Қоғам • 17 Қазан, 2019

Құлдық ұрғызудың құпиясы

466 реткөрсетілді

ХІХ ғасырдың бел ортасында өмір сүр­ген атақты ақын Шортанбай Қанайұлы өзінің запыранға толы «Зар заман» жы­рын­да:

Мына заман қай заман?

Азулыға бар заман.

Азусызға тар заман,

Мұның өзі –  зар заман, – деп күңіренуші еді ғой. Расында сол заманда қазақтың басына отарлық қамыты кигізіліп, Абай атамыз айтқандай «Бастағы миы мен қолдағы малына талас қылған» қиын кезең-тін.

Осындағы отарлау дегеніміз –  Браун университетінің (АҚШ) профессоры Алака Холлан айтқандай,  жыланның терісі сияқты түлеп түсіп қалатын дүние емес. Оның салдары мен зардабы ұзақ уақытқа созылады.

Мысалы, ұзақ жыл Еуропа отарында болған Марокко елінің тарихшысы Аб­­дул­ла Лаури өзінің 1967 жылы Па­риж­де ағылшын тілінде жарық көрген «Арабтардың қазіргі идеологиясы» атты еңбегінде: «Отарлаушылар тіпті менің ішкі жан дүниемді тонады. Мен басқаша ойлай алмаймын. Өзімді азат, тәуелсізбін деп ойлағанның өзінде біреу жан-жағымнан анталап, қаумалап, еңсемді басып тұрғандай сезімде өмір сүремін» деп жазыпты.  Сол сияқ­ты, ұзақ жыл еуропалықтардың отарында болып, 1942 жылы азаттық алған Индонезия елі­нің көсемі Сухарто: «Қолайлы, жақсы ауру-дерт болмайтыны сияқты, жағымды отар­шылық та болмайды» деген тұжырымды алға тартады.

Осы орайда, біз жоғарыдағы «Отарлау һәм отаршылық» тақырыбын терең зерттеген ғалым-теоретиктердің пікірін көлденең ұс­­тай отырып, «отарлану ойраны» немесе «құлдық ұрудың» құпиясы жайлы ой бөліс­пек­піз. Құлдық ұрғызудың ең күрде­лісі пси­хологиялық бағыныштылық дейді ғалым­дар.

Мысалы, қазақ халқын алайық. Басқасын айтпағанда зеңгір көкте емін-еркін ұшып жүретін аспан серісі бүркітті қолға үйретіп, оны құлдық ұрғызатын бірден-бір жұрт. Осы қазақта «құсты ырғаққа отырғызу» деген тәсіл бар. Оны құсбегілер түз бүркітін құл­­дық ұрғызу үшін жасайды. Яғни, адам­ға бағынып көрмеген асау құсты, екі дің­гектің басын шалып байланған арқанның орта­сындағы белағашқа отырғызады да басына томаға кигізіп ұйықтатпай тербетеді. Екі-үш күн ұйқысы қашып шаршаған бүркіт белағашты шеңгелдеп қыса-қыса ақыры әлі құрып есінен танып құлап, іштегі шерін (ақыл-есін) құсып тастайды.  Сол сәт­те құс­­бегі оны өзінің шапанына орап ұйық­тата­ды. Әбден ұйқысы қанып оянған қыран қайта туғандай болады. Ол өзінің өткен өмірін құ­сықпен бірге ұмытады да шапан иесінің иісіне бағынып қалады.

Сол сияқты цирк жолбарысын да осылай жуасытады. Бұл тәсілді алғаш ойлап тапқан француз А.Мартэн деген адам. Бұл амалды кейін орыс аңүйретушісі В.Л.Дуров жетілдірсе керек. Ол былай: жаңа туған жолбарыстың шөнжігін шаранасы кеппей тұрып, аңүйретуші әйелдің жып-жылы қойнына салып жібереді. Бір апта сары қарын, сал­қар төсте жатып ұйықтайды. Осылай күшік күнінде мұрнына сіңген иіс әлгі бейбақты өмір бойы құл етуге жетіп жатыр.

Осылай үйретілген жолбарыс қашан қар­тайып өлгенге дейін сүйір сапты қамшы­дан зәресі ұшып, цирктің алаңында аттай шап­қылайды. Одан туған күшік те сол баяғы таз кейіпті киеді.

Бұдан да сорақысы осындай тәлім-тәр­бие­мен ер жеткен жолбарысты биолог-ға­лым­дар тәжірибе жасап көру үшін орманға жіберіпті. Өздігінен өмір сүре алар ма екен  деп...

Цирк жолбарысы өздігінен өмір сүре ал­мапты. Табиғи бейімділігінен ажыраған. Кең жазирада алшаң-алшаң басып жүретін түйсіктен түйір де қалмаған. Тікен басып көрмеген табаны болбырап, төрт аяғымен тік жүру мұң болыпты. Бәрінен де қызығы, «үй күшік» тарғыл шері талдың түбінен орғып шыққан ор қояннан қорқып, айнала қашқанын қай­тер­сіз…

Ақыры өздігінен өмір сүре алмай өлетін бол­ғандықтан оны ғалымдар циркке қайта алып келген көрінеді.

Яғни, аспан сермендесі, құс патшасы бүркіт пен жердегі қаһарлы жануар жолбарысты құлдық ұрғызуға жеткізген мұндай тәсіл ұзақ жыл отарланған халықтың өмір-тіршілігінен де көрініс береді екен. Осы мәселені  ұзақ жыл зерттеген америкалық ғалым Ева Томсон: «Отаршылдық азаттық алған елдің тіршілігінің бар­лық саласында төбе көрсетіп тұрады. Саяси жүйе өзгерсе де, ойрандалған ұлттық сана өзгеріссіз қалады. Бұл ең ал­ды­мен тілде байқалады. Отар­лаған ел мен отарланған елдің мәдениеттерінен шық­қан мәдениеттің жаңа түрі – қоспа мәдениет төбе көрсе­теді» депті.

Соңғы жаңалықтар

Баспасөз рөлі – басты мәселе

Әдебиет • Бүгін, 15:49

Жаңа үлгідегі көліктер

Қоғам • Бүгін, 09:08

Grand Slam жарысында белдеседі

Спорт • Бүгін, 08:30

Мексикалықтың қарсыласы атануы мүмкін

Кәсіпқой бокс • Бүгін, 08:29

Оқырманмен ой бөлісті

Руханият • Бүгін, 08:17

Қиянатқа қарсы тұрған газет

Руханият • Бүгін, 07:49

Жемқорлық жерге қаратады

Қоғам • Бүгін, 07:48

«Бір сынаған жаманды...»

Аймақтар • Бүгін, 07:46

Ерлі-зайыптылардың ерлігі

Аймақтар • Бүгін, 07:43

Ел игілігін еселеген жан

Руханият • Бүгін, 07:32

Ең қымбат ұлттық брендтер

Әлем • Бүгін, 07:23

Теңгенің тегеуріні

Қаржы • Бүгін, 07:21

Сенім капиталы

Экономика • Бүгін, 07:18

Қор алдында үлкен міндеттер тұр

Қазақстан • Бүгін, 07:04

Ұқсас жаңалықтар