![Түркістанның түлеуі – рухымыздың қайта оянуы](/media/2020/08/26/f9da249a8ac9e894ed6b19702b0f49fb.jpg)
Түркістанда өткен «Түркілер төрі – Түркістан» атты онлайн-конференцияда осындай пікір айтылды. Түркістан облыстық қоғамдық даму басқармасының қолдауымен, Қазақстан Журналистер одағы және Жазушылар одағының Түркістан облыстық филиалдарының бірлесе ұйымдастыруымен өткен шараға еліміздің түкпір-түкпірінен 300-ден астам адам онлайн жүйесі арқылы қатысты.
Түркістан өңіріндегі тарихи маңызы бар қасиетті жерлерді насихаттаудағы әдеби шығармалардың рөлі, мүмкіндіктері мен әлеуетін жан-жақты талқылау, қастерлі құндылықтарымызды көпшілік аудиторияға әдеби, тарихи және публицистикалық тұрғыда жеткізудің тың жолдарын қарастыру мақсатындағы конференция аясында биыл 75 жылдық мерейтойы тойланып жатқан жазушы, «Алаш» сыйлығының иегері Мархабат Байғұттың «Түркілер төрі – Түркістан» кітабының таныстырылымы өтті. Ел Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың жазушы Мархабат Байғұтқа жолдаған құттықтау хатын облыс әкімінің орынбасары Сәкен Қалқаманов оқып берді. Конференцияның модераторы, Қазақстан Журналистер одағы Түркістан облыстық филиалының төрағасы, «Egemen Qazaqstan» газетінің меншікті тілшісі Ғалымжан Елшібайдың айтуынша, еліміздің сакралды географиясындағы тарихи жәдігерлердің дені оңтүстікте шоғырланған. Осыдан 3 жыл бұрын әзірленген Қазақстанның киелі 100 нысанының 23-і Оңтүстік өңірде орналасқан. Ал енді осы қасиетті орындардың әдебиеттегі көрінісі қандай? Бүгінгі әдебиетте қастерлі мекендеріміз қаншалықты дәріптеліп, қамтылып жүр? Осы қастерлі орындарды насихаттауда, әсіресе жастарға танытуда әдеби саланың мүмкіндіктерін қаншалықты пайдаланудамыз? Осындай сауалдар сананы мазалайтыны рас. Ел аузында киелі орындар көп айтылып жүргенімен, көпшілік нақты деректерді біле бермейді. Бұл олқылықтың орнын толтыруға да қаламгерлер қауымы сүбелі үлес қосары анық. Маңызды тарихи деректерді әдеби көркем тілмен әспеттей отырып көпшілік аудиторияға жеткізудің орасан пайдасы болатыны сөзсіз.
Конференцияға қатысқан елімізге белгілі ғалымдар, қаламгерлер, Сенат, Мәжіліс, жергілікті мәслихат депутаттары, сондай-ақ Түркия, Әзербайжан, Өзбекстан елдерінің жазушылары, әдебиеттанушылары Түркістанның тарихына, оның мән-маңызына қатысты құнды пікірлерін ортаға салды. Мысалы, сенатор Әлімжан Құртаев биыл 1150 жылдығы аталып өтіп жатқан әл-Фараби бабамыздың мұрасын зерттеудегі атқарылып жатқан жұмыстарға тоқталды. Сенатор өз сөзінде әл-Фарабидің жүзден астам шығармасын қазақ тіліне аудару, өмір жолы туралы деректі, көркем фильмдер түсіру, Нұр-Сұлтан мен Түркістан қалаларында ескерткіш орнату туралы ұсыныстарын да айтты. Белгілі ғалым Мұхтар Қожа Түркістандағы Әзірет Сұлтан кесенесі Орталық Азиядағы ең үлкен сәулет ескерткіші екенін атап өтті. «Бұл кесененің бір ерекшелігі тайқазаны, қабір жапқышы сияқты көптеген жәдігері сақталып қалған. Алтынмен жазылғаны Құран кітабы қазір Алматыда тұр. Мұндай жәдігерлер Орталық Азиядағы бірде-бір ескерткіште сақталмаған», деді ғалым. Соңғы жылдары Түркістанда археологтердің жұмысы еселене түскені мәлім. Қожа Ахмет Ясауи кесенесі аумағынан табылған маңызды тарихи нысандар археологтердің назарын өзіне аударды. Ескі Түркістан қаласының көне шахристан және ортағасырлық магистралды көше бойынан табылған тарихи нысандар тек Қазақстан үшін ғана емес, әлемдік тұрғыда археологиялық қызығушылық тудыратын сенсациялық жаңалық болып табылады. XIX ғасырдың 1843-1849 жылдары Қоқан иелігі кезінде сыртынан қоршалған Тәкия қақпасының түбінде қаланың Керуенсарай орналасқан. Төрт қақпаның барлығының түбінде керуенсарай болған. Сонымен бірге моншасы, кішігірім мүричә деген моншасы болған. Қазбадан табылған олжаны ғалымдар «Тәкия керуенсарайы» деп атап отыр.
Ал Түркі академиясының президенті, «Egemen Qazaqstan» республикалық газеті» АҚ басқарма төрағасы Дархан Қыдырәлі «Түркістан идеясы – ұлы идея» деген пікір айтты. «Түркістан осыдан екі жыл бұрын облыс орталығы мәртебесін алған кезде бүкіл түркі әлемі қуанды. Түркістанның дамуына Президентіміз де ерекше мән беріп отыр. Ер түріктің бесігі жалпы түркі әлемінің бесігі», деді ол. Айта кетелік, Халықаралық Түркі академиясының қолдауымен жарық көрген Мархабат Байғұттың «Түркілер төрі – Түркістан» кітабының алғысөзін Дархан Қыдырәлі жазған. Әл-Фараби, Ясауи сынды адамзат ауқымындағы алыптардың табаны тиіп, ірі руханият пен мәдениеттің бесігі болған киелі өңірдің тарихы мен тағылымын арқау еткен қаламгердің бұл шығармасы түгел түркінің төріне айналған киелі Түркістанға тағылымды тарту болмақ. Конференцияда кітаптың құндылығы, елдің, жердің, Түркістанның қасиетін танытудағы маңызын Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің президенті Болатбек Әбдірәсілов, Жазушылар одағы басқарма төрағасының орынбасары Бауыржан Жақып та атап өтті. Ал Парламент Мәжілісінің депутаты Дархан Мыңбай «Түркілер төрі – Түркістан» еңбегі арқылы Мархабат Байғұт туған ел алдындағы парызын абыроймен орындағанын айта келе, бұл еңбек түркі тілдеріне аударылуы тиіс деген ұсынысын білдірді. Жиында сондай-ақ өзбекстандық жазушы, аудармашы, «Алаш» сыйлығының иегері Мехманқул Исламқұлов, Қазақбай Юлдашев, Әзербайжандағы Халықаралық жас жазушылар одағының төрағасы, ақын Әкбар Қошалы, түркиялық әдебиеттанушы Бюлент Байрам Киркарели, Шымкенттегі «Ерлік» мұражайының меңгерушісі Ақмарал Құдайбергенова Мархабат Байғұттың шығармашылығына қатысты ой-пікірлерін білдірді.
Еркін ДОСЫМБАЙ,
журналист
Түркістан облысы