Тарих • 16 Сәуір, 2020

Қырық жылдан кейін табылған қыз

15164 рет көрсетілді

Он шақты жыл бұрын елордада екі жастың үйлену тойына бардым. Жаңа түскен келіннің тегі ежелгі ақмолалық екен. Кеш­­кі қонақасында келін шырақ бү­йі­­рінде «Ұлан-батыр» деген сәнді жазуы бар әдемі қыш құ­мы­раны (ваза) әспеттеп әкеліп, төр­дегі үстелге қойды. Бұл бұ­йым­ды әжесі сыйлапты. Менің қызығушылығым оянып, жас келіннен «Әжең мына құмыраны қайдан алғанын білесің бе?» деп сұрадым.

– Әжемнің туған жері Ұлан-батыр. Ал мына құмыраны ертеде сол жақтан келген інісі сыйлапты. Мұны әжем маған мұрагерлікке берді, – деді келін бала.

 – Әжең қайда тұрады?

 – Ақмола облысы, Ерейментау ауданында.

 – Аты кім?

 – Хасенова Роза Абаевна.

 * * *

Түсінікті. Бала кезімізде үлкендер көп айтатын мына бір әңгіме санада жаңғырды. 1930 жылдары Қобда беті (Моңғолия) қазақтарына жаңа мизам заңын үйретіп, ізгі жол­ға (коммунизм) салу үшін Қазақ­стан­нан коминтерн өкілі Абай Қасымов келіп, ел арасында бір­не­ше жыл үгіт-насихат жүр­гіз­­ген. Ол кісі Қобданың кең қой­­на­уында қоңыр қойдай жайылып, Мағжанша айтқанда, «Ұйқы бас­қан қабағын, Бастыра киген тымағын, Жалқаулықты жар көрген, Жүрген ескі заңымен, Ал­дындағы малымен, Бірге жусап, бірге өрген...» қазақты тың сүр­леуге салуға күш салған сы­ңай­лы.

Абай Қасымов – 1896 жылы Жаркентте туған адам екен. Әуелі Іледегі «Байтолла» мед­­ре­сесін бітірген. 1918 жылы кеңес­тік қызыл идеологтердің наза­рына ілігіп, дереу Мәскеуге оқуға жіберілген. Одан кейін ко­минте­рннің белді өкілі ретінде Қобда бетінен бірақ шыққан.

Мұндағы қазақтар арасына Абайдан бір жыл бұрын КИМ (Коммунистический интернационал молодёжи) өкілі болып тегі өскемендік қазақ азаматы Шәріп Өтепов келген болатын. Осы оқиға жайлы жергілікті ақын Мыса Рақымбайұлы:

Уәкіл болып келіпті Абай –

Шәріп,

Қолына коминтерн

жолхат алып,

Моңғолда тұратұғын

аз қазақты,

Беретін төңкерістік

жолға салып,

– деп жырлапты. Таңданарлық жай Абай мен Шәріп қу медиен өлкеге өздерімен бірге әйелдері Ташинке мен Дилнұзды бірге ала келген.

Бұл бір аумалы-төкпелі заман-тын. Қазақтардың қазіргі ұлттық әкімшілік орталығы Бай-өлке аймағы әлі құрылмаған, халық Қобда аймағының құрамында болатын. Сонымен қатар Кеңес елінің басшылары социализм жолына беттеген Моңғолияға ық­па­лын күшейту үшін елдің түк­пір-түкпіріне коммунистік идео­­­логияны бойына сіңірген жан­­кешт­ілерді жіберіп жатқан кез. Осы мақсатпен Қобда бетіне кел­ген коминтерн өкілі Абайдың жары Ташинкенің аяғы ауыр екен. Кешікпей ол босанады. Бірақ сәбиі шетінеп кетеді.

Бұл оқиға жайлы кейін Шәріп Өтепов өзінің өмірбаяндық хикаятында: «Мен демалысқа кеткенде досым Абай Қасымовтың әйелі босаныпты. Абай мен Ташинке жас нәрестеге төбелері көкке жеткендей қуанады. Бірақ бір айдан кейін бала қайтыс болады. Баладан айырылу оңай ма? Мен келгенде олар қатты қайғы үстінде екен. Абайды еш нәрсемен жұбата алмадық, ол сырқаттанып қалды. Абайдың көңілін немен аулау керек, қалай жұбату керек? Біздің көңіл күйіміз пәс болды. Осындай қиын шақта бізге моңғолдық дос­тар көмекке келді.

Абай, Шәріп, Дилнұз, Ташинке! Сіздер біздің шын дос­­та­рымызсыздар, біз үшін көп жақ­­сылық істедіңіздер. Шын жү­ректен алғыс айтамыз. Біз құр­метті Әбекең мен Ташинкені жұ­ба­туға келдік. Сіздердің ара­ла­рың­ыздан кеткен сәби сіз­дер­­­дікі емес біздікі, ал мынау Оңал­­­хан сіздердің қыздарыңыз болсын! Бала етіп алыңыздар! Ол қайғыларыңызды сейілтіп, көңілдеріңізге демеу болсын! Біз сіздерге шынайы достық көңілмен келіп отырмыз, біздің тілегімізді қабыл алыңыздар, – деді Түркістан мен оның зайыбы қызыл отаудың белсендісі, сүйкімді жас келіншек Күміс. Сөйтіп олар өзінің бір жасар Оңалхан деген қызын Абайдың қолына берді. Абай сәбиді қатты құшақтап сүйіп, бауырына басып, біресе жылап, біресе күлді. Біз отырған киіз үйдің ішіне жарық сәуле енгендей болды. Қазақтарда біреудің баласын бауырына басу, көбінесе жақын туыстардың арасында болатын, ол туыстасудың, қандас туыстықтың ең жоғарғы көрінісі болып саналатын. Біздің жолдас­тарымыз – Түркістан мен Күміс біздің арамыздағы достықты одан да жоғары бағалады... Қуанышқа бөленген Абай мен Ташинке сәбиге өздерінің қыздары ретінде жаңа ат қоюға ерікті болды. Сон­дық­­тан біз бұл оқиғаны атап өтуге тағы да жиналып, жабылып ақыл­дасып, сәбидің атын «Роза» деп қойдық» деп жазыпты (Шәріп Өтепов «Жалындаған жас­ты­ғым – комсомолым», Алматы «Жалын» 1981 ж. 146-147 беттер).

Жоғарыдағы жазбада бәрі баяндалып тұр. Қазақтың жал­пақ тілімен айтқанда, алыстан келіп, сәбиінен айырылған қазақ­стан­дық қандастарына қобдалық қазақтар өздерінің бауыр еті баласын басы бүтін беріп отыр. Расында бұл оқиға Ш.Өтепов жазғандай: «туыстасудың, қандас туыстықтың ең жоғарғы көрінісі» екені сөзсіз.

Сонымен көп уақыт өтпей, шамамен 1934 жылы Абайды Мәс­кеуге шақырады. Ол кісі Ұлан-батырдан аттанарда Кеңес Одағы елшілігіне барып, асырап алған баласы Оңалхан Түркіс­танқызының атын «Роза Абаевна» деп өзгертіп куәлік алады. Мәскеуге келген соң Абай Қасымовқа коминтерн жаңа­дан тапсырма жүктеп, сол тұста Шыңжаң өлкесінің бас­ты­ғы Шың Шысайға барып, оның басшылығымен сол елдегі ком­мунизм идеясына қарсы күш­термен ымырасыз күресуді жүк­тейді. Жазушы Жақсылық Сәмит­ұлы: «Шыңжаң басшысы Шың Шысай 1934 жылы Құмыл, Үрімжі, Алтай, Тарбағатай, Іле аймақтарында өмір сүріп жатқан қазақтарды жинап, жиын ашты. Күн тәртібіне бірнеше мәселе қойылды. Соның бірі – Құмыл аймақтық әкімшілік мекемесінің Баркөл басқармасы құрылғанын жариялап, ол аймаққа басшы ретінде Абай Қасымов деген адамды тағайындайды» деп жазады («Қытайдағы қазақтар». – Алматы: Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы, 2000 ж. – 94 б). Ал асырап алған қызы Роза болса Мәскеудегі коминтерн балаларына арналған яслиде қалып қояды. Ұзын сөздің қысқасы, Роза Абайқызы Мәскеуде коминтерн балаларына арналған мектепке барып, әліппені орысша таныған. Өзінің асыранды екені миына кіріп шықпаған.

 * * *

Шыңжаң өлкесіне Сталин сая­сатын орнықтыру үшін бар­ған А.Қасымовты үкімет 1938 жылдың аяғында Мәс­кеу­ге шақырады. Шың­жаң­дық зерттеуші Қырбақ Тұр­да­­қынұлының 2013 жылы жа­рық көрген «Құмыл қала­сы­ның тарихи материалдары» атты еңбегінде: «Шың Шы­сай өлкеде қызмет атқарып жүр­ген кеңестік мамандардың кей­бірін «троцкишілдер» деген қара тізімге іліктіріп, оны Сталинге жолдаған. Осы қа­тар­да Абай Қасымов та болды» дейді. Бұл шындыққа саяды. Өйткені Абайды Мәскеуге дереу шақыртып, келген бетте 1938 жылдың 24 шілде күні тұтқындап, «Отанға опасыздық жасады» деген айыппен 1939 жылдың 10 наурызы күні ату жазасына бұйырған. Марқұмның денесі қазақ қайраткерлері Әлихан Бөкейхан мен Нығмет Нұр­ма­қовтардың жамбасы тиген Мәс­кеудегі «Донское кладбище» зира­тына жерленіпті.

«Қырсық бір айналдырса, шыр айналдырады» дегендей Оңалхан-Розаның Қобда бетінде қалған нағыз әкесі – Түркістан Байжүнісұлын да 1939 жылы 32 жасында тұтқындап, оған да «халық жауы» деген жала жабылып, осы жылдың 4 наурыз күні ол да Моңғолияда атылады.

Осылай апамыздың қос әкесі қатар атылып, асырап алған анасы Ташинке Алматыда жал­ғыз қалған сергелдеңге толы күндер­дің бірінде «Мәскеуде оқып жатқан мені іздеп бейтаныс орыс әйел келді» дейді кейуана. – Оның қолында Ташинкенің маған жазған хаты және мені алып қайту үшін кепілдік беретін құ­жат болды, – дейді Роза Абайқызы.

Сөйтіп төрт жасында барған қаладан 10 жасында қайтады. – Пойызбен көп күн жүрдік, – деп еске алады апамыз – Мені алып келе жатқан орыс әйел бетіме ұзақ қарап отырып: «Мен білсем, сен Ташинкеден туған қыз емессің» деп бірнеше дүркін ескертті, – дейді.

Алматыға келген соң шешесі екеуі жұпынылау өмір сүрген көрінеді. Бірде Роза есік алдында ойнап жүріп, өзімен шамалас көрші орыстың қызына «Әкемді «халық жауы» деп үкімет атып тастаған» деп айтып қалыпты. Қыз бұл сөзді шешесіне айтып барыпты. Көрші орыс әйел кешкісін Ташинкеге келіп «сен «ха­лық жауының» әйелі екенсің, құры, жоғал» деген сыңайда лепес білдіреді. – Осы оқиғадан кейін «неге сыр шашасың» деп Ташинке мені қатты сабады. Көрші­лердің бәрі қырын қарады. Анам екеуміз ақыры Семей облы­сының Бородулиха ауданында тұратын нағашы­ла­ры­мызды сағалап бір түнде із жа­сыр­­дық, – дейді апамыз.

Бұл жерге келген соң анасы екеуі басына баспана тұрғызып алуға талпынып, әрекет жасайды. Бірақ тағы да сәтсіздікке ұшы­рай­ды. Басына қарағай мәтша құлап Ташинке ауыр қалде ауру­ха­наға түседі. Сөйтіп 1948 жылы 6 шілде күні бақиға аттанады. Тұл жетім қалған Роза 1950 жылы 20 жасында Алматыдағы коопе­ративтік техникумға оқуға барады. Осында оқып жүріп түбі ерейментаулық 1928 жылы туған Қазтайлақ (Қазтай) Қасенов деген азаматпен танысады. Екеуі 1953 жылы 6 қараша күні үй­ле­не­ді. 1954 жылы дүниені шыр айналған апамыз жарының ете­гі­нен ұстап, түскен жұрты Ерей­менге келеді.

Апамыз айтады: «Қазтай екеуміз Ерейменге пойызбен келдік. Вокзал қабырғаларында «Освоение целины – требование времени» деген плакаты бар сос­тавтар толып тұрды». Расында, бұл уақыт күллі одақ болып тың­ға түрен салып жатқан кез.

 * * *

Бұл орайда «Роза Абайқызы өзінің моңғолиялық қазақтың қызы екенін қашан білді?» деген сұрақ туады. Айтайық 1969 жылы, Розаның өзінен кейін 1933 жылы туған інісі Мәдениет өткен ғасырдың отызыншы жыл­дары Абаймен бірге Қобда бетіне барған КИМ өкілі Шәріп Өте­пов­тың Алматыдағы мекенжа­йын тауып, қырық жыл бұрын елден кеткен апайына сұрау салып хат жазады. Өтепов те 1938 жылы 6 қыркүйек күні Алматыда тұтқындалып, ұзақ жылға сотталған екен. 1954 жылы Сталин өлген соң ақталып шығады.

Қолына Мәдениеттің хаты тиген Шәріп аға Розаны іздейді ғой. Ақыры Ерейментауда екенін біліп, 1969 жылы бар шындықты айтып оған хат жазады. – Хатты оқыған соң өзімнің туған ата-анам моңғолиялық қазақтар екенін білдім де, мұны Ташинке неге айтпаған деп таңдандым, – деп еске алады қайран апамыз.

 * * *

Қош, сонымен әңгімені әрі қарай жүлгелейік. 1971 жылы тамыз айында Моңғол Халық Республикасының 50 жыл­дық мерекесімен бірге Ұлан-ба­тыр қаласында Моңғол-Совет жас­та­рының дәстүрлі IV достық фестивалі болып өтеді. Оған құрметті қонақ ретінде кезінде Бай-өлке жастарын жаңа дәуір көшіне бастаған КИМ өкілі Шәріп Өтепов те шақырылады. Шәкең осы мүмкіндікті пайдаланып жары Дилнұзбен бірге 40 жыл бұрын табаны тиген Бай-өлке топырағына келген.

Келген бетте баяғы бауы­рын­дағы баласын жұлып берген Күміс Белдемшеқызын іздейді. Ол кісі алғашқы жары Түркістан атылған соң Қахарман деген адаммен түтін біріктіріп, Ұлан-құс ауылында өмір сүріп жатқан болатын.

Осы бір тарихи сапары туралы Өтепов ағамыз «Лениншіл жас» газетінде жарық көрген (1971 жыл, 30 қыркүйек. №190) «Достар құшағында» атты мақаласында: «Ұланқұсқа келген соң жайлауда отырған алғаш­қы кезде қазақ арасынан Моң­ғол Халық Революциялық партия­сы­ның алғашқы мүшесінің бірі болған, жаңа өмірге атса­л­ы­сқан Түркістан деген жол­дасым­ның жұ­байы Күміске амандасуға тура келді. Өйткені мұнда бір үлкен гәп, сыр бар еді. Осы кезде бізбен бірге қызмет атқарып жүрген коминтерн өкілі Абай Қасы­мовтың жаңа туған баласы қа­пылыста қайтыс болып, қатты уайымдап қайғырғанда Түр­кіс­тан мен Күміс ел үшін кел­ген сен­дердей достардан неміз­ді аяйық, балаларыңның орнына мына қызы­мызды бала етіп алыңдар, – деп емшектегі қызын берген болатын. Кейін Абай да, оның жұбайы да қайтыс болып, Роза Совет елінде қалып қояды. Күміс қызын 40 жыл көрмеген, қайда екенін білмеген. Роза да «мен Абайдың қызымын» деп жүре берген. Соңғы жылдары Күміс бізге хат жазып қызының хабарын сұрады. Біз іздеу салдық. Ақыры Розаны өткен жылы таптық. Туған інісі Мәдениет жұбайымен Ерейментауға келіп, апасын қуанышпен құшақтаған болатын. Келесі жылы (1971) Мә­дениет­тің әйелі босанып, Ерей­­ментау азаматтарының «егер­де ұл туса атын «Ереймен» қойың­­дар» деген тілегін орындап, ұлы­­ның атын «Ереймен» қойған екен» деп үлкен тебіреніспен еске алыпты.

Осылай ХХ ғасырдың 30-жыл­дары Қобда беті қазіргі Ұлан­­құс сұмынының Қайрақты де­ген жерінде туып, үш-төрт жасында Мәскеу асқан апамыздың дерегі 40 жылдан кейін табылды.

Жоғарыда Шәріп ағамыз жаз­ғандай, 1970 жылдың күзінде Қобда бетінде қалған інісі Мә­де­ни­­ет Ерейментауға апасын іздеп келіп, қос мұңлық қауыш­қан екен. Бірақ туған анасы Күміс Белдемшеқызы қартай­ған­дықтан келе алмаған.

1975 жылы Мәдениет үкі­мет­тің жолдамасымен курс оқу­ға Новосібірге келеді. Осыны пай­да­ланып екінші дүркін Ерей­мен­таудағы апайымен аман­да­су­ға мүмкіндік туады. Анасы Күміс жарық­тық өзі келе алмаған­дық­­тан қызына арнап екі шумақ са­ғы­ныш жырын жазып жібе­ріп­ті:

Амал не ауыл алыс,

қоныс шалғай,

Қызым да өкпелеумен

жүр ме қалай.

Аналық ақ жүрекпен

 аңсауменен,

Келемін әлі шөлдеп бір

көре алмай.

 

Өзім қарт, өзім науқас

дәрменім жоқ,

Бәрің де көрдің менің әлегімді,

Жазып ап күйсандыққа

қарақтарым,

Балама жеткізіңдер

сәлемімді.

Жырдың оң жақ шекесіне «1975 жыл, 15 ақпан» деп қол қойылыпты. Құдайдың қалауы шығар, Роза апамыз бұл жырды «Мынау туған анамның зары, осыны бұдан былай сен сақта!» деп, 2009 жылдың ақпан айында жолыққанымда менің қолыма ұстатты. Әңгіменің басында ай­тыл­­ған құмыра-вазаны да Мә­кең осы сапарында әкелген екен.

Қобда бетінде туып, жарты әлемді айналып Ерейменге ба­­уыр басқан Роза Абайқызы жары Қазтайлақ ағамызбен бір­ге ел қатарлы өмір сүрген. Ұзақ жыл аудандық халыққа қыз­­мет көрсету мекемесінде есеп­ші болып, 1990 жылы зейнетке шық­қан. Сөз кезегі келгенде «Моң­ғолиядағы анаңызға бар­ма­­дыңыз ба?» деп сұрадық. Роза апа­мыз: «Ол заманда ша­қыр­­тусыз шетелге шығу қиын еді. Моңғолиядан інім Мәдениет күйеуім екеумізге шақырту жі­бер­­­ді. Бірақ әртүрлі себептерге бай­­л­анысты бара алмадым» деді. 1995 жылы жездеміз Қазтайлақ та дү­ние­ден өтті.

«Өмір өтіп жатыр, өзен ағып жатыр» дегендей Роза апамызға туған жерін бір көріп, анасының ба­сына зиярат ету бақыты бұ­йыр­мап­ты. 2011 жылы ақпан айында бақиға аттанды. Ал біз пақыр Оңалхан-Роза апамыздың қилы тағ­дыры мойнымызға қарыз болып қалмасын деген ниет­пен хатқа түсіріп отырмыз.

Соңғы жаңалықтар

Қарағандыдағы базар өртенді

Аймақтар • Бүгін, 11:00

Көкшетау ұлы Абайды ұлықтады

Аймақтар • Бүгін, 09:50

Оңалту қызметіне қосылған үлес

Руханият • Бүгін, 08:24

«Өмір» мен «Шипаның» шарапаты

Аймақтар • Бүгін, 07:59

Ескі латын әліпбиін ескерсек

Руханият • Бүгін, 07:53

Бағаны бұзатын – делдал

Аймақтар • Бүгін, 07:42

Қан тапсыру – сауапты іс

Қоғам • Бүгін, 07:37

Абайды іздеген қыз

Абай • Бүгін, 07:29

Аптаның үздігі атанды

Хоккей • Бүгін, 07:20

74 жастағы кәсіпқой футболшы

Футбол • Бүгін, 07:19

Ұқсас жаңалықтар