қан жұт­ты, талай жыл жазудан қол үз­ді. Өле жаздап, әрең көтерілді. Қа­ла­мы қайратына мінгізді. Ел ара­лап, жаңа кейіпкерлерін тапты. Зей­­нет­ке шыққаннан кейін  «Әйел ба­қыты», «Төзім шеңбері» ро­ман­дары, «Өмірдің бұраң жолдары», «Мейірім» повестері, «Өмір көрі­ніс­тері» жинағы бірі­нен соң бірі жарыққа шығып, мере­йін өсір­ді. Шығармаларының көр­кемдік дең­гейі лайықты бағасын ала бастаған.

Міне, содан бері он жеті жыл­ өтті. Туған жерінде, талай­ жыл ең­бек еткен елінде есі­мін ұлық­тап, ес­те сақтау мақсатын­да нақты ұсы­ныс­тармен Жазушы­лар одағы аты­нан әлденеше рет Ақтөбе, Алматы облыстарының әкімдеріне жазған өтініштерімізден түк те өнбеді. Қайтыс болғанына бес жыл толсын деді. Одан кейін шектеу қойылды деді. Ең соңында ата­ғы, марапаты шамалы екен деген­дей жауаптар келді.

Әзірге «Қазақстан» ұлттық арнасынан 2015 жылы қазақтың дарынды қызы, продюсер Жаңылхан Асылбекова бастаған топтың да­­йындап ұсынған «Жарқын бей­несі» ғана демеу көңілге. Ме­рей- тойлары аталмағанымен, кітап­тарын оқырман ұмытар емес.

Сара Рахманқызының кез-кел­ген дүниесі қазір де өзекті, на­­­ғыз рухани жаңғырудың тұ­тас­­­тай мән-мазмұны сайрап­ жа­тыр қол­таң­басында. Бұл ен­­ді­ жеке әңгіменің ар­қауы жә­не мұ­ны жалғастыруды Шал­­қар, Тал­дықорған, Алматы қала­лық, Ақ­төбе облыстық әкім­дік­тері­нен өтінеміз.

Шіркін-ай, Алматы қаласын­дағы көп кітапханалардың біріне аудармашы, публицист, журналист, роман жазған тұңғыш қазақ қызы Сара Мыңжасарованың аты берілсе!

Ал, Шалқар, Ақтөбе, Тал­ды­қор­­ған қалалары  Сара Мың­жаса­рова есімін мектеп, көше­лерге бе­ріп, қалай ұлықтаса да ар­­тық емес. Алда-жалда қалам­гердің шығар­­маларын оқыса, өзде­­ріне қатыс­ты небір қызықты мәлі­мет­терге кезігіп, бүгінгі рухани жаң­ғыру­дың осы жерлерге қатыс­ты не­бір ғажап сырларымен қауы­ша­тыны анық.

Тірілер, өзімізді марапаттап ентелей бергенше, бір сәт атақ, даң­қсыз өткен өлгендердің де ұл­тымызға сіңірген еңбегін елеп- ескерейікші...  

 

 Мағира ҚОЖАХМЕТОВА,

Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты

Соңғы жаңалықтар

Жақсы дәстүр жалғасады

Руханият • Бүгін, 08:49

Алаштанушы ғалымның белесі

Руханият • Бүгін, 08:47

Игілікті еңбек иесі

Қоғам • Бүгін, 08:46

Намазалы Омашұлы: Ел шежіресі

Руханият • Бүгін, 08:42

Тараз шаһарындағы тамаша түн

Аймақтар • Бүгін, 08:39

Тұңғыш Тіл форумы өтеді

Қоғам • Бүгін, 08:36

Патриархтың орындалған парызы

Руханият • Бүгін, 08:33

Кедергісіз келешек

Қоғам • Бүгін, 08:31

Жошы ханға ескерткіш орнатылады

Руханият • Бүгін, 08:24

Қазақтардың атқа міну мәдениеті

Қазақстан • Бүгін, 08:22

Еуроны сатып алушылар көбейді

Экономика • Бүгін, 08:20

АQR: 14 банкті «сауықтыру» керек пе?

Экономика • Бүгін, 08:15

Ең қысқа әңгіме. Омарбек Нұрдәулет

Ең қысқа әңгіме • Кеше

Күлкі керуені № 6

Руханият • Кеше

Ең қысқа әңгіме. Айбек Ережеп

Ең қысқа әңгіме • Кеше

Ең қысқа әңгіме. Әсел Асқарқызы

Ең қысқа әңгіме • Кеше

Ең қысқа әңгіме. Еділ Анықбай

Ең қысқа әңгіме • Кеше

Ең қысқа әңгіме. Сайлау Төлеу

Ең қысқа әңгіме • Кеше

Ең қысқа әңгіме. Ербол Бораншы

Ең қысқа әңгіме • Кеше

Ең қысқа әңгіме. Нұрлан Қабдай

Ең қысқа әңгіме • Кеше

Ұқсас жаңалықтар