Руханият • 01 Қыркүйек, 2020

Шоқанның жазбалары құндылығын жоймайды

56 рет көрсетілді

Қазақстан Республикасы Конституциясының 25 жылдығы мен Ш.Уәлихановтың туғанына 185 жыл толған датасына орай Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті – Елбасы кітапханасы виртуалды көрме ұйымдастырып, шараға қатысқан көрермендер қазақ ғалымы Шоқан Уәлихановтың XIX ғасырдың екінші жартысында жазған «Сот реформасы туралы жазба» атты құнды еңбегімен танысты.

Бұл құжат – қазақ халқының құқықтық тарихынан сыр шер­тетін және дәстүрлер сабақ­тас­тығы мен тарихи сананы қа­лыптастырумен қатар, халық­тың мәдени мұрасы, ұлттық біре­гей­лікті орнатудың іргетасы іс­петтес еңбек. Оның жасампаз күші көп­ұлтты және көпконфессия­лы қо­ғамның бейбітшілігін сақтауға, мемлекеттің даму жолын анық­тауға мүмкіндік береді, – дейді шараны ұйымдастырушылар.

– Бүгінде барша әлемдегі сая­­саткерлер мен тарихшыларды, жур­налистер мен зерттеушілерді Қазақстан қалайша сынақтар мен ұлтаралық кикілжіңдерді бол­­дырмай сәтті реформалар­ды жү­зеге асырып, жалпыұлттық идео­­логияның негізін салды де­ген сұрақ қызықтырады. Бұ­ған Ел­басының тікелей қа­ты­суы­мен және халықтың қол­да­уы­мен жасақталған біздің Кон­сти­­туция жауап береді. Бү­гін Нұр­сұлтан Назарбаев азамат­та­ры­мыздың мүдделері мен мем­ле­кетіміздің егемендігін қор­ғай алды деп сенімділікпен ай­­та аламыз. Бұл кісі кәсіби дағ­­­­ды­­ларымен қатар жоғары адам­­гершілік қасиеттерге ие. Со­н­дықтан Қазақстан азаматтары оны құрметтейді, жақсы кө­реді, әлем көшбасшылары оның пікірімен санасады. 1995 жы­лы 30 тамызда бүкілхалықтық ре­ферендумда қабылданған Қа­зақ­­стан Республикасының Ата Заңы еліміздің тәуелсіздігін дә­­йек­тейтін айғаққа айналды, – деді аталған шараның маңы­зы жайлы айтқан Елбасы кі­тапха­насының директоры, саяси ғылым­дардың докторы, профессор Әмірхан Рахымжанов.

Конституция күні қарсаңында өткізілген виртуалды көрме би­лер соты сүйенген дәстүрлі қа­­зақ қоғамының тарихын терең ұғынуына мүмкіндік берді. Көр­меден сонымен бірге, құқық пен этиканы біріктіре отырып, қазақ халқының құқықтық мә­дениетін қалыптастыруда ше­шуші рөл атқарған байырғы идея­лық бағыттарды аңғаруға бо­лады. Осы орайда академик-заңгер С.Зиманов айтқандай, «қа­зақтың билер соты – тарихи маңызы бар құқықтық жүйелер әлемінде ерекше орын алуға лайықты бірегей сот жүйесі» екені әйгіленіп тұрғандай.

Хандар мен батырлар есім­дері­мен қатар халық жадында сақталған Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би және басқа да билер есімдері мен қызметі Қазақ хандығының мемлекеттік саясатына, әрбір азаматтың тағдырына әсер еткені кездейсоқ емес. Бір­неше ғасырлар бойы билер соты халық арасында әділеттілікті қор­­ғайтын толыққанды құқықтық жүйе болды.

Бірақ ХІХ ғасырда билер со­ты институтын қайта құру және біртіндеп тарату процесі бас­талады. Атап айтқанда, 1854 жы­лы патша өкіметі сот реформа­сын жүргізіп, дәстүрлі сот ісінің ғасырлық тәжірибесін түбегейлі өзгертті. Іс жүзінде халық адал, бейтарап сот құқығынан айы­рылып, бюрократия мен пара­қор­­лыққа тап болды. Шоқан Уәлиханов сот реформасының сал­дарын дұрыс болжап, жағдай­ға қатты алаңдаған алғашқы тұл­ға. Осы орайда ол мәселені жан-жақты зерттеп, статистикалық мәліметтер мен қоғамдық-сая­си пікірге негізделген «Сот ре­фор­масы туралы жазбасын» жа­­зып шықты. Уәлиханов өз ең­бегінде билер сотының бас­ты артықшылығы жасандылық пен кез келген ресми тәртіптің бол­мауында екенін анық жазады. Оның айтуынша, билердің ақыл-парасаты, абыройы сот әділдігінің кепілі іспеттес.

 

Соңғы жаңалықтар

Ұстазы жақсының ұстамы жақсы

Руханият • Бүгін, 18:30

Балқашта қар жауып жатыр

Ауа райы • Бүгін, 15:48

Той тойлау тыйылмай тұр

Қоғам • Бүгін, 10:45

Ұқсас жаңалықтар