Сұхбат • 18 Қыркүйек, 2020

Баянғали Әлімжанов: Арқама қанат біткендей болды...

242 рет көрсетілді

Түркі әлемінің рухани әлеміне бойлаған жауһар туындыларының ішінде «Манас» жыры көне дәуірдің даңқты шежіресі есебінде құнды. Ғаламат ғасырлар аунап, зұлмат замандар алмасса да, көктен түскен сәуледей жарқырап, маңдайға біткен бақтай көкірек көмбемізде қатталып қалды. Содан да болар, қазақ халқының жасампаз жырға деген құрметі бөлек. Оған бір дәлел – Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, Халықаралық «Саяқбай манасшы» медалінің иегері Баянғали Әлімжановтың алпыс жылдан кейін әйгілі эпосты қайта қазақша сөйлетуі. Жақында Халықаралық Түркі академиясы үлкен кітап етіп басып шығарған, Қырғызстан президенті Сооронбай Жээнбековтің алғысөзімен ашылған «Манас» жырының қазақша жаңа кітабы елеулі рухани оқиға болып отыр. Бұл тек қана жырдың таза аудармасы емес, көптеген нұсқасын саралап, шығармашылықпен теріп алған өзгеше дүние деуге болады. Ақжолтай жаңалықты алдияр оқырманмен бөлісу үшін арнайы редакциямызға ат басын бұрған ағамызбен емен-жарқын әңгімелескен едік.

– Редакциямызға қош кел­діңіз! Кітап құтты болсын! Бұған дейін қырғыз жазушысы Бексұлтан Жәкиев оқырманға ыңғайлы етіп Манас жырын ықшамдап, «қысқарған емес, қысылған нұсқасын» басып шығарған еді. Енді, міне сіз қазақ оқырмандарына арнап, эпостың негізгі желісін сақ­тай отырып, бір кітапқа тоғыс­тырдыңыз. Жалпы, бұл идея қайдан келді?

– Қырық жыл Манас жырын жатқа айтсам да, оны қазақшаға аударамын деген ой болған емес. Былтыр Бішкекте И.Ара­­­баев атындағы Қырғыз мем­­лекеттік университетінде қа­зақ-қырғыз зиялыларының басын қосқан үлкен жиын өтті. Оны ұйым­дастырған Халықаралық Түркі академиясы. Оның пре­зиденті Дархан Қыдырәлі бауырым мені қолқалап апарды. Сол жерде Манас жырын айттым. Қырғыз ақсақалдары қатты риза болды. Содан кейін, қонақүйге жазушы Арслан Қойчиев келді. Қызығы сол, қонақүйде Манас жырын айтып отырғанымды америкалықтар естіп қалса керек. Шамасы, Қыр­ғыз тауларынан қодас атуға келген аңшылар секілді. Сондағы қызметшілерден қызыға сұрап, біздегі үндістер осылай ән салады деп тамсанып кетіпті. Арқама қанат біткендей болды, елге оралған соң біразға дейін тоқтай алмай жыр айтып жүрдім. Содан бір ой көңілімде бүр жарды. Осы қарқынмен Ма­насты қазақша қайта жырлап шықсам қайтеді? Бүгінгі қазақ жастарына ғана емес, аға буын жазушыларға да олжа бола­ры сөзсіз. 67 күнде Манасты қазақ­ша сөйлеттім. Мұның бір құ­пия­сы бар. Жырды негізінен жат­тап айтпайды, жан дүниеңе сіңгеннен кейін өзі-ақ жанартау­дай атқылайды. Ескі заманда аты әйдік манасшылар бабамыздан аян алғаннан кейін өзінше жырлаған. Оқиға сорабы біреу, айтуы әртүрлі. Ғажабы да сол. Манас рухын сақтап, бірнеше тарауды өзім қостым. Қара сөзбен түйіндеп отырдым. Орта тұстан асқанда Дархан Қыдырәлі бауы­рыма хабарласып, мән-жайды түсіндірдім. Көреген азамат қой, бірден қолдай кетті. Нәтижесі, міне!

– Өткен ғасырдың орта тұ­сында М.Әуезовтің мұрындық болуымен «Манас» эпосы қазақ тіліне аударылды. Жасампаз жырды ана тілімізде сөйлеткен – Қ.Жұ­малиев, Ғ.Орманов, Т.Жа­­­­­роков, Д.Әбілев, Ж.Мол­да­­ғалиев, Қ.Бекқожин, Ә.Тәжі­баев, Х.Ерғалиев, С.Мәуленов, Ғ.Қа­­йыр­беков секілді сөз ұста­лары. Алғаш қазақ даласы Ма­нас рухымен осылай та­бысқан еді. Бұл жолғы Манас­тың ерек­ше­лігі неде?

– Меніңше, бүкіл адамзаттық бағалы мәдени мұра саналатын, түркі халықтарының ор­тақ мақтанышы, бір туған қыр­ғыз елінің дарынды жыршы­лары сан ғасырлар бойы жаратып, бір арнаға қосып, бір би­ік­ке шығарған Манас эпо­сы­ның негізгі мазмұнын қа­зақ оқырмандарына түсінікті қылып айтып беру де қазіргі заманда өте қажет сияқты. Өйткені эпос­тың біріктірілген нұсқасы қыр­ғызша 4 том болып 1958 жылы жарыққа шыққаннан кейін, іле-шала, 1961 жылы қазақ тіліне аударылып, Мұхтар Әуезовтің алғысөзімен 4 кітап болып басылды. Одан бері алпыс жылдай уақыт өтті. Ол кітаптар бұл күн­де сирек дүниелердің қата­рын­да, қолға түсе бермейді. Өзі жүз мың жолдай өлең. Қазіргі оқыр­­манның үңіліп, бәрін оқып шығуы екіталай.

Ал Шоқан Уәлиханов 1856 жылы қырғыз манасшысынан жазып алған «Көкетайдың асы» деп аталатын бөлігі – эпостың толық нұсқасы емес, бір тарауы ғана. Демек «Манас» жырын толық оқып, білгісі келетін қа­зіргі қазақ оқырманы үшін бірталай қиындықтар барлығы рас. Сондықтан телегей теңіз, жойқын жырды түсінікті қылып жинақтап, жұмырлап аударып, түйіндеп айтып беруді жөн көр­дім. Бұл – бір.

Екіншіден, әр манасшы эпос­ты тек жаттап қана айтпай­ды, негізгі оқиға желісін сақтай отырып, өзінше жырлайды. Қа­жет болса жайылтып, яғни ке­ңінен айтады. Немесе, ықшам­дап, қысқаша қайырады. Мен де эпостың кей тұстарын, шығар­машылық көңіл күйге, ыңғайына қарай өзімше айтып шықтым. Ал «Жыр басы», «Ер Көкше мен Несқара», «Көзқаман», «Түйе мен жалаңаш қатын» секілді тарау­ларды өзімше жырлап ұсы­нып отырмын. Бұл менің Ма­нас жырына қосқан салымым-үлесім деп қабыл алыңыздар.

– Осы тұста бір заңды сұрақ туады. Сізді қазақ халқы ақын, жазушы, драматург қана емес, мықты манасшы есебінде де жақсы біледі. Өзіңіз сүйіп айтатын әйгілі эпостың қанша жолын жатқа білесіз?

– Манасшылар «бұйырға­нынша айтамыз» дейді. Жырды пәлен жол, түген жол деп кім са­нап отыр дейсің? Жалпы, мен білемін деу қателік. Айыр қал­пақ­­ты ағайындар «аян болмай, баян болмайды» деп жүйелейді сөзін. Бала күнімізден ұлы жазушы Мұхтар Әуезовтің бастамасы­мен жарық көрген 4 томды жат­тап өстік қой. Содан үзіп-жұ­лып айтып жүретінмін. Бір күні таң алагеуімде түс көрдім. Аппақ алып нұр секілді жауынгерлер қасыма жақындай келіп, әуеніне келтіріп айт дегендей болды. Бұл тегін нәрсе емес деп ойлап, жырға деген әуестігім арта түсті. 1984 жылы «Манас қа­зақ жерінде» деген хабар жаса­дық. 1993 жылы қазақ-қыр­ғыз айтысы өтті. Мен түйе мін­дім. Сол айтыстың үстін­де Манас жырынан үзінді айтып, халықтың ыстық қошеметіне ие болдым. Сол кездегі Мәдениет министрінің орынбасары Ше­рім­бек Шәршеев деген кісі Ма­настың 1000 жылдығына ша­қыр­ды. Сол ұлы тойға барып, ха­­лықаралық байқауға қатысып жүлдегер атандым. Сынға түскен манасшыларға «Мен қатысқан соң халықаралық болды» деп күлемін. Одан кейін Манас бабамыз екінші рет түсіме кірді. Ма­настың күмбезінің қасында Құран оқып отыр екенмін, қара са­уыт киген, атты әскерімен қа­сымнан риза болғандай өте шық­ты.

– Асыл бабамыз аян берген екен ғой. Техниканың ті­лін меңгерген біздің буынға жыршылық өнер ескі заман­ның естелігі сияқты көрінеді. Бәзбіреу дастан-қиссаларды жат­қа біледі екен десе, таңғала-тамсана қараймыз. Сіздің бо­йыңызға бұл өнер қайдан келді?

– Бала күнімізде әкеміздің тізе­сінде отырып батырлар жы­рын тыңдайтынбыз. Әкем Тақан майданға қатысқан адам, 4-ақ сыныптық білімі бар. Бірақ бая­ғының адамдары бір-бір энциклопедия еді ғой. Біздің кезімізде кітап оқу «мода» болатын. Бі­рінші сыныпқа барғанымда қо­лыма алған кітабым «Қазақ эпосы» болды. Бақсам, әкемнің әкесі Әлімжан қиссашы болыпты. Анам Бәтима да «Қалқаман-Ма­мыр» жырын жатқа айтып отыратын. Заманның бір қиын кезі еді, сонда данышпан Шәкәрім атамыз­дың атын да білмейді екен. Қайдан естігенін сұрай қал­сақ, «қыз күнімде өз елімде үй­ренгенмін» деп жауап береді. Шә­кәрім ақталғанда, шешем дүние­ден озды. Өлең өлмейді деген сол. Жырдың бесігінде өстім. Жырды жаттаймын деп жаттамайсың, жаныңа сіңіп кетеді. Қазақ жырының бәрін білемін деп айта алмаймын, өмір­лік серік болып кеткендері аз емес. Баяғы қазақ жадына сенген. Ми жұмыс істейді, ширығады. Тұтас кітапхананы бастарында сақтаған құймақұлақтар болған біздің топырақта. Рей Брэд­бе­ридің «451° фаренгейт бойын­ша» романындағыдай. Біздің аталарымыз бір-бір кітапхана еді. Жыршы – матрица, төл туын­­­дыны болашаққа жет­кі­зуші. Жыр­шының аузымен кө­не дә­уірдегі ата-бабаларымыз сөй­леп тұрғандай болады. Әл­дебір кездесуде жыр, аңыз айт­қа­нымда, аудиторияда отырған орыс тілді бауырларымыздың өзі аузын ашып тыңдады. «Сіз жыр айт­қанда жанымыз толқиды, басқа жаққа қарау мүмкін емес!» дейді. Бұл – аңыз рухының күштілігі.

– Осы тұста әңгіме­нің ауа­нын сіздің шығармашы­лы­ғыңызға қарай бұрсақ. Орыс оқырмандары демекші, орыс аудиториясына арнап бірнеше шығарма жаздыңыз. Олардың дені шетелде басылып шықты. Өзге ұлт өкілдері қазақ аңыз­дарын қалай қабылдады? Неге орысша жаздыңыз?

– Бұл туындыларым да хал­қымыздың жыршылық дәс­түрінен нәр алады. Шығар­маларымның 10 пайызы ғана өзге тілде өріс жайды. Себебі біздің тарихты осы күнге дейін орыстар кеңестік идеологияның талғамына сай жазылған туындылардан оқып, түсініп келді. Соны ескере отырып, «Абылай хан және оның батырлары» деген орысша повесть-аңыз жаздым. Тарихи оқиғаға негізделген шығарманың мақсаты – шетел оқырмандарын тарту. Қазақтың аңыз-әпсаналарын орыс тілді оқырман білсін деген ниет болды. Сол тұста «Көшпенділер» фильмі түсірілетін болған соң қолжазбамды сандыққа тастай салғанмын. Алайда кинокартина ойдағыдай жеміс бермеген соң, қайта қолға алуыма тура келді. Әйдік аңыздарымызды өзгертпей көркем шығармаға арқау еттім.

Одан кейін орыс тілінде «Жүз жылдық толғау» атты романым жарық көрді. Өткен тарихты білуіміз керек, бірақ бүгінгінің өш­пенділігіне айналдыруға тиіс емеспіз. Сонда романдағы Асан­бай Бектеміров айтады: «Бір адам бір адамды жек көрсе – драма, бір халық бір халықты жек көрсе – трагедия» деп. Осындай ойлардан туған шығарма еді. Роман басылып шыққан соң Ұлт­­­тық академиялық кітап­ха­на­да халықаралық жиын өтті. Орыс­тың үлкен жазушысы Геор­гий Владимирович Пряхин келді. Мен сахнаға шығып, құттықтау сөз сөйлеп, артынан Манас жы­­­рын айттым. Дүниежүзінің түкпір-түкпірінен келген жазушылар шулап кетті. Удмуртия кітап­хан­а­сының директоры қо­наққа шақырып, артынан удмурт­тармен дос болып кеттім. Өлең­дерім удмурт тіліне аударылды. Ең ға­жабы, қонақтар қа­тарында отырған Пряхин қай­ран қалды. Кітабымды сыйға тарттым. Ар­тынан орыстың даңқты жазушысы алғысөз жазып, Мәскеуде қайта басылып шықты. Одан кейін «Роман-газетаға» басылды. Одан ағылшындар аударды. Бүгінде әлемге әйгілі Амазон элек­­тронды кітапханасында тұр.

Ал Пряхиннің алғашқы по­весіне Шыңғыс Айтматов ал­ғысөз жазып бастырған екен. Ен­ді сол орыс классигі маған ба­та бе­ріп, жолымды ашты. Мұн­дағы айт­пағым, осы бір иігілікке аруақ­­ты Манас жыры себеп бол­­ды.

Мәскеуде екінші рет басы­лып шыққан «Жүзжылдық тол­ғау» кітабымның Көкшетауда тұсаукесері өтетін болды. Мені арнайы жиынға шақырды. Бі­рақ бас тарттым. Алыстан мені әуре­легенше, кітапты оқырман­дарға таратып, пікір алмасқан әлдеқайда жақсы болар еді дедім. Бір айдан соң 100-ге тарта адам жиналып, талқыға салыпты. Оны маған сол кездесуде ән айтуға келген әнші жігіт ха­барласып айтты. Романды оқып шыққан кітапханашы орыс әйел көзіне жас алып, толқып сөйлепті. Орыс империясының қазақ халқына көрсеткен кесапаты мен қорлығына налып, жаны ауырған ғой! Бізге белгілі тарих оларға беймәлім. Біз оның кілтін тауып, жеткізуіміз керек. Роман эпиграфы: «Соғыс тарихы бізді бейбітшілікке, дұшпандық тарихы – достыққа үйретуге тиіс!»  дейді. Осы тілектен туған туындылар еді.

– Сөздің ашығы керек, бүгінде «Манасқа» таласатын­дар көп. Оның ішінде біз де бармыз. Манас жырын түркі халықтарына ортақ мұра деп есепт­ейсіз бе? Сіздің ойыңыз қалай?

– «Манас» – қырғыз халқының ғасырлар бойы тудырған көркем эпосы. Бұл үлкен дария секілді. Қырғыздар шығармашылық дарынын бір арнаға құя берген. Эпос – тарихи дерек емес, көркем шығарма. Тарихи оқиғалардың, талайлы тағдырлардың көркем сәулесі. Оның ішінде басқа халық­тардың болуы заңды. Өнер туын­дысын тануда, тарихқа көз­қараста саясат араласпау керек. Тарих – объективті шындық. «Манас» – даусыз қырғыз халқы­ның жыры.

Кейбір қырғыз туғандарымыз: «Манасқа қазақтар таласып алып қоймай ма?» деп қауіптеніп, анда-мында айтып, жазып та жүр. Маған да қырғыз еліне барған бір сапарымда: «Уақыт өте қазақтар: Біздің ақын Баянғали айтқан, сондықтан Манас қазақтікі деп таласып жүрмей ме?» деп, қызық та қиын сұрақ қойған. Мен күліп: «Жоқ, «Манасқа» талас­паймыз, біздің қазақтың өз жыры жетеді өзіне!» деп жауап бердім. Жалпы, ұлы эпопеяда талай ғасырдың оқиғалары қатпарланып, қыр­ғыз­дармен қанаттас, тектес халық­­тардың ерлері мен жер-сула­рының көр­кемдік көрініс табуы заңды. Демек, «Манас» жырынан қазақ­қа, тағы басқа да халықтарға қатысты көркем образдарды, тарихи оқиғаларды, рулар мен тұлғаларды, этно­гра­фиялық, танымдық дүние­лерді іздеп, тауы­п жатса, ол жыр­ға таласқандық емес! Қай­та ол жыр әлемінің бай­лығын, қам­тыған кеңістігі мен уақы­тының кеңдігін, құнды дерек­тер­дің молдығын көрсетсе керек. Ал қырғыз халқының ба­тыр­лық жыры «Манас» түркі халық­тарының ортақ мақтанышы болса, ол үлкен мерей емес пе?!

– Сөзіңіздің жаны бар. Жыр­да түркі халықтарына ор­­тақ атаулар көптеп кезде­седі. Содан ба, кейбір зерттеу­ші­леріміз жеке бір ұлттың мұ­ра­сына телуге қимайды.

– Әйтеуір, жырда аталады екен, аты ұқсайды екен деп, жөн-жосықсыз өзіне телушілік те байқалады. Мысалы: жырда Қосай дәу мен Ер Көкше көрнекті тұлғалар ретінде бейнеленеді. Қазақ тарихында бірнеше атақты Ер Көкше, Ер Қосай белгілі және олар аталы, балалы болып келеді. Ал «Манас» эпосындағы Қосай – Қатағанның ханы, қазаққа да, Ер Көкшеге де тікелей қатысы жоқ! Және ол жас жағынан Ер Көк­шенің әкесімен қатар. Ал Ер Көкше қазақтың ханы болып айтылады. Алтайда туған, Манас батырмен бала күннен бірге өс­кен. Қырғыздармен көрші болып, қатар жүрген. Қамбар хан, одан Айдар хан, одан Ер Көкше. Ал сонда бұл қазақ тарихындағы қай Ер Көкше деген сұраққа дәл жауап жоқ.

Өзіне тартып, эпостағы Ер Көкше, Ер Қосай біздің атамыз деп жүрген бауырларымыз да бар. Өйтіп жобалап, қиыс­тырып, иіп әкеле берсек, өтірік­ке ұрынуымыз оп-оңай. Бұл жер­­де біз «Манастың» тарихи ше­жіре емес, көркем жыр екенін ескеріп, эпостағы Ер Көкше бей­не­сін тарихи батырлардың тұл­ға­сынан бастау ала отырып жасалған поэтикалық образ ре­тінде қарағанымыз абзал.

– Манасты негізге ала отырып, қазақ, қырғыз атауына қатысты түйткілдер турасында сөз қаузасақ...

– Қазақ пен қырғыздың арасына отаршыл империяның салып кеткен тағы бір түйткілі – қазақ-қырғыз атауы. Тарихтан белгілі, патша империясы қазақ халқын «киргиз-кайсак» деп, тіпті бертін келе біржолата «киргиз» деп атаған. Ал қырғыз ба­уыр­ларымызды «дикокаменные киргизы» деп, кейіннен «каракиргизы» деп бұрмалап атаған. Біздің халқымызға кейін­нен, 1926 жылы ғана ресми түрде қазақ атауы қайтарылды. Бірақ соған қарамастан, орыс­тардың атауына мән де бермей, қазақ халқы өзін қазақпыз деп, қыр­ғыз елі өзін қырғызбыз деп келді ғой! Ал енді мына қы­зық­ты қараңыз. 2006 жылы Қыр­­­ғызстанда, Бішкекте «Әлем ха­лық­тары эпостарының Бірінші Дүниежүзілік фестиваліне» қа­тыс­тым. Сонда маған бір қыр­ғыз жур­налисі рахмет айтты: «Сіз «Манасты» айтып, міне, нағыз өз тіліңізді таптыңыз! Қазақтар бізден шыққан ғой!» деп қарап тұр. Күйіп кеттім: «Қалайша?» «Қазақтар бұрын қырғыз болған. Кейін қазақ болып кетті!» дейді. Міне, отаршылдық саясаттың санамызды қалай ойрандағанын көріңіз. Сабырға келіп, әлгі кісіге түсіндіріп айтып бердім. Қазақ қыр­ғыздан шыққан немесе қырғыз қазақтан шыққан деген қаңқу сөздер де аз емес. Ал ата­ларымыз: «Қырғыз, қазақ бір туған!» деп шегелеп айтып кеткен. Бір туған, яғни бірге туған, ағайынды! Бірінен бірі туған деп тұрған жоқ қой. Сондықтан қазақ, қырғызды бірінен бірі шыққан деу – мүлде ұшқары, қате, қисық сөз!

– Сөз арасында қырғыз жур­­­налисінің әрекетін мысалға алдыңыз ғой. Жалпы, Манас жы­рының көне нұсқасын хатқа тү­сірген Шоқан Уәлиханов. Одан кейін басына қара бұлт төн­­­генде ұлы жазушымыз Мұх­­­тар Әуезов араша түсті. Тол­­ғамды та­рихшы Әлкей Мар­­­ғұлан­ның да еңбегі ұшан-те­ңіз. Бұ­дан қандай да бір қо­ры­­­тынды шы­ғаруға бола ма өзі?

– Жалпы, Шоқан Уәлиханов жырды 1856 жылы Ыстықкөл экспедициясында Қарқара жайлауында өткен келелі кеңеске қатыса жүріп, қырғыз Боранбай би ауылында жазып алады. Ол эпостың ең бір шүйгін тарауы «Көкетайдың асы» жырын хатқа түсіріп, орыс тіліне аударып, орыс пен Еуропа ғылымына алғаш рет таныстырған, эпостың зерттелуіне өріс ашқан. Сол Шо­қан жазып алған нұсқа қапияда ұзақ жылдар жоғалып кеткенде, қазақтың атақты ғұламасы Әлкей Марғұлан қараңғы архивтерден жансебілдікпен іздеп тапты. Қазақшалап, факсимилесімен қоса жариялады. «Шоқан және «Манас» деген терең ғылыми зерттеу еңбегін жазып шығарды. Әлекеңнің еңбегі сонысымен құнды. Өкінішке қарай, қырғыз ғалымдары Марғұланның бұл еңбегіне үрке қарады. Оған себеп – қазақ ғалымы жырдағы жер-су, ру мен адам аттарынан жалпы түрік халықтарына, ай­рықша қазаққа жақын деректер тауып, ортақ сарындарды көбірек қаузап кеткендігі болу керек. Содан барып Марғұлан «Манасты» қазақтандырып жатыр деген қаңқу сөз де шығып кеткен тәрізді. Мен студент кезім­нен жақсы көріп оқыған кітап­та­рымның бірі – осы «Шоқан және «Манас». Онда қызықты тарихи деректер аса мол. Рас, Әлкей Марғұлан атамыздың кейбір тұжырымдарымен мен де ке­ліспеймін. Бірақ ғылым болған соң, пікірталас болу керек. Даулы мәселелер бар екен деп, ондай іргелі еңбектің баға­­сын төмендетуге, есептен шы­ғарып тастауға болмайды ғой. Сондықтан «Манас» жырына қатысты үлкен еңбек жасаған қа­зақ арыстарының қатарында академик Әлкей Марғұланның да аты құрметпен аталуға тиіс. Ал эпос­ты зерттеп, атышулы 1952 жылғы конференция­да қырғыз бауыр­ларымызды қолдап, басын бәйгеге тігіп, бед­елін салып қорғап шық­қан Мұхтар Әуезовтің еңбегі өз алдына бір төбе. Осыдан-ақ қазақ зиялы­ла­рының Манас жырына деген құрметін аңдауға болатындай. Өз кезегінде қырғыз халқы да бізге ерекше қошемет көрсетеді. Соған бір қалпайып қаламыз.

– Өрелі әңгімеңізге рахмет.

 

Әңгімелескен

Мұхтар КҮМІСБЕК,

«Egemen Qazaqstan»

Соңғы жаңалықтар

Елге керек екі кітап

Руханият • Бүгін, 08:52

«Ғарышқа апарар жол»

Руханият • Бүгін, 08:50

Ұқсас жаңалықтар