Әлем • 28 Қаңтар, 2020

Мүдделер тоғысы

22 реткөрсетілді

Қазақстан мұнай мен газ өндіретін ел болғандықтан құрлықтағы энергетика саласындағы жағдайды бақылап, сараптап отыру маңызды. Осы орайда 2020 жылдың қаңтар айының басында Қара теңіз түбімен өтетін және Ресейдің газын Түркияға тасымалдайтын «Түрік ағысы» газ құбырының ресми түрде ашылуы энергетика саласындағы маңызды хабар екендігінде дау жоқ.

Түркия энергетика сала­сын­да тұтынып отырған газы­ның 99%-ын импорттайтын ел болса, Ресей – мұнай мен газ экспорты сала­сындағы ірі держава.

Түркияның Ресейден газ алуы өткен ғасырдың 80-жылдарынан бас­талады.

Тұрғұт Өзалдың басшы­лы­ғы ке­зінде Түркияда басталған ре­фор­­­м­алар елдегі өндірісті дамытты және бұл өз кезегінде энергия көз­­деріне деген қажет­ті­лікті арт­тыр­­ды. 1984 жылы Түркия мен Ке­ңес Одағы ара­сын­­да қол қо­йыл­­ған келі­сім­шарт­­қа сай, екі ел арасында Бал­қан елдерінен өте­­тін құ­быр («Транс-Балқан газ құ­быры» немесе «Батыс ба­ғыт») салынып, 1986 жылдан бас­­тап бұл құбыр іске қо­сыл­ды. Ал­­айда қырғиқабақ с­о­ғыс­тан ке­йін Шығыс блогы мен Кеңес Одағының ыдырауы бұл газ құбы­рының тиім­ді­лі­гін азайтты. Өйткені Ре­сей­ден шыққан газ Ук­раи­на, Молдова, Румыния және Бол­га­рия жері­нен өтетін еді. Сон­дықтан Мәскеу Анкараға газ жет­­кізу­дің балама жолдарын қа­ра­с­тыра бастады. Бұл жағдай, әсі­­ресе Ресей мен Украина қаты­на­­сының бұзылуынан кейін тіп­тен шиеленісті.

1997 жылы Түркия мен Ресей Қара те­ңіздің шы­ғы­сында теңіз­дің тү­бінен өте­тін газ құ­бы­­рын са­­луға уағдаласты. «Кө­гіл­­­­дір ағыс» деп аталған газ құ­­­бы­­ры құ­ры­лысы 2001 жылы басталып, 2002 жылы Түркияның Самсун қаласына жетті. Бұл жоба арқылы Мәскеу Анкараның өзі­не кіріптар­лы­ғын арттырды. Осы кезден бас­тап, Ресей газы Түр­­кияның 52% газ қажеттілігін қа­на­ғат­тандыра бастады. Бүгінгі Ан­кара мен Мәскеу арасындағы эко­­но­микалық ынты­мақ­тастық осы кезеңнен бастап күшейе түс­ті.

Енді бір жағынан «Кө­гіл­дір ағыс» газ құ­быры Мәс­кеу­дің ай­мақ­­тағы гео­саяси бақ­та­ластық жағ­­­дайында ірі жеңісі болды. Мұның себебі Ресей Каспий теңізі ай­мағы елд­ер­інің, атап айтқанда Әзер­байжан және Орталық Азия ел­де­­рінің Түркияға газ құбырын са­лу арқы­лы тәуелсіздіктерін арт­­­тырады деп қауіптенетін. Түр­кия­­­ның Әзер­байжан газына емес, Ресей газына басымдық беруі ай­мақ­­тық теңгерімнің орны­ғуы­на се­беп болды.

«Көгілдір ағыс» газ құ­бы­ры арқылы Ресей газы­ның Түркияға тасымалдануы Әзер­бай­жан га­зы­­ның да Түр­кия­ға жеткізіл­уі­не жол ашты. 2004 жылы құ­ры­лы­сы бас­тал­ған Баку-Тби­ли­си-Ерзурум газ құбыры 2007 жылы іске қо­­сыл­­ды. Ерзурум қала­сы­на кел­ген Әзербайжан газы 2018 жы­лы «Транс-Анадолы» газ құ­бы­ры жоба­сы (ТАNАP) ре­тін­де Еуро­паға қарай ұзар­тыл­ды. Бас­қа­ша айт­­қан­да, Анка­ра мен Мәс­кеу арасын­дағы ынты­мақ­тас­тық Ресейдің ықпа­лын­дағы ел­дер­дің де мүд­де­сіне жара­ға­­ны бай­қалады. Осы арада, ширек ға­сыр бойы шешілмей келе жатқан Каспий теңізі құқықтық мәр­те­бе­сінің 2018 жылы өз ше­ші­­­мін тапқаны да ойланарлық жайт.

Бұдан кейінгі кезеңде Ресей Оңтүстік-Шығыс Еуропа елде­­рі­­нің газ қажеттілігін қам­та­­­масыз ету үшін Қара теңіз арқы­лы Ресей мен Болгарияны жал­­­ғай­тын «Оңт­үстік ағыс» газ құ­бы­ры жо­ба­­сын жүзеге асыра бастады. Алайда 2012 жылы басталған құ­быр құры­лы­сы 2014 жылы Ре­сей­дің Қырымды өзіне қосып алуына орай Еуропа елдерінің нара­зылығына байланысты тоқ­тап қалды. Ал 2014 жылдың желтоқ­сан айын­да кездескен Р.Т.Ердо­ған мен В.Путин аталған құбыр­ды Түркияға бұ­­ру­ға келісті. Осы­лай­ша «Оң­түс­­тік ағыс» «Тү­рік ағысы» бо­лып шыға келді. 2015 жыл­ғы ұшақ дағдарысынан кейін жоба тұралап қалса да, 2016 жылы қайта жалғасып, ақы­рын­да 2020 жылы 8 қаңтарда іске қосылды.

Қорыта айтқанда, Түркия мен Ресейдің энергетика сала­сын­дағы ын­­ты­мақтастығын Мәскеу ай­мақ­­­тағы өз ықпалын арттыру үшін қолдануда. Ре­сей, әсіресе Еу­ро­па­ның өзі­не кіріптарлығы жал­ғ­аса бер­уін қалайды. Осы жағдайға сәйкес Еуропа ел­де­рі өз энергетика саясатын әрта­рап­тан­дыруға ұмтылып, энер­гетика қауіпсіздігін қам­­тама­сыз етуге тырысуда. Ал­ай­­да аймақтың ең ірі газ өнді­ру­шілерінің бірі саналатын Иран АҚШ-тың санкцияларына байланысты өз жобаларын жүзеге асыра алмай отыр. Сондықтан Еуропа үшін Ресей газына балама Каспий аймағы елдері болып табы­лады. Дегенмен Әзербайжан сияқты газға бай елдер Ресейге қарсы позиция­да болмау үшін әр қадамын аңдап басуда. Осы орайда Түркияның Ресеймен ын­ты­­мақтастығы маңызды болып тұр.

Жылына 50 миллиард текше метр шамасында газ импорт­тап отырған Түркия бұның шама­мен 50%-ын Ресейден,
16%-ын Ираннан, 15%-ын Әзер­бай­жаннан, 9%-ын Алжир­­ден, қалғанын Нигерия мен Қатар­дан алады. Бірақ Түр­кия тек тұтынушы ел ғана емес, тран­зит­тік ел болуды діттейді. Атап айт­­қанда, Ан­ка­­раның энергетика сала­сын­­дағы мақсаты – Шы­ғыс пен Батыс ортасында газ тер­мина­лына айналу. Түр­кия бұл мақ­сатына едәуір жа­қын­дап қалды. ТАNАP арқы­лы Әзер­бай­жанның газы Еуро­па­ға жет­­кізілуге дайын. Ал «Түрік ағы­сы» жобасының іске қосы­л­уым­ен Ресей газы да Түркия же­рі­­нен өтіп, Еуропаға барады. Демек, Түркия – Ресей энергетика ынтымақтастығы Анкараның қажетіне жарап тұр. Басқаша айтқанда, Түркия аймақта Еуро­паға газ тасымалдауда айтар­лық­тай үстемдікке ие. Бұл үстем­дік­ке қарсы Гре­кия-Кипр (Грек жағы)-Израиль Шығыс Жерорта теңі­зі­нен шы­ғатын газ арқылы балама болғысы келеді. Алайда Түр­кия Жерорта теңізінде Ли­вия­мен ынтымақтасып, әзірге бұл жобаға қарсы төтеп беріп тұр.

 

Дінмұхаммед ӘМЕТБЕК,

Анкарадағы дағдарыс және саясатты зерттеу орталығы (АНКАСАМ) Еуразия бөлімінің басшысы

 

Соңғы жаңалықтар

Ана тілі – арың бұл...

Руханият • Бүгін, 13:10

Күрес: Алғашқы күні үш қола

Күрес • Бүгін, 09:00

Қылмыстық іс қозғалды

Аймақтар • Кеше

Басты ақпарат (21.02.2020)

Видео • 21 Ақпан, 2020

Ұқсас жаңалықтар