Өнер • 17 Наурыз, 2020

Сахнаны дүбірлеткен саунд-драма

240 рет көрсетілді

Қазақ әдебиетіндегі, оның ішіндегі батырлар жыр­ла­рын­­дағы, эпостық дастандар мен поэмалардағы бас­ты кейіп­­керлердің һәм батырлардың, сол сияқты тарихи тұл­ғалардың қасында өмірлік серігіне айналған тұл­пар­­­ла­рының болғандығы белгілі. Бұған Алпамыстың Байшұбары, Қобыландының Тайбурылы, Қамбардың Қарақасқасы, Абылай ханның аңыз болған Көкбалағы, Ке­не­сарының Ақтаңгері тәрізді т.б. иесін жауға тас­та­ма­­ған қасиетті сәйгүліктер дәлел бола алады.

Өзінің сырға толы лири­ка­лық әндерімен хал­қының жүрегінен орын алған композитор Ақан Қорамсаұлының өм­ір-тағдыры да «Сүйегі жа­н­­­уа­р­дың жылқыдан жат...» деп суреттелген Құ­ла­­­­ге­рі­мен байланысты. Сол сері мен сәй­гүліктің қа­­зақ тари­хын­дағы орны М.Жұ­ма­баев, І.Жансүгіров, С.Жү­ні­сов, Ғ.Мүсі­репов, т.б. ақын-жазу­шылардың жаз­балары мен көркем шығар­ма­лары арқы­лы жетіп, бүгінгі ұр­пақ­тың рухани өмірінде үлкен ма­ңыз­ға ие болып отыр. Соның ішін­дегі сюжеттік құ­ры­лы­мы мен баяндау мәнері, Ақан трагедиясының бейне­ле­ну шеберлігі жөнінде орны бөлек І.Жансүгіровтің «Құла­гер» поэмасы Ғ.Мү­сі­репов атын­дағы Қазақ мем­ле­кет­тік академиялық балалар мен жас­өспірімдер театрында сахна­ланды. Мұның ең бірін­ші жаңалығы – атал­ған шығар­ма­ның жалпы қазақ теат­рында алғаш рет қо­­йыл­уы. Соңғы уақытта «Қа­ра­гөз», «Фариза», т.б. спек­­­такльдерімен режиссура өне­рін­де қолтаңбасы қалы­п­та­сып, өзінің шығар­ма­шылық бағы­тын танытып үлгерген режиссер Фархад Молдағали поэмаға жастық көз­қараспен, бүгінгі күн­нің көр­кемдік-сахналық тала­бымен келіпті.

Шымылдық ашылғанда ұзын қара киімдегі Қанатты мен қарт Ақан қатар көрінеді. Қанатты – Құлагердің басына түскен өлім және Ақан ба­сындағы қайғы ретінде сөй­л­ейтін символдық бейне. Қойылым экспозиция­сын­да айтылатын оның сөзі­нен Көкшетау баурайында жүр­ген «перінің» осыған де­­йінгі өмірінен бір сәт ха­­бар алғандай боламыз. Одан әрі сол Көкшенің сұлу таби­ға­ты­нан сыр шерткенде Сағы­найдың асына жиналған ха­лық «Маңмаңгер» әнін зама­­науи үлгіде айта жүріп, ке­ле­сі әрекетте жерде жатып, қол­­дарының әсем қи­мыл­­да­ры­­мен бірде шалғын шөп­­тің, жайқалған гүлдердің, енді бірде ағып жатқан өзен-көлдердің бейнесін бере­ді. Бұл пластикалық қи­мыл­дар­дың барлығы музыканың әуез­ді үнімен байланыста орын­далып, қазақ жерінің сұлу­лы­ғы­нан, халық дәс­тү­рі­нен сыр шер­теді және мұнда халық ара­сында кең тараған Ақан әндерінің асқақ рухы бар.

Бір-біріне үзіліссіз жалғас­қан келесі көріністе Сағы­най­­дың асына алыстан келген Ақанның хабары жетіп, бұған дейін тек атын ғана есті­ген Құлагердің кескініне көңі­лі толмаған тобырдың «Салпы ерін, сала сүйек, салбыр тірсек» дескен сыны мен әжуа күлкісіне куә боламыз. Осы тұстағы ат сыншысы Кү­рең­байдың: «...Алдынан ұмтылғанда аң құтылмас, артынан жөнелгенде жетпес жыл­қы!» деген болжамы олардың көңілін сап басады. Жылқы баласын сыртқы тұрпаты мен дене қимылынан-ақ танитын осы тәжірибелі сәуе­гей­­дің рөліндегі Са­ғыз­бай Қарабалинге беріл­ген трактовкада режиссер тұл­­пар­ды үркіту арқылы оның болмысын тануды жүк­те­ген. Актер қайта-қайта қамшы сіл­­­те­­генде Құлагер оқы­ра­нып, секіре шауып, жанына бөтен адамды жолатпайтын асаулығын байқатады. Негі­зі­нен «Күреңбай көзі тұнып көп қадалды» деп жазған І.Жансүгіров бойынша сыншы алдында тұрған атқа кө­зін сүзіп, тамсанып қарап қал­­уы керек-тін. Бұл жерде Ф.Молдағалидың режиссерлік мақсаты – Құлагердің мінезін, өзгеше жаратылған тектілігін барлығынан биік көрсетіп, оның иесіне деген адалдығын байқату болған. Дегенмен «атағы үш жүзге жайылған» сәйгүліктің өзіне ғана тән қасиетін тану үшін оған қам­шы сілтеу қазақ дәстүріне жат, тіпті ондай қимыл артық та.

Осындай оқиғасы адам мен жануар арасындағы қақ­ты­ғыспен өрбіген спектакльде режиссер сахнаның оң жағына Ба­ты­рашты, сол жағына Ақан­­­ды орналастырып, мизансценаны әдемі құрған. Сол сахнада Батыраштың рө­лін­д­егі тәжірибелі актер Рах­ман Омаровтың ойыны өзге­ше әсер қалдырды. Кер­без­де­не басқан әрбір қада­мы, Ақан­ның өнерін, оның адами келбетін мойындамай­тын кескіні, Құлагерді көр­ген­­дегі ішкі әлемінде ой­нақ­­­шыған арамза ойдың ұш­қы­ны актердің көзіндегі оттан байқалады. Күреңбай «Озбайды жүгіргенде жылқы мұнан» немесе «Егер де шын жылқыны мен танысам, хақ мұның қырып-жойып бәйге алмағы» деп Құлагерге мадақ айтқанда бет-жүзі құбылып, жарылардай ісініп тұрған Батыраш – Р.Омаров Ақанға сол отты көзімен ұшқын шаша жалт қарайды. Бүкіл қазақ жұрты мақтаған тұлпардың кісінеген сұлу үні құлағына қайта-қайта естілген би ағаш төсегінде аунап, дөңбекшіп жата алмайды, бірде тұрып, бірде қайта жатып, қараңғы түнде аласұрып, өзінің ішкі ойымен арпалысады. Бұған дейін барлық атақ пен абыройды өзі ғана иеленіп жүрген оны осылайша қалтыратып өткен ертеңгі болатын бәйге­де «Құлагер озып келер» деген қорқынышты ой мен жүй­кесін жаулап алған үрей болатын. Батыраш – Р.Омаровтың іштегі сол кү­йі­­ніш­ті сыртқа дірілдеген демі­­мен шығару әрекеті мен «қап, қап, қап!!!» деген өзекті өрте­ген айғайы қатар беріліп, кейіп­кердің мінезін жоғарғы нотадан бір-ақ шығарды. Құ­ла­гер өліп, Көктұйғын бі­рін­ші келгенде дегеніне жеткен тоғышар бидің езуіне күл­кі үйіріліп, ордасында той-думан, жеңіске қуанған то­быр­­дың қуанышты әндері ес­тіледі. Ал қайғыдан қан жұ­тып, адам атаулыдан баз кеш­кен Ақанның зарына өзін кінә­лағандай көзіне жас толған Батыраштың өкініші тағы да «қап, қап!» деген сөз­бен ғана беріледі. Әрине оның бұдан басқа айтар сөзі де жоқ еді. Мұнымен актер Алтай биінің байлықтың, бар­­лықтың, атақтың буына қан­ша мастанғанымен түптің тү­бінде адами қасиетінің ба­рын аңғартады. Осындай кон­трастық ойын бедері Р.Ома­­ровтың орындаушылық мәне­рі­нің өзгешелігін танытады. Сондай-ақ, осы Батыраштың киім үлгісі келісті пішілген. Түлкі жаға, кең етек, барқыт шапан кейіпкердің ешкімді көзге ілмейтін тәкаппар бол­мысын, оның қазақ дала­сын­дағы әлеуметтік орнын ай­қын­­дап берген.

Ал Ақанның рөліндегі түр-тұлғасы келіскен Еділ Ра­ма­занов – өзіне тән әдемі қо­ңыр даусы бар өнерпаз. Ол Ақанның «Маңмаңгер», «Шырмауық», «Құлагер» ән­дерін келісті орындауымен көрерменге ерекше әсер етті. Өліп жатқан Құлагерді көр­ген Ақан – Е.Рамазанов алға­шында өз көзіне өзі сенбей теріс айналып, аз кіді­ріс­тен (пауза) соң қайта оралып, тұл­парының жанына келген­нен кейін ғана болған жағ­дай­ды түсінеді. Осы тұста актер серінің ішті жарып шық­қан қайғысын көрсете алмады. Е.Рамазановтың Ақа­ны қандай қайғы болса да көнген, көтере алатын, жал­ғыз серігінен айырылса да сыр бермейтін, қандай қайғы-қасірет болсын іште сақтай алатын адам болып шыққан. Актердің «Бай-бай, бай-бай!!!» деген айғаймен ғана жоқтауы, нақтысын айт­қанда, серінің қайғысын білдіруге ішті өртеген күйі­ніш­п­ен, өзгеше эмоциямен, пси­хологиялық күйзелу жо­лы­­мен емес, керісінше сырт­қы әдіспен, дауыс-үнінің ба­рынша басымдылығымен кел­уі кейіпкердің болмысын ашып бере алған жоқ. Құлагер өлгеннен кейінгі өз еліне кету­ге ыңғайланған сәтінде Ақан Батырашқа қарай бағыт­тап, ащы запыранға толы «Құлагер» әнін орындайды. Жәй сарында басталып, өрістей келе ащы өксікке ұласқан бұл әуен бірте-бірте созы­лып, ауырлай түседі, сөйтіп қаныпезер биге қатал үкім шығарғандай болады. Дегенмен актер өмірде жан жолдасы, қимас серігі болған сол сәйгүліктің күйігінен, құ­са­лықтан өлген, жазбаларда «Адамның падишасы» деп суреттелген Ақанның тра­ге­дия­лық күйін жеріне жеткі­зе алмады.

Керісінше, Мақсат Сәби­тов­­тің дене бітімі, аяқ-қол қи­мыл­дары, Күреңбайды жа­нына жақындатпаған асау мінезі, жер тарпып кісінеуі текті жануар – Құлагердің зор кей­пін кескіндеуге мүмкіндік берген. Актер шашының бір жағын тым қысқа алдырып, келесі жағын өсірген. Құла­гер­дің жалын білдіретін тол­қын­­ды осы шаш үлгісінің өзі үлкен рөл атқарып тұр. Шы­­ғар­мадағы межелі жерге көм­беге қарай ойысқанда оза шауып, бәсекелестерінің ең алдында келе жатқан Құ­ла­­гер – М.Сәбитовтің бо­йын­дағы отаншылдық рухты оның мәтіннен тыс айтыл­ған М.Жұмабаевтың «Мен жас­тар­ға сенемін!», С.Торай­ғы­ровтың «Шәкірт ойы», «Алаш ұраны» өлеңдерінен байқау қиын емес. Бұл – қайт­кен­де алға ұмтылып, өзінің дағ­дысына айналған тек жеңіс­ке жету мақсатын алға қойған жануардың, дәлірек айт­қан­да жазықсыз атылып кеткен Алаш арыстарының кейінгі ұрпағына қалдырып кеткен аманат-ұраны болатын. Ре­жис­­сер көздеген мақсатына жете алмай кеткен, туған жері мен халқының жарқын өмір жолына барлық күші мен қай­ратын жұмсаған Алаштың арда азаматтарының арман-мұратын солармен тағдырлас Құлагердің осы сөзіне сый­ғы­за білген.

Сол сияқты асыл тұқым­ды Көктұйғынның рөліндегі Ерлан Кәрібаев та – орын­дау­шылық шеберлігі қалып­тасқан, шыңдалған, кескін­дей­тін қаһармандарын қиял қалыбында әбден танып барып сахнаға шығаратын өнерпаз. Аталған қойылымдағы соңғы бес жыл бойы бәйгені ешкім­ге бермеген Көктұйғын – Е.Кәрі­баев­тың көзінің асты­мен сүзіле қарасынан, сахна­лық әрекет-қимылынан Құла­гер сынды дүлдүлмен ғана тең келе­тін қасиет байқа­ла­ды. Мұны актер сахна орта­сын­да­ғы жарық тек екі тұл­парға ғана түсірілген көрі­ністе аяғын көтеріп, сәл иіл­ген иша­­ра­тпен аңғартып өте­ді.

Спектакльде Құлагердің өлге­­нін естіген Сағынай кем­­пі­рінің Батырашты «Сү­йе­гіме дақ түсірдің!» деп қам­шы­­мен сабайтын тұсы бар. Қазақ жеріндегі фео­дал­дық уақыттың қалып­тас­қан стерео­ти­пі бойын­ша бұл әрекет дұ­рыс емес. Алайда бүгінгі буын өкілі Ф.Молдағалидың тұ­жыры­мын­да жаһандық уа­қыт­та қар­қынды дамып жатқан ген­дерлік саясатқа жүгіну сипа­ты бар сияқты. Қалай болғанда да бұл әрекет хас шебер Лидия Кәденованың ойы­нында ақталған. Актри­са­ның жарқын, таза даусынан, қазақ әйелдеріне тән биязы жү­ріс-тұрысынан, заманында «жарты патша» деп дәріп­тел­ген Керейдің биі Сағынай өл­ге­німен ақ­сүйек­­тік ортаның өзін­дік тыны­сына үйреніп қалған, билік­ті қолынан бер­мей­тін бәй­бішенің биік болмысын көр­дік.

Ф.Молдағали осындай дра­­­­ма­лық қайшылықтарға толы спектакльдің жанрын
«сау­нд-драма» деп алған.
Сау­нд-драмада басымдылық музы­­каға, үн мен дыбысқа негіз­­де­ле­ді. Бұл – 2003 жылы ресей­­лік режиссер Владимир Пан­­ков­тың «Красная н­ить» спек­таклімен бірге пай­­да болған жанр. Бірақ осы уақытқа дейін мұның нақ­ты анықтамасы жоқ. Бел­­гілісі, шығармадағы оқи­ға­лар желісі, әрбір көріністегі әре­­кет-қимылдар музы­к­а­ның немесе актердің үні­мен, қолданылатын рек­визит­тер­дің дыбысымен парал­лел­дік­те үн қатуы тиіс. Жалпы қазақ театрларында бұл жанр­дың негізгі анықтамасын ақ­­тай­­тын көркем дүниелер сах­­­на­­­­лана қоймағанымен, Ф.Молдағалидың шығар­ма­­шылық ізденісі осы көр­кем ба­ғыт­ты елімізде жал­ғас­ты­руға, да­мытуға негіз­де­­ліп отыр. Ол поэзиялық шы­ғарманың жекелеген кө­рі­ніс­терін бастан-аяқ әре­кет­ке құрып, сөз бен сах­на­­лық қимыл-қоз­ға­лыс­тар­ды осы қойылымға арнайы ша­қыр­тыл­ған «Steppe sons» этно-модерн джаз тобының орын­дауындағы түрлі аспап­тық дыбыстармен тығыз байланыстыра білген.

1

Сол сияқты спектакльде мың үш жүз тұлпар қатысқан бәйге көрінісіндегі жоғарыдан түсірілген ат тұяқтарының ды­быстық әсері ерекше. Олар­ды екі-екіден қолына ұста­ған орындаушылар жерге соғу арқылы аттардың шабысын береді. Додаға қатысқан аттардың кейпін кескіндеген ак­тер­­лердің әсерлі «шабысы» мағыналы ритмге, күм­­бірлеген музыка үніне, қа­зақ­тың кең даласында көсіле шап­қан тұлпарлардың аяқ дыбысының дүбіріне негіз­дел­ген. Осы көріністе расымен де «басқан жері ойылып, шұң­қыр болып қалатын» Құла­гердің ерекше шабысы көрерменнің рухын оятып, тұлпарлар тұя­ғы­ның дүбі­рі І.Жансүгіров мә­ті­нінің сах­налық жанды үлгі­­сін көр­сет­ті. Құлагерді ат­қанда мыл­тық даусының, қы­з­ыл ж­а­рық пен жоғарыдан құ­­лаған тағалардың қатар бе­ріл­­уінің өзі режиссердің театр­лық метафораны орынды қол­данғанын айғақтайды. Яғни тағаның шашылуында Еуропа елдеріндегідей «жа­ман­дық, сәтсіздік, жолы бол­мау­шы­лық» деген түсінік бар. Бұл жерде шығарманың идея­сы, оның мазмұны тек Құла­гердің өлімін ғана баяндамай­ды, керісінше сахналық жүй­е авторы әрі режиссер Ф.Мол­да­ғалидың тұжырымы иісі қазақ­қа таныс сұңғыла жан­уардың тағдыры арқылы автор өмір сүр­ген заманның үнін жеткізу болған.

Жалпы, балалар мен жас­өс­пірімдер театрының репер­туа­рына «Құлагер» спек­та­к­лі­нің қосылуы жақсы атты ер жігіттің ары, бағы деп са­­най­­­тын қазақ көрермені үшін айтарлықтай жаңалық болды. Мұнда жастық леп, отан­шыл­дық рух, жақсы мен жаманды, ақ пен қараны таразылай­тын адам бойындағы гуманистік өлшем, әділдікті ту еткен ха­лық тағдырының шынайы бей­несі бар. Сондықтан Ф.Мол­да­ғали мен қойылымға қа­ты­сушы орындаушылардың шы­ғармашылық тандемі келісті өнер туғызды деп айта аламыз.

 

Зухра ИСЛАМБАЕВА,

өнертану кандидаты, Т.Қ.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының доценті, театртанушы

 

Соңғы жаңалықтар

260 науқас реанимацияда жатыр

Қазақстан • Бүгін, 11:50

Шекарада шектеу бар

Қазақстан • Бүгін, 11:13

Сөйле, сурет!

Қазақстан • Бүгін, 07:17

Жаһанға жұртын танытқан

Елбасы • Бүгін, 07:10

Тағы да уақытша тоқтатылды

Спорт • Бүгін, 07:07

Текеліде тутұғыр орнады

Аймақтар • Бүгін, 07:00

Қалғымайтын қала

Оқиға • Бүгін, 06:58

Алматыда індет өршіп тұр

Аймақтар • Бүгін, 06:50

Қарқаралы қуаныш құшағында

Аймақтар • Бүгін, 06:48

Кубриннің үйіндегі көрме

Өнер • Бүгін, 06:46

Рекордтар кітабына күймен кірді

Руханият • Бүгін, 06:40

Италияда өнер көрсетеді

Спорт • Бүгін, 06:40

Елбасының ерекше рөлі аталды

Елбасы • Бүгін, 06:35

Алыпсатарлар қатаң жазаланады

Экономика • Бүгін, 06:30

Телефон арқылы сөйлесті

Елбасы • Бүгін, 06:20

ҰБТ-2020 мәресіне жетті

Білім • Бүгін, 06:15

Елбасы ашқан академия

Өнер • Бүгін, 06:12

Елордада құрылыс екпінді

Аймақтар • Бүгін, 06:12

Бас қолбасшы

Елбасы • Бүгін, 06:05

Астана процесі

Саясат • Бүгін, 06:02

Ұқсас жаңалықтар