Сұхбат • 25 Мамыр, 2020

Жұртты шошытқан жұқпалы аурулар оқиғалары

658 рет көрсетілді

Жасыратыны жоқ, бұған дейін де ел ішінде жұқпалы ауру тарап, жұртты шошытып, әжептәуір әбігерге түсірген жағдайлар болған. Бірақ біз оларды тез ұмыттық. Өйткені індет бұрқ етті де артынша ауыздықталды. Сонымен бұл қиын жағдайлардан жұрт пәлендей сабақ алмай, қалыпты тіршілігін жалғастыра берді. Тіпті кейбірі сондай оқыс жағдайдың болғанын білмей де қалды.

1

 

– 1994 жылы Үндістанда оба­ның өкпе арқылы тарайтын өте қауіпті түрі пайда болды, – дей­ді бізбен әңгі­месінде медици­на ғы­лым­да­ры­ның докторы, профес­сор, 2009-2011 жылдар ара­лы­ғында Денсаулық сақтау ми­нис­трлігі Мемлекеттік сани­­тар­лық-эпидемиялық бақы­лау комитетінің төрағасы – Бас мем­ле­к­ет­тік санитарлық дәрігер қызметін атқарған Кеңес Оспанов. – Арнайы мәліметтерге қарағанда Үндістанда сол жылы осы індетке байланысты 693 дерек тіркелген. Карантин 1994 жылдың 26 тамызынан 18 қазанына дейін созылды. Шынын айту керек, бұл індеттен дүние жүзі есінен танып қалды. Барлық ел Үндістанмен ба­рыс-келісті бірден тоқтатты. Ұшақ рейс­терінің бәрі ауыстырылды. Ке­йін­нен бұл ауру үй тышқандары арқылы тарағаны белгілі болды. Ең қауіптісі, жұрт арасында ауру жұқтырып аламын деген үрей бас­та­лып, Үндістанның Сурат деген қаласынан екі күнде 300 мың адам қашып шыққан. Қазіргі пандемияда жұртты оқшаулап үлгерді ғой. Ал ол кезде оқшаулау мүлдем мүмкін болмады. Елдің ішінде айқай-шу, үрей, қорқыныш басталды. Бұл шетелге шоп-тур енді басталып жатқан жыл­дар еді. Сондықтан біздің Үкімет те Үндістанмен қарым-қатынасты тоқ­тату туралы қаулы қабылдауға мәж­бүр болды.

Жасыратыны жоқ, ол жылдары шетелге шығатындар негізінен тауар, киім-кешек алып келетін. Осы­лайша сауда-саттық шаруасы­мен жүрген Қазақстанның 70-ке жуық азаматы дәл сол кезде Үндістанда қалып қойыпты. Яғни СЭС қызметінің тыйым салғанына қарамастан сол елге барып, бері қарай шыға алмай қалған. Енді не істеуіміз керек? Ол кезде Орталық Азия обаға қар­сы зерттеу институты, қазіргі Масғұт Айқымбаев атындағы Аса қауіп­ті инфекциялар ұлттық ғылыми орта­лы­ғының директоры профессор Владимир Степанов деген кісі еді. Қазір де көзі тірі, жасы сексеннен асты, елге еңбегі сіңген азамат. Мен республикалық СЭС-те аса қауіп­ті жұқпалы аурулар бөлімінің мең­геру­шісімін. Сол Степанов екеуі­міз елі­міздің Сыртқы істер ми­нис­тр­лі­гіне бардық. Ол кезде ми­нис­тр­дің бірінші орынбасары Қасым-Жомарт Тоқаев болатын. Бізді сол кісі қабылдады. Риза болғанымыз  –орнынан тұрып, жылы жүзбен қарсы алды. Шаруамызды айттық. Әңгіме арасында институттың ғылыми же­тіс­тіктері туралы да сұрады. Со­ны­мен Үндістандағы адамдарды алып келу мәселесін ақылдастық. Бұл Кеңес Одағы жаңадан тараған кез. Ел экономикасы нашар, баяғы байланыстар жоқ. Әйтсе де Сыртқы істер министрлігі бұл мәселеден хабардар екен. Тіпті олардың ақпараты бізге қарағанда молдау болып шықты. Біз Үндістанда 70-ке жуық аза­ма­ты­­мыз қалып кетті деп жүрсек, олар­дың саны 114 екен. Сөйт­сек, кейбір қазақстандықтар шек­теу қойылғанына қарамастан «Үндіс­тан­ның сауда үйлері арнайы курсқа шақырып жатыр» деген жалған құжат толтырып, шекара асып кете беріпті. Сонымен Қасым-Жомарт Тоқаев бұл мәселені жоғарғы жаққа баяндап, шешемін деп уәде берді. Шынында Тоқаев уәдесінде тұрды. Бір күннен кейін Үкімет бір ұшақты Үндістанға жіберді. Айтпақшы осы тұста бір қиыншылық көлбеңдеді. Алғашында бірде-бір ұшқыш және стюардесса індет тарап жатқан елге ұшып баруға көнбеді. Өйткені індет адамдарға ауа арқылы тарап жатқандықтан шынында өте қауіпті еді. Ұшқыштармен, стюардессалармен жеке-жеке сөйлестік, түсіндірдік, вакцина ектік. Алып келетін адамдар бұл індетті жұқтырмағанын айттық. Сонымен қысқасы, ертеңінде ұшақ Үндістанға бет алды. Ол жақтан келген азаматтарды СЭС, Төтенше жағдай, ІІМ қызметкерлері қарсы алып, арнайы үш автобусқа мінгізіп, МАИ көлігі жол бастап, Алматы қала­лық жұқпалы аурулар ауруха­на­сына алып келдік. Барлығы ауру­ханада алты күн жатып, дәрі­гер­лердің бақылауында болды. Про­фи­лактикалық дәрілер бердік. Алла жа­рылқап, көшіп келушілердің ара­сынан бірде-бір ауру табылған жоқ. Сөйтіп ел Үкіметінің осы іске жауапкершілікпен қарауының арқа­сында бұл індетке уақытында тос­қауыл қойылды. Сондай-ақ бұл мәсе­ле­ні Қасым-Жомарт Кемелұлы өзі­нің бақылауында ұстап, сәтімен аяқ­тал­уы­на зор үлес қосты.

– Елімізде тәуелсіздіктің Көк туы желбіреген алғашқы жыл­дар­дан-ақ шетелде жүрген қан­дас­тарымыз елге орала бастады. Ше­карадан бері өткен бұл көштің екпіні сұмдық еді. Әрине, елге ел қосылса – құт. Дегенменде бұл істе са­нитарлық-эпидемиялық жұ­мыстар жағы қалай болды?

– Иә, 90-жылдардың басында шетелдегі қандастар елге келе бастады. 1993 жылы Ираннан Түркіменстан арқылы 4 мың қазақты көшіріп алып келу жұмысының басы-қасында жүрдім. Бұл кезде де республикалық СЭС-те бөлім меңгерушісі едім. Сол жылы бес мәрте Түркіменстанға барып, Иран шекарасынан бері өткен қандастар арасында жұқпалы аурудың болмауын қадағаладым. Әлі есімде, шекарадан бері өткен бір қазақ жігіт тоқсандағы әкесін арқалап алыпты. Негізі қарияның жолға шығуы­на рұқсат бермеуіміз керек еді. Өйткені әлсіз, аяқ-қолы істемейді, жолға жарамайды. Күн өте ыстық. Иран елінің ауруханасына жатқызу қажет. Бірақ баласы әкесін тастап қалай кетеді? Қария жетпіс жыл бойы туған еліне қайтуды армандапты. Сонымен Еңбек, Сыртқы істер министрліктерінің өкілдері, бәріміз ақылдасып, рұқсат бердік. Бұл шешімге олар қатты қуанды. Ақсақалдың бар арманы – туған жердің топырағын басу еді. Алайда туған жерін тірі көру қарияның маңдайына жазылмапты. Ираннан Түркіменстанға өткен қандастарымыз автобуспен «Қызыл Арбат» стансасына жетіп, әрі қарай ел үкіметі арнайы жіберген пойызға отыруы керек еді. Автобуста ақсақалдың жүрегі шыдамай, бірнеше сағаттан кейін жолда қайтыс болды. Амал жоқ, Түркіменстанда бір қазақ ауы­лы бар екен, кешке сол ауылдың моласына жерледік. Тағы бір есімде қал­ғаны ақсақал көзі тірісінде қажы­лық­қа баруға денсаулығы жарамай, Меккеге барған адамдарға қаржы беріп, өз атынан қажылық жаса­тып, сол жақтан аппақ ихрам киімін алдырған екен. Ақсақалдың соңғы өті­ніші бойынша марқұмды сол киім­мен жерледік. Бұл жолы да құдай жарылқап, Ираннан көшіп келушілердің арасынан бірде-бір жұқпалы ауру жұқтырғандар болған жоқ. Қандастарымызды дәрігерлік бақылауға алып, сырқаты барларын емдеп жаздық.

Содан кейін 1996 жылдың қыркүйек айында Денсаулық сақтау ми­нис­трлігі мені аяқ астынан Моң­ғолияға жіберді. Осы елдегі қандас­та­рымыз көштің басын бері қарай бұрғанда Моңғолиядан тырысқақ ауруы шыққан ғой. Сонымен көш тоқтап қалған. Министрлік «Көшіп келушілерді барып көр, тексер, жағ­дайды біл, мәселені сол жерде өзің шеш, елге жұқпалы ауру өтпе­сін» деді. Содан Алматыдан Өскеменге, әрі қарай Баян-Өлгейге ұшып бардым. Барсам, аэропортта қаншама қазақ ошарылып отыр. Үйлерін, дүние-мүліктерін сатып, жүгін жинап, Қазақстанға көшуге бел байлаған қазақтар ғой. Бәрі шарасыз. Біздің елден барған екі самолет қаңтарылып тұр. Сонымен жергілікті СЭС-тің мамандарымен ақылдастым. Негізі індет ошағы басқа өңірде екен. Содан ойлана келе көшуге рұқсат бердік. Себебі тырысқақ әрине, аса қауіпті жұқпалы ауру, бірақ, оған қарсы біздің елдің дайындығы жақсы еді. Дәрі-дәрмек жеткілікті. Сонымен бүкіл жауапкершілікті өз мойныма алып, рұқсат бердім. Көшіп келгеннен кейін оралмандарды біздің дәрігерлер бес күн бойы қадағалауға алды. Құдайға шүкір, ешқандай ауру шықпады.

– Қайбір жылы қазақстан­дық­тар­ды конверт арқылы тарайтын індет те бір шошытты емес пе?

– Иә, сондай жағдай болған. 2001 жылы Америкада әйгілі теракт орын алып, аспанмен тірескен екі биік ғимарат жермен-жексен болғаннан кейін бұл елде конвертке салынған ұнтақ тарай бастады. Бұл да терактінің бір түрі болса керек. Яғни қаскөй біреулер түйнеме, Сібір жарасының штамы бар ұнтақты конвертке салып, АҚШ-тың құзырлы орган­­дарына жолдай бастаған. Кейін­нен бұл лабораториялық штамм екені анықталды. Әйтпесе, ондай ұнтақты үй жағдайында істеу мүмкін емес. Содан Америка әбігерге түсіп жатқанда біз де қарап отырмай, әзір­лік­ті бастап кеттік. Барлық өңірлерге «әзірлікті күшейтіңдер, осындай жағ­дай бізде де болуы мүмкін» деген хабар тараттық. Айтқандай бір күні Алматыдағы бір банктен конвертке салынған ұнтақ табылды деген хабар түсті. Барсақ, кеңсенің бір бөлмесінде екі қызметкер келіншек отырады екен. Соның бірі Жаңа Зеландиядан келген бір конвертті әдеттегідей мән берместен аша салған ғой. Ішінен көк ұнтақ шығыпты. «Қорықпаңыздар, бәрін тексереміз, бірақ, бәрі анықталғанша үйге бармайсыздар, оқшауланасыздар» деп, екеуін жұқпалы аурулар ауру­ха­на­сына жатқыздық. Біздің мамандар күні-түні жұмыс істеп, тексеру жұмыстарын бір-екі күнде аяқтады. Әйтеуір, конверттен шыққан ұнтақта ешқандай жұқпалы аурулардың қоз­­дырғыштары табылмады. Бірақ қа­уіпті ұнтақпен «қорқыту» мұны­мен тыйылмады. Сол жылдары Алматының өзінде осыған ұқсас 60 шақты оқиға тіркелді. Кейбір еріккендер кіреберіске әртүрлі ұнтақ төгіп кетіп, оны көрген тұрғындар қатты дүрлігіп, бізге хабарлады. Барлық ұнтақты тексердік, бірақ ешқан­дай жұқпалы ауру анық­тал­ма­ды.

Одан 2010 жылы Орталық Азия елдерінде балалар арасында полио­миелит кеңінен тарап кетті. Бір өкініштісі, көрші елдерде вакцина салынбаған 600-ден астам балаға өмір бойы мүгедек болып қалды. Біздің елдің балаларын қосымша егудің арқасында бұл қауіпті ауруға шалдыққандар болған жоқ. Бұл жұмыс еліміздің барлық өңірінде жедел жүрді. Халық жас ұрпаққа қатер төніп тұрғанын жақсы түсінді. Сөйтіп 2010 жылдың 5-7 мамыр және 6-10 қыркүйегінде 1 млн 636 мың балаға қосымша вакцина егілді. Яғни, 6 жасқа дейінгі балалардың 98,9 пайызы қамтылып, ешқандай тосын жайттар кездеспеді.

– Рас болса Қазақстанда кезде­се­тін кейбір аса қауіпті жұқпалы ауру­лардың қоздырғышы жүз­де­ген жылдарға дейін сақталатын көрі­неді.

– Басқасын қайдам, Сібір жара­сы­ның қоздырғышы жүз жылға дейін топырақта сақталады. Мұны ағылшын ғалымдары дәлелдеген. Сондықтан осы індеттен өлген малды өртеп көмгенде бетін бетондап тас­тайды. Сөйтіп ол маңда мал жа­йылмау керек. Мал қалай ауырады? Күн ыстық болғандықтан шөп көтерілмейді, сондықтан мал көкті жегенде топырақты аралас­тырып жеп, ернін жаралап алады. Ал аурудың қоздырғышы сандаған жылдар бойы топырақтың арасында «скафандр» киген күйінде сақталып жатады. Малдың организміне түскеннен кейін «сыртқы киімін» шешініп, қауіпті микроб ретінде қанға таралады, өседі, көбейеді. Дәл сол сияқты Қырым қанды безгегі де өте қауіпті. Кезінде құмның арасында отырған ел көктем шыға неге жайлауға көш­кен? Себебі күн ыстықта құмда кене, бүрге, тышқандар көбейеді. Дене­сін­де түрлі аурулардың вирусы бар кенелер малға жабысады. Малдан адамға жұғады. Әлі есімде, 1989 жылы Жамбыл облысы, Сарысу ауданында осы індет көп тарап кетті. Жұрт қой қырыққан. Сөйтіп қырықтықпен жүннің арасындағы кенені де қырқып жіберіп, оның қаны жұққан. Ешқандай залалсыздандыру жұмыстары жүргізілмеген. Осының салдарынан 72 адам ауырып, 6-уы қайтыс болды. Бұл Кеңес өкіметіндегі ең көп тараған ауру ошағы болғандықтан халық қатты үрейленді. Жалпы соңғы 20-30 жылда шетелден шыққан жұқпалы ауру­лар­дың біздің елге сіңіп кеткенін біл­меймін. 2003 жылы атиптік пневмония, 2005 жылы құс тұмауы, 2009 жылы шошқа тұмауы, эбола, зика ауруларына қарсы бірталай шаралар қолға алынды. Жалпы біз дүние жүзіндегі жұқпалы ауруларға қарсы күресу тәсілдерін біліп, соған әрдайым дайын болуымыз қажет. Ең бастысы – өз өлкесінде қан­дай жұқпалы аурулар бар екенін жер­гі­лікті тұрғындардың өзі жақсы білуі керек. Соны жеткізу біздің мін­де­ті­міз.

– Айтпақшы, қайбір жылы Қы­рым қанды безгегі түр­кіс­тан­дық­тар­дың да үрейін ұшырды емес пе?

– Бұл оқиға 2009 жылы болды. Қазір халықтың жеке басының гигие­насын сақтау мәдениеті жоғары ғой. Дегенменде әр уақытта білместік, бейғамдық құртады. 2009 жылы түр­кіс­тандық 4 дәрігер және жүкті әйел баласымен Қырым қанды безгегін жұқтырып қайтыс болды. Яғни, ауру­ханада жатқан екіқабат әйел өзінің қауіпті індетті жұқтырып алға­нын білмеген. Нәтижесінде босан­ды­рып алуға кіріскен дәрігерлер де індет­ті жұқтырып, соңы қайғылы аяқ­талды.

 

Әңгімелескен

Оралхан ДӘУІТ,

«Egemen Qazaqstan»

 

Соңғы жаңалықтар

Ұқсас жаңалықтар